Кіріспе

Британдық әскери қызметкер, пэр, отаршылдық губернатор (1860–1932)

Артур Лоули, 6-шы Венлок бароны (12 қараша 1860 – 14 маусым 1932) – британдық отаршылдық әкімші, Матабелеленд әкімшісі, Батыс Австралияның губернаторы, Трансвааль вице-губернаторы және Мадрас губернаторы қызметтерін атқарған. Екінші Венлок баронының төртінші және кенже ұлы, ол әскери қызметке түсуден бұрын Итон колледжі мен Кембридж университетінің Тринити колледжінде білім алды. Махдистік соғыста қызмет етіп, капитан шеніне жеткен соң, басқа салаға қызығушылық танытып, қызметтен кетті. Лоули одан кейін өзінің еңбекші ағасы, 1-ші Вестминстер герцогының, содан кейін 4-ші Грей графының жеке хатшысы болды, оны Родезияға ертіп барды. Британдық Оңтүстік Африка компаниясының өкілі ретінде Лоули 1896 жылдан 1901 жылға дейін Матабелеленд әкімшісі болды, осы кезеңде Екінші Матабеле соғысы аяқталды. Ол 1901-1902 жылдары қысқа мерзімге Батыс Австралияның губернаторы болды, содан кейін Африкаға оралып, Трансвааль вице-губернаторы (губернатор виконт Милнердің басшылығымен) қызметін атқарды. Трансвааль Екінші Бур соғысынан кейін империя құрамына енді, ал Лоули колонияны басқаруға көп жауапкершілікті жүктеді және 1905 жылға дейін вице-губернатор болып қалды. Келесі жылы ол Мадрас губернаторы болып тағайындалды, 1911 жылға дейін қызмет етті және Мадрас заң шығару кеңесінің реформасын жүзеге асырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Крест қызметінде көзге түскен Лоули 1931 жылы ағаларының ең кішісінен Венлок бароны атағын мұраға алды, бірақ бір жылдан кейін қайтыс болды. Оның жалғыз ұлы 1909 жылы аң аулауда болған оқиғада қаза тапты, осы себепті ол қайтыс болғаннан кейін атақ тоқтатылды.

Ерте өмір және білім

Лоули 1860 жылы Беилби Лоулидің, 2-ші Венлок баронының және оның әйелі, Леди Элизабеттің (құрметті аты Гросвенор), 2-ші Вестминстер маркизінің қызы және 1-ші Сазерленд герцогының немересі болып дүниеге келді. Ол олардың жетінші баласы, төртінші және ең кіші ұлы еді. Ол Итон колледжінде білім алып, Итон қоғамының президенті және «Итон хроникасы» журналының редакторы болды. 1879 жылдың қазанында ол Кембридж университетіндегі Тринити колледжіне қабылданды. Бірақ Лоули Кембридждегі оқуын аяқтаған жоқ. Оның орнына 1880 жылы Сандхерсттегі Корольдік әскери академияға түсіп, 1882 жылы 10-шы гусар полкінің лейтенанты болып тағайындалды. Ол Үндістанда қызмет етті және Судан Махдистік соғысында Суакин шайқасына қатысты (1884). 1885 жылы капитандыққа көтеріліп, 1892 жылға дейін Ұлыбританияда қызмет етті. Әскерден кеткен соң ол саясатқа қатысты, 1892 жылдан 1896 жылға дейін Вестминстер герцогының жеке хатшысы болып жұмыс істеді. Одан кейін ол Джеймсон шабуылынан кейін Родезияны басқаруға барған Эрл Грейдің хатшысы болып тағайындалды.

Матабелеленд әкімшісі

Алберт Грей 4-ші граф Грей Солсбериге Сэр Леандер Старр Джеймсонның орнына жіберілгенде, Лоули Британдық Оңтүстік Африка компаниясы атынан Матабелелендтің әкімшісі болып тағайындалды. 1896 жылғы қарашада Матабелеленд әкімшісінің орынбасары болып тағайындалды. 1897 жылдан 1901 жылға дейін Матабелеленд әкімшісі қызметін атқарды. 1898 жылы Лоули Баротзеландтың патшасы Леванканың сарайына миссия жетекшісі ретінде барды. Кейін Лоули Баротзеландқа жасаған сапары және алған тәжірибелері туралы егжей-тегжейлі есеп пен күнделік жазды. 1898 жылғы 21 маусымда Виктория сарқырамасында король Леванка мен капитан Артур Лоули арасында келісімге қол қойылды, ал Баротзеландтағы резидент Роберт Кориндсон куәгер болды. Лоулидің аталған келісімді бекіту үшін қолданған алтын тұтқасы бар піл сүйегінен жасалған мөр Тинтесфилдтегі Ұлттық сенім қорында сақтаулы. 1896 жылғы қаңтарда Джеймсонның жорылысының сәтсіз аяқталуынан басталған Екінші Матабеле соғысы Лоулидің Булавайодағы қызмет кезінде британдық қоныс жайлаушылардың жеңісімен және 1896 жылғы 13 қазанда Сесил Родстың Матопос төбелерінде Матабеле басшыларымен кездесуі нәтижесінде бейбіт келісімге қол жеткізіп аяқталды. 1897 жылғы шілдеде граф Грей кеткеннен кейін Лоули Альберт Грейдің орнын басып, Матабелеленд әкімшісі болды және 1897 жылдан 1901 жылғы 24 қаңтарға дейін қызмет етті. Әкімші орынбасары ретінде Лоули Виктория патшайымның Алмаз мерейтойына қатысты. Сесил Родстың денсаулығы нашар болғандықтан, капитан Артур Лоули 1897 жылғы 4 қарашада Мафекингтен Булавайого дейінгі темір жолды ашу туралы сөз сөйледі. Капитан Лоули 1900 жылғы мамыр айында полковник Плумердің басшылығымен Мафекингті азат еткен күштердің жартысын жіберді. Ол кейіннен Трансваальдегі полиция бастығы болып қызмет еткен полковник Роберт Баден-Пауэллмен тығыз байланыста болды.

Батыс Австралияның губернаторы

Лоули 1901 жылдың ақпанында Батыс Австралияның губернаторы болып тағайындалды және Йорк герцогы мен герцогинясымен бірге Офир кемесімен Олбэниге келді (патшалық саяхатты бастауға дайын). Лоулидің Батыс Австралияның губернаторы лауазымы 1901 жылдың 1 мамырынан 1902 жылдың 14 тамызына дейін жалғасты. Оның алғашқы міндеттерінің бірі – 1901 жылдың 9 мамырында Мельбурнда бірінші Федералды Парламент ашылғанда Батыс Австралияны өкілдік ету болды. Губернатор болып тағайындалғанына 15 айдан аспағандықтан, 1901 жылғы сайлаудың нәтижелері Лоулидің өкімет кезеңінде бес түрлі үкіметпен кездесуіне әкелді. Ол 1901 жылдың 21 мамырында Джордж Тросселдің отставкасын қабылдады және алты күннен кейін Джордж Ликке жаңа премьер-министр болып тағайындады. Ликтің бірінші үкіметі 1901 жылдың 21 қарашасында құлады, бірақ оның орнына келген Альф Морганс жаңа министрлік құра алмады және 1901 жылдың 23 желтоқсанында отставкаға кетті. Содан кейін Лоули Ликке премьер-министр лауазымын қайта тапсырды. Лик дереу Лоулиден парламентті таратуды және жаңа сайлау өткізуді сұрады, бірақ Лоули одан бас тартты, 1872 жылы Лорд Кентерберидің (Виктория губернаторы) орнатқан үрдісін келтірді, ол Чарльз Даффиге таратуға рұқсат бермеген еді. Осыған қарамастан, Лик үкіметі 1902 жылдың 24 маусымында оның мерзімінен бұрын қайтыс болуына дейін сақталды. Лоулидің губернаторлығының соңғы премьері Уолтер Джеймс 1902 жылдың 1 шілдесінде тағайындалды. 1901 жылдың желтоқсанында Лоули провинцияның оңтүстік-батыс бөлігін генерал-губернатор Лорд Хоптунмен бірге аралады, ол Этон колледжіндегі досы еді. Оның билік ету кезеңінде Перт қалалық кеңесінде де тұрақсыздық болды. Леди Лоули көптеген қайырымдылық ұйымдарына, әсіресе Коттслоудағы балалар хосписіне, «Леди Лоули коттеджі» деп белгілі болған, көмек көрсетті. Перттегі Маунт Лоули ауданы Лоулидің құрметіне аталған. Лоули Батыс Австралияның Жоғарғы соты мен Парламентіне негіз салды. Трансваал колониясы бұрын осы атпен белгілі болған Бур республикасының орнында құрылған еді және Лоули оның бірінші вице-губернаторы болды. Ол тамыз айының соңында Преторияға келді және 1902 жылдың 29 қыркүйегінде Трансваалдың лейтенант-губернаторы болып ант берді, 1905 жылдың желтоқсанына дейін осы лауазымда қызмет етті. 1902 жылы Оңтүстік Африка Екінші Бур соғысының қызыл қанды қақтығысынан шығып, Лорд Милнердің басшылығымен Трансваалдың лейтенант-губернаторы соғыстан кейінгі қайта құрудың ауыр міндетін атқарды. Колониялық хатшы Джозеф Чемберленнің сапары осы процеске үлкен үлес қосты және қираған фермалар мен елді мекендерді қайта жаңарту үшін жан-жақты қаржы қарастырылды. Алайда, Ұлыбритания Трансваалды алтын кен орындарымен, алмаз және платина кен орындарымен жаулап алғанын ескерсек, бұл күтілгеннің ең азы еді. Әкімшілік фермаларды қайта толтыру үшін жаңа мал әкелді, мал арасындағы аурулармен күресті және Ранд алтын кен орындарында импортталған қытай жұмыс күшін пайдалану арқылы кен орындарын қайта ашты, бұл идея Лорд Милнердің қолдауына ие болды. Джозеф Чемберлен Лоулимен Трансваалға саяхат жасады және жеңілген бурлармен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты. 1905 жылдың 25 маусымында Преторияға жақын жердегі Премьер кенішінде Куллинан алмазы табылды. Африканың төрт жұлдызы үшін кесілген алмасты Оңтүстік Африканың бірінші премьер-министрі Луи Бота 1907 жылы король Эдуард VII-ге сыйға тартты. Лоулидің әкімшілігі Крюгер ұлттық паркін құруға әкелген заңнаманы қабылдады, сондай-ақ Витватерсранд университетінің құрылысын бастады. Сол кезде епископ Уильям М. Картер мен Мирфилд әкелері құрған мектептердің бірінде жас Десмонд Туту білім алды. Лоулидің әкімшілігі Трансваалдағы жергілікті африкалықтар үшін бөлек резерваттарды белгілеу және бөлу жұмысын жүзеге асырды. Нәтижесінде Лоули Трансваалдың барлық жерінің шамамен 3% ғана африкалықтарға берілді. Кгатла Лоулиден Кгатла резерваттарын Бечуаналандтағы және Корольдік колониядағы бір елді мекенге біріктіруді сұрады. Лоули бұл өтінішті қабылдамады, бірақ Лентшвеге өзінің інісі Рамононы Саулспоорттан орынбасары етіп тағайындауға рұқсат берді. Дегенмен, ол олардың жұмысының қаншалықты сәтті болғанын атап өтті. Трансваалдағы Лоули қаласы Артур Лоулидің құрметіне аталған. Мохандас Ганди Лоули қаласына жақын жерде Толстой үлгісіндегі фермасын құрды. Лоули Трансваалда Мохандас Гандимен кездесті және Ганди оны Үндістанның Мадрас президиумының губернаторы болып тағайындалғанда сәттілік тіледі.

Мадрас қаласының әкімі

Трансвальдың лейтенант-губернаторы қызметін атқарып жүрген кезінде, Лоули 1905 жылғы 28 желтоқсанда ай сайын 10 000 рупий (шамамен 500 мың теңге) жалақымен Мадрас қаласының губернаторы болып тағайындалды. 1906 жылғы 28 наурызда ол Лорд Ампхиллдің орнын басып, қызметке кірісті. Лоулидің үлкен ағасы Бейлби Лоули, 3-ші барон Венлок 1891 жылдан 1896 жылға дейін Мадрас губернаторы болып қызмет еткен. Оның қызмет еткен кезінде Мадрас заң шығару кеңесі 1909 жылғы Үндістан кеңестері заңына сәйкес толыққанды реформаланды және кеңейтілді. Лоули президенттік әкімшілік жүйесімен танысу үшін он бес сапар жасады. Ол мектептерге, ауруханаларға және түрмелерге барып, шаруалармен, саясаткерлермен, фермерлермен және кәсіпкерлермен кездесіп, үкімет шенеуніктерімен кеңесті. Оның кезінде Мадрас мүліктік жер заңы қабылданды. 1906 жылы Мадрастағы Арбутнот банкі құлап, 20 ғасырдың ең ауыр қаржылық апаттарының біріне әкеп соқты. Өзі де акционер болған Лоули инвесторларды құтқару үшін халықтан қаржы жинауға тырысты. Көп ұзамай, наразы болған инвесторлар «Үнді банкін» құрды. Лоули сонымен қатар теміржол құрылысын ынталандырып, заманауи ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп дамуына көмектесті. Жақын досы Майсур махараджасымен бірге ол техникалық білім беруді қолдады. 1910 жылы Майсур қаласында ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп көрмесі өтті. Жаңа салынған ғимарат, қазіргі Үкіметтік мұражай (Ченнай), 1906 жылғы 5 қыркүйекте Лоули тарапынан ашылды. Лоули 1909 жылғы 28 наурызда Мадрастағы Виктория ескерткіш залын патшайым Викторияның құрметіне ашты. 1910 жылы Лоули Викторияның суретін Виктория қоғамдық залында ашты. 1911 жылғы 27 қазанда Лоули Мадрас санскрит колледжінің жылдық салтанатына төрағалық етіп, үздік студенттерге дипломдар тапсырды. Лоули 1911 жылғы қазан айында Эгмордағы Әйелдер мен балалар ауруханасының Гиффорд блогын ашты. 1911 жылғы 1 қарашада сэр Артур Лоули Леди Лоули медбикелер үйін ашты. Олардың ең жоғары мәртебелі тұлғалары гүл шоқтарымен қарсы алынды. Медбикелер үйі аурухананың қарамағындағы жерде салынды және Леди Лоулинің құрметіне аталды. 1913 жылғы мамыр айында Лоули Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы 100 жылдық бейбітшілікті тойлау үшін АҚШ-қа барған Британ империясы делегациясының орынбасары болды. Ол Нью-Йорк, Вашингтон, Филадельфия және Чикаго қалаларында есте қаларлық сөздер сөйледі. Делегацияның келуін бейнелейтін фотосурет 1913 жылғы 7 мамырда Нью-Йоркте түсірілді. 1914 жылғы 19 қарашада ол леди Робертспен бірге күйеуі, Кандагардың 1-ші графы Фредерик Робертстің Санкт-Пол соборындағы мемлекеттік жерлеу рәсіміне қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лоули Франциядағы Булонь қаласында Британдық Қызыл Крест қоғамының комиссары болып қызмет етті. 1917 жылы ол Месопотамиядағы Қызыл Крест комиссары болып тағайындалды және көптеген үнді сарбаздары Месопотамияда жарақаттанғандықтан Үндістанның Қызыл Крестімен байланыс жасады. 1919 жылы Лоули Версальде Халықаралық Қызыл Крест ұйымының құрылуында Ұлыбританияны өкілдік етті. 1920 жылы ол граф Хейгтің өтінішімен Британдық легионының офицерлік бөлімін құрды. Өмірінің соңғы жылдары ол Аргентинадағы Forestal сияқты Лондон негізделген көптеген компаниялардың директоры болды. 1927 жылы Лоули мен Леди Лоули Батыс Австралиядағы Пинжаррадағы Фэрбридж фермалық мектебіне және Леди Лоули коттеджіне сапар жасады. Ол 1929 жылға дейін Балалардың эмиграциялық қоғамының президенті болып қалды. 1931 жылғы маусымда ол мұрагерсіз қайтыс болған ағасы, пастор Алджернон Джордж Лоулиден кейін 6-шы барон Венлок титулын иемденді. Лорд Венлок 1932 жылғы 14 маусымда Баден-Вюртембергтің Фрайбург қаласында қайтыс болды. Оның тірі қалған ұлдары болмағандықтан, ол соңғы барон Венлок болды.

Мұра

Оңтүстік Үндістанның Коимбатур қаласында оның құрметіне аталған көше бар. Отидегі Лоули институты, джентльмендер клубы, оның Мадрас президенттігіндегі губернаторлық қызметін еске түсіреді. Батыс Австралиядағы Перт қаласының маңындағы Маунт Лоули және Йоханнесбургтегі Гаутенг қалашығындағы Лоули оның есімімен аталады. Сэр Артур Лоулидің Мадрас губернаторы ретіндегі сот киімі Тинтесфилдтегі Викториандық үйде сақтаулы. Леди Лоули 1939 жылдан 1944 жылы қайтыс болғанға дейін сол жерде тұрды, ал үйдегі көптеген заттар сэр Артур мен леди Лоулиге тиесілі болған. Батыс Австралия губернаторы болған сэр Артур Лоулидің портреттері, 1911 жылы Мадраста суреттелген леди Лоулидің портреті және олардың ұлы Ричард Эдвард Лоулидің портреті Тинтесфилдте көруге болады. Тинтесфилдте Империя және Ұлттар Достастығы мұражайына уақытша берілген жиырмадан астам фотоальбом сақталған. Көптеген фотосуреттерді «Сэр Артур Лоули, сөзді шебер саяхатшы» атты өмірбаянынан таба аласыз (төменде қараңыз).

Әдебиетте

Р. К. Нараянның барлық кітаптарындағы Мәлгуди қалашығында өтетін оқиғалар арқылы мәңгілікке дейін бейнеленді. Сол қаладағы басты көше – Лоули көшесі. Сол жерде Лоулидің ескерткіші орнатылған. Нараянның көптеген әңгімелерінде осы көше жиі кездеседі. Тіпті, Лоулидің бұрынғы тарихи сапары туралы да әңгімелер бар.