Кіріспе

Ұрықтың дамуындағы жасушалардың бастапқы қабаты

Жасушалардың бастапқы қабаты – ұрықтың даму кезінде қалыптасатын жасушалардың негізгі қабаты. Омыртқалы жануарлардағы үш бастапқы қабат ерекше айқын байқалады; алайда, барлық эуметазойлар (гүбкілерге жақын туыс таксондар) екі немесе үш бастапқы қабатты жасайды. Кейбір жануарлар, мысалы, ішекқуысты жануарлар, екі бастапқы қабатты (эктодерма және эндодерма) шығарады, осылайша олар диплобласты болады. Екі жақты симметриялы жануарлар сияқты басқа жануарлар осы екі қабаттың арасына үшінші қабатты (мезодерма) шығарады, осылайша олар триплобласты болады. Бастапқы қабаттар ақырында органогенез процесі арқылы жануардың барлық тіндері мен мүшелерін құрайды.

Тарих

Каспар Фридрих Вольф ерте эмбрионның жапырақ тәрізді қабаттарда ұйымдасқанын байқады. 1817 жылы Хайнц Кристиан Пандер тауық ұрықтарын зерттеу барысында үш бастапқы ұрық қабатын ашты. 1850 мен 1855 жылдар аралығында Роберт Ремак ұрық қабаты (Keimblatt) тұжырымын одан әрі жетілдіріп, сыртқы, ішкі және ортаңғы қабаттардың сәйкесінше эпидермис, ішек, аралық бұлшық ет және қан тамырлары жүйесін құрайтынын айтты. "Мезодерм" терминін Хаксли 1871 жылы, ал "эктодерм" және "эндодерм" терминдерін Ланкестер 1873 жылы ағылшын тіліне енгізді.

Эволюция

Жануарлардың ішінде губкалар ең аз бөлінгендігін көрсетеді, олардың бір ғана бастама қабаты бар. Олардың жасушалары ерекшеленген болса да (мысалы, жағалық жасушалар), нақты тіндік үйлесімділікке ие емес. Диплобласты жануарлар, Cnidaria және Ctenophora, эндодерма және эктодерма екі бастама қабатына ие болу арқылы бөлінудің жоғарылауын көрсетеді. Диплобласты жануарлар анық тіндерге ұйымдастырылған. Барлық екі жақты симметриялы жануарлар (жазық құрттардан адамға дейін) триплобласты болып табылады, диплобластарда кездесетін бастама қабаттарына қоса мезодермаға ие. Триплобласты жануарларда анық органдар дамиды.

Даму

Ұрықтандыру зиготаның пайда болуына әкеледі. Келесі кезең – жарылу (клеavage), онда митоздық жасуша бөлінісі зиготаны жасушалардан тұратын қуыс шарға, яғни бластулаға айналдырады. Бұл ерте эмбриональды форма гаструляцияға ұшырап, екі немесе үш қабаттан (жарымық қабаттарынан) тұратын гаструла құрайды. Барлық омыртқалы жануарларда осы ата жасушалар ересек тіндер мен мүшелердің барлығына дифференциалданады. Адам эмбрионында үш күннен соң зигота митоздық бөліну арқылы қатты жасушалар массасын – моруланы құрайды. Содан кейін ол бластоцистке айналады, ол сыртқы қабаты – трофобласттан және ішкі жасуша массасы – эмбриобласттан тұрады. Жатыр сұйықтығымен толтырылған бластоцист зона пеллюцидадан шығып, енгізілуден (имплантациядан) өтеді. Ішкі жасуша массасының бастапқыда екі қабаты бар: гипобласт және эпибласт. Екінші аптаның соңында алғашқы жолақ пайда болады. Бұл аймақтағы эпибласт алғашқы жолаққа қарай жылжиды, оның ішіне еніп, эндодерма деп аталатын жаңа қабатты құрайды, гипобласты ығыстырады (одан кейін амнион қалыптасады). Эпибласт жылжуын жалғастырып, екінші қабатын – мезодерманы құрайды. Жоғарғы қабат енді эктодерма деп аталады. Гаструляция негізгі дене осіне қатысты жүзеге асады. Жарымық қабаттарының (germ layers) қалыптасуы да негізгі дене осімен байланысты, бірақ ол гаструляцияға қарағанда оған аз тәуелді. Гидрактинияда жарымық қабаттарының қалыптасуы аралас деляминация ретінде жүзеге асады. Тышқандарда жарымық қабаттарының дифференциациясын екі транскрипция факторы – Sox2 және Oct4 ақуыздары бақылайды. Бұл транскрипция факторлары көп потенциалды тышқан эмбриональды дің жасушаларының жарымық қабатының тағдырын таңдауына себеп болады. Sox2 эктодермалық дифференциацияны ынталандырады, ал Oct4 мезендодермалық дифференциацияны ынталандырады. Әр ген екіншісінің ынталандыруын тежейді. Әрбір ақуыздың мөлшері геном бойынша әртүрлі болады, бұл эмбриональды дің жасушаларының өз тағдырын таңдауына мүмкіндік береді.

Эндодерма

Эндодерма – жануарлардың эмбрионалды дамуы кезінде қалыптасатын үш қабаттың бірі. Архентерон бойымен ішке қарай жылжыған жасушалар гаструланың ішкі қабатын құрайды, ол эндодермаға айналады. Эндодерма бастапқыда жалпақ жасушалардан тұрады, кейіннен олар бағана тәрізді болады. Ол ауыздың және жұтқыншақтың бір бөлігін, сондай-ақ тік ішектың соңғы бөлігін (эктодерманың инволюцияларымен қапталған) қоспағанда, ас қорыту жолының бүкіл эпителийлік қабығын құрайды. Сондай-ақ, ол ас қорыту жолына ашылатын барлық бездердің жасушаларын, оның ішінде бауыр және ұйқы безінің; есту түтігінің және барабан қуысының эпителийін; трахеяның, бронхтың және өкпе альвеолаларының; көк қуықтың және несеп жолының бір бөлігін; қалқанша безі мен тимустың фолликулалық қабаттарын құрайды. Эндодермадан: жұтқыншақ, қызыл ішек, асқазан, жіңішке ішек, жуан ішек, бауыр, ұйқы безі, көк қуық, өкпе, қалқанша безі және қалқанша безі маңы бездері қалыптасады.

Мезодерма

Мезодермалық ұрық қабаты триплобласты жануарлардың эмбриондарында қалыптасады. Гаструляция кезінде ішке қарай жылжыған жасушалардың бір бөлігі мезодерманың құрамына кіреді, ол эндодерма мен эктодерма арасындағы қосымша қабат. Мезодерманың қалыптасуы коэломның пайда болуына алып келеді. Коэлом ішінде қалыптасқан органдар дене қабырғасына тәуелсіз қозғалып, өсіп, дами алады, ал сұйықтық жастықшалары оларды соққылардан қорғайды. Мезодерманың тіндерге айналатын бірнеше құрамдас бөліктері бар: аралық мезодерма, параксиалды мезодерма, бүйірлік пластиналы мезодерма және хорда мезодермасы. Хорда мезодермасы нотохордаға айналады. Аралық мезодерма бүйректер мен жыныс бездеріне айналады. Параксиалды мезодерма шеміршекке, қаңқа бұлшық етіне және дермаға айналады. Бүйірлік пластиналы мезодерма қан айналымы жүйесіне (жүрек пен көкбауырды қоса алғанда), ішек қабырғасына және адам денесінің қабырғасына айналады. Жасушалық сигналдық каскадтар мен эктодермалық және эндодермалық жасушалармен өзара әрекеттесу арқылы мезодермалық жасушалар дифференциация процесін бастайды. Мезодерма келесілерді құрайды: бұлшықет (жұмсақ және жолақты), сүйек, шеміршек, дәнекер тіні, майлы тіні, қан айналымы жүйесі, лимфа жүйесі, дерма, тістердің дентині, зәр-жыныс жүйесі, серозды мембраналар, көкбауыр және нотохорда.

Эктодерма

Эктодерма - эмбрионның сыртқы қабатын құрайды және эмбрионның эпибластысынан пайда болады. Эктодерма беткі эктодерма, нейроқабық және нейро түтікке дамиды. Беткі эктодерма мыналарға айналады: эпидермис, шаш, тырнақ, көздің хрустальдық линзасы, май бездері, мүйіз қабығы, тіс эмалі, ауыз және мұрынның эпителийі. Эктодерманың нейроқабығы мыналарға айналады: шеттік нерв жүйесі, бүйрек үсті безінің миы, меланоциттер, бет қаңқасы. Эктодерманың нейро түтігі мыналарға айналады: ми, жұлын, гипофиздің артқы бөлігі, қозғалтқыш нейрондар, торлы қабық. Ескерту: Алдыңғы гипофиз Ратке қапшығының эктодермалық тінінен дамиды.

Нейроқабық

Нейроқабықтың маңызы өте жоғары болғандықтан, оны кейде төртінші ұрықтық қабат деп есептейді. Дегенмен, ол эктодермадан пайда болады.