Кіріспе

1992 жылы Nirvana тобының "Lithium" әні американдық Nirvana рок тобының әншісі және гитарист Курт Кобейн жазған. Ол 1991 жылдың қыркүйегінде DGC Records лейблынан шыққан Nevermind атты екінші альбомының бесінші трегі ретінде жарық көрді. 1992 жылы Калифорниядағы Flipside фанзиналына берген сұхбатында Кобейн әннің, сүйіктісінің өлімінен кейін өзін-өзі өлтіруден сақтау үшін соңғы құрал ретінде дінге жүгінген адам туралы ойдан шығарылған әңгіме екенін түсіндірді. Нирвана туралы өмірбаян жазған Майкл Азеррад әннің мәтінін "Маркстің дінді 'халықтың опиаты' деп сипаттауына жасалған жаңаша көзқарас" деп атады. "Lithium" 1992 жылдың шілдесінде Nevermind альбомының үшінші синглы ретінде шығарылды, АҚШ Billboard Hot 100 тізімінде 64-орынға, ал Ұлыбритания сингл тізімінде 11-орынға ие болды. Сондай-ақ, ән Финляндияда бірінші орынға, Ирландия мен Португалияда топ бестікке енді. Американдық режиссер Кевин Керслейк түсірген музыкалық бейнеклип, 1991 жылдың 31 қазанында Сиэтлдегі Paramount театрында өткен концерттен және аяқталған, бірақ сол кезде жарияланбаған "1991: The Year Punk Broke" фильмінен алынған тікелей түсірілімдерден құралған.

Ерте тарих

1990 жылы жазылған "Литий" әні 1990 жылдың 20 наурызында Вашингтон штатының Олимпия қаласындағы Evergreen State College телестудиясында бейне түсірілімде алғаш рет орындалды. Толық түсірілімге топтың 1989 жылғы дебюттік альбомы "Bleach"-тен үш әннің нұсқалары да кірді. Режиссері Джон Снайдер болды, ал Кобейн бұл түсірілімді әлеуетті бейнежазба ретінде қарастырды. Видеода топ тікелей орындағанда, Кобейннің үйде түсірген телекадрларының монтажы фон ретінде көрсетілді. Бүгінгі күнге дейін Nirvana компаниясы осы түсірілімнен толық әндерді ресми түрде жарияламады. Дегенмен, Снайдер монтаждаған, қосымша кадрлар мен суреттер қосылған "Литий" және "Мектеп" әндерінің клиптері Evergreen студенттері жасаған "1200 Секунд" телешоуының екі эпизодында көрсетілді. Эпизодтар 1990 жылдың күзінде жергілікті кабельдік арнада эфирге шықты. Бұл ән көп ұзамай Nirvana-ның концерттік тізіміне қосылды, "Nevermind" альбомы жарыққа шығудан бір жылдан астам уақыт бұрын. Сиэтлдік Soundgarden рок-тобының гитарисі Ким Тайл 1990 жылдың 25 қарашасында Сиэтлдегі Off Ramp Cafe-де өткен Nirvana концертінде оны алғаш естігенін айтады: "Мен "Литийді" естігенде, ол менің есімде қалды. Біздің бас гитаристіміз Бен маған келіп: "Осы - хит! Осы тізімдегі ең үздік 40 ән!" деді. 1990 жылдың сәуір айында "Литий" әні Буч Виг Висконсин штатының Мэдисон қаласындағы Smart Studios студиясында жазылды. Бұл ән топтың алғашқы лейблі Sub Pop үшін жоспарланған екінші альбомға кіруі керек еді. Алайда, сол жылы барабаншы Чад Ченнинг кеткеннен кейін альбом шығарудан бас тартты, ал сегіз әннен тұратын жазба демо-таспа ретінде таралды, бұл ірі лейблдердің назарын аударуға көмектесті. 1990 жылдың 25 қыркүйегінде Кобейн Вашингтон штатының Олимпия қаласындағы KAOS (FM) радиосында Кальвин Джонсон жүргізген "Boy Meets Girl" шоуында әннің акустикалық нұсқасын орындады.

Ешқандай

"Lithium" әні 1991 жылғы мамыр айында Виг Калифорния штатының Ван-Ньюс қаласындағы Sound City студиясында Nirvana тобының екінші альбомы – Nevermind альбомының жазбалары кезінде қайта жазылды. Әннің аспаптарын жазуға жасалған алғашқы тырастар сәтсіз аяқталды, себебі топ тұрақты темпті сақтап тұруда қиындыққа тап болды және үнемі жылдамдықтарын арттырып қоя берді. Бір сәтсіз тырастан кейін топ әнді тастап, "шаршаған" Кобейн "Endless, Nameless" әнін ойнай бастады. "Endless, Nameless" әнінің бұл нұсқасы альбомның құпия трегі ретінде жарық көрді. Топтың уақытты дұрыс ұстау проблемасы жаңа барабаншы Дейв Грол Вигтің метрономмен ойнау кеңесін тыңдағаннан кейін шешілді; бұл альбомдағы метрономмен жазылған жалғыз трек болды. Виг Гролға бастапқыда қолданғаннан гөрі қарапайым толтырулар мен үлгілерді пайдалануға кеңес берді. Әннің тыныш куплетері мен күшті хорларының динамикасы Виг үшін де қиындық туғызды, ол: «Куплеттердің тыныш, ал хордың мүмкіндігінше қарқынды дыбыстауына және көшулердің табиғи әрі жеңіл сезілуіне қол жеткізу өте қиын болды» деді. Виг еске алғандай, «Курт гитарада әдепті емес, кеңістік сезімімен ойнағысы келді». Бұрмаланған гитараның қараңғы дыбысы Big Muff fuzzbox-ты Fender Bassman бас күшейткіші арқылы қосып, Виг әдетте бас гитара жазу үшін қолданатын U47 микрофонымен жазылды. Әннің куплетері екі рет жазылды, екінші тырасы негізгі вокалдық трек ретінде пайдаланылды, бірақ Виг екінші куплеттің екінші жолын бірінші тырастан алды. Хор вокалы тез жазылып, кейін екі рет қайта жазылды.

Невермайндтан кейінгі

"Lithium" 1992 жылы 9 қыркүйекте Лос-Анджелесте MTV Video Music Awards сыйлығының тікелей эфирінде орындалды. Кобейн оның орнына әлі жарық көрмеген "Rape Me" әнін ойнағысы келді, бірақ MTV оған қарсылық танытты. Олар топтың "Smells Like Teen Spirit" атты жеңіліс әнін ойнауын қалады және жаңа әннің даулы атауы мен мәтінінен сақтанды. Кобейн "Lithium" әнін ойнауға келісті, себебі шоуда ойнамау MTV-нің олардың лейбліндегі басқа да әртістерді бойкоттауына немесе станциядағы олардың досы Эми Финнертиді жұмыстан шығаруына әкелуі мүмкін деп ойлады. "Біз бәрі үшін жағдайды нашарлатуды қаламадық, сондықтан 'Lithium' ойнауға шешім қабылдадық", - деді Кобейн 1993 жылғы "Nirvana" тарихында, Come As You Are: The Story of Nirvana. "Қадір-қасиетімізді сақтап, бас тартудың орнына, өздігімізді қиын жағдайға түсіруге келістік". Концерт басында Кобейн "Rape Me" әнінің қысқа бөлігін орындады, "тек MTV-ге жүрек соғысын арттыру үшін", ал концерт "Nirvana" бассисі Кристиан Новоселич басын ауаға лақтырып, ұстауға тырысқанда басымен соққыға ұшырады. "Lithium" әнінің соңғы тікелей орындалуы 1994 жылғы 1 наурызда Германияның Мюнхен қаласындағы Terminal Einz клубында болды.

Музыка

"Lithium" – төрт минут он алты секундқа созылатын альтернативті рок әні. Musicnotes.com сайтында BMG Rights Management басқармасы жариялаған ноталарға сәйкес, ән қарапайым өлшемде жазылған, минутына 124 соққылық орташа темппен орындалады. Аранжировка Nirvana тобының Nevermind альбомы жұмысы кезінде қалыптасқан музыкалық стилін көрсетеді, тыныш және күшті бөлімдер кезекпен келеді. Әнде Кобейн гитарадағы аккордтарды саусақтап ойнайды, бірақ аспапта жеке ноталар мен қос ноталарды кезектестіре отырып, әуенге еркін үн береді. Ән басталар кезде гитара тартылыстары естіледі, содан кейін Кобейн өзінің мәтінін іштен шығаратын үнмен оқуға кіріседі. Ырғақтарында оның дауысы сабырлы, ал төменгі, ашық гитара сызықтары әннің мелодиясын анықтайды. Припев кезінде Кобейн бес нотада "Е-е-е-е-е" деп айқайлайды, сонымен қатар бұрмаланған, зор рифтер ойнатады. Кобейннің қуатты ырғақты гитарасы Новоселичтің мелодиялық бас гитарасымен және Гролдың қарқынды, нақты барабан соққыларымен үйлеседі.

Әндер мәтіні

Кобейннің айтуынша, "Литий" "Мен өлеңдерімнің бөліктерін және басқа да нәрселерді пайдаланудың орнына, оны жазуға тырысып жатқанда аяқтаған әндердің бірі болды". 1993 жылғы "Come As You Are: The Story of Nirvana" өмірбаянында Азеррад әннің атауын "Маркстің дінді "халықтың апиыны" деп сипаттауының жаңа нұсқасы" деп сипаттады. Джиллиан Г. Гар оны "әннің оңай әуені, көбінесе өте мағыналы мәтіннің алаңдатарлық сипатын жасырады, ол діннен немесе естен шығудан көңіл табуға қатысты" деп сипаттады. Кобейн түсіндіргендей: "Ән ішінде жігіт қызы мен достарын жоғалтып, ойға батып, күйзеліске ұшырайды. Өзін өлтірместен бұрын Құдайды табуға шешім қабылдайды. Мен үшін [дін] сияқты жаман әдеттің қажеттілігін түсіну қиын, бірақ оны бағалаймын. Адамдарға жаман әдеттер керек". "Come As You Are" кітабында Кобейн әннің досы Джесси Ридпен және оның дінге қайта оралған ата-анасымен бірге өткізген уақытынан шабыдандануы мүмкін екенін мойындады. Кобейн Азеррадқа өзінің дінге қарсы емес екенін айтып, "Мен әрқашан кейбір адамдардың өмірінде дін болуы керек деп ойладым. Егер ол біреуді құтқара алса, жақсы. Ал ['Литий'] ішіндегі адамға ол қажет болды" деді.

Шығару және қабылдау

"Lithium" Nevermind альбомының үшінші синглі ретінде 1992 жылдың 13 шілдесінде жарық көрді. Кобейннің мұқабалық суреті бар синглде музыканттың тумаған баласы Франсис Бин Кобейннің сонограммасы, сондай-ақ Nevermind альбомындағы барлық әндердің толық мәтіні қамтылған. Кассета, CD, 12 дюймдік винил және британдық 12 дюймдік винил сурет дискісінің нұсқаларында "Curmudgeon" және өткен жылы Хэллоуинде орындалған "Been a Son" әнінің тікелей орындалуы B-жақтары ретінде енгізілген. Британдық 7 дюймдік және кассетада "Curmudgeon" әні қосымша трек ретінде болса, ал Ұлыбританияның CD нұсқасына 1990 жылы BBC Radio 1 дискожокейі Джон Пилдің бағдарламасы үшін жазылған Wipers тобының "D 7" әнінің кавер нұсқасы қосылды. New York Magazine журналынан Джон Салливан "Lithium" әнін "кемшін жасалған хит" деп сипаттады. AllMusic-тің Марк Деминг: "Nirvana-ның Nevermind альбомының барлық шуы мен құбылысы үшін, альбомның ең жақсы және ең әсерлі әнінің ең тыныш әндердің бірі екені маңызды. Нирвананың шабыттанған ашуы осы әнге қызмет етуде одан да күшті болған емес" деді. "Lithium" әні Village Voice Pazz & Jop сыншыларының сауалнамасында Ministry, Lisa Stansfield және Utah Saints әндерімен тең бөлісіп, жылдың 20 үздік сингліне кірді. 1993 жылы Spins Top 100 Songs of Our Time тізімінде 50-ші орынды иеленді. 2012 жылы NME "Lithium" әнін "90-шы жылдардың 100 үздік трегі" тізімінде 52-орында орналастырды. 2013 жылы Rolling Stone оқырмандарының сауалнамасында "The 10 Best Nirvana Songs" тізімінде "айқын артықшылықпен" бірінші орынды жеңіп алды. 2019 жылы ән Rolling Stone журналының 102 Nirvana әнінің тізімінде жетінші орынға ие болды. 2023 жылы Стивен Томас Эрлвайн оны A. V. Club журналының "Essential Nirvana: Their 30 greatest songs, ranked" тізімінде бесінші орынға қойды. Nielsen Music-тің 2019 жылғы жыл соңының есебіне сәйкес, "Lithium" әні 123 000 рет ойналғанмен, он жылдық ішіндегі ең көп ойналған он рок-әндердің бірі болды. Топ-10-ға кірген барлық әндер 1990-шы жылдарға тән.

Мұра

2014 жылдың 10 сәуірінде «Lithium» әнін Nirvana тобының аман қалған мүшелері – Grohl, Novoselic және Pat Smear орындады, вокал мен гитараны американдық рок музыканты St. Vincent орындады. Бұл орындау Нью-Йорк қаласындағы Бруклиндегі Barclays Center-де өткен Rock and Roll Hall of Fame салтанатында болды. «Lithium» әні Сиэтлдің Ұлттық хоккей лигасының (NHL) «Сиэтл Крэкен» командасының алғашқы маусымынан бері гол соғу кезінде ойнатылатын ән ретінде қолданылып келеді.

Paradiso нұсқасы

"Lithium" әнінің тікелей орындалу нұсқасы 1991 жылғы 25 қарашада Амстердамдағы Paradiso концерт залында жазылған. 1996 жылы Голландияда "From the Muddy Banks of the Wishkah" жинағына байланысты промо-сингл ретінде таралды. Осы орындалымнан алынған фрагменттер 2005 жылғы "Classic Albums: Nirvana – Nevermind" деректі фильмінде көрсетілді, ал толық концерт 2021 жылғы 12 қарашада "Nevermind" альбомының 30 жылдық "Super Deluxe" нұсқасында Blu-ray және CD форматында жарық көрді.

Мельбурн сарайының нұсқасы

2021 жылдың қазан айында 1992 жылдың 1 ақпанында Австралияның Мельбурн қаласындағы The Palace-да тікелей жазылған тағы бір нұсқасы Nevermind-тің 30 жылдық шығарылымына дейін стримингтік сингл ретінде жарияланды. Rolling Stone журналы үшін жарияланымды қарап, Кори Гроу: "Бокс-сеттің нағыз сиқыры 1992 жылдың 1 ақпанында Австралияның Мельбурн қаласындағы концертте байқалады. Кобейн көрермендерді "Lithium" әнін бірге орындауға шақырады – бұл ән тіпті жеке сингл ретінде шықпаған еді – ал көрермендер оны басып, бірден қуанышпен бақытты да, сонымен бірге кешірімсіз сезімдер туралы өлеңдерін айқайлап шырқайды, кім білсін деп ойламайды. Кобейн осы оқиғаға қатты бейімделгендей, әннің алғашқы "әуе" корусында дисторшн педалін қосуды ұмытып кеткен".

1992 жылғы нұсқаны оқу

1992 жылы 30 тамызда Англияның Рединг қаласындағы Рединг фестивалінде топтың басты өнернамасы кезінде тікелей жазылған әннің нұсқасы, 2009 жылы қарашада жарық көрген Live at Reading альбомынан жарнамалық сингл ретінде шығарылды. Бұл нұсқаның видеосы алғаш рет 1994 жылғы Live! Tonight! Sold Out! ! үй фильмінде пайда болды, бірақ аудиосы бұрын жарияланбаған еді. "From the Muddy Banks of the Wishkah" альбомының қосымша жазбаларында Новоселич: "[Рединг нұсқасының] 'Lithium' әнін ондаған мың адаммен бірге шырқағанын есту – топ тарихындағы керемет сәттердің бірі болды" деп жазды.

Музыкалық бейне

"Lithium" музыкалық видеосы – Кевин Керслейк режиссерлік еткен төрт Nirvana видеосының екіншісі болды. Керслейк бұрынғы "Come as You Are" видеосының түсіріліміне қатысқан еді, содан кейін "In Bloom" және "Sliver" видеоларын түсірді. Видеода аяқталған, бірақ әлі жарық көрмеген "1991: The Year Punk Broke" үй фильмінің тікелей эфирдегі кадрлары қолданылды. Бұл фильм Sonic Youth тобының екі апталық Еуропалық турнесін және 1991 жылдың 31 қазанында Сиэтлдегі Paramount театрында өткен концертті көрсетеді. "The Year Punk Broke" фильмінің түсірілімі 1991 жылдың 23 тамызында Рединг фестивалінде және 1991 жылдың 1 қыркүйегінде Нидерландының Роттердам қаласындағы De Doelenде жүзеге асырылды. Нирвананың менеджері Дэнни Голдбергтің 2019 жылғы "Serving the Servant" Кобейн өмірбаянында айтуынша, Sonic Youth вокалисі және бас-гитарисі Ким Гордон бастапқыда фильмде Кобейн Новоселичтің иығында көтерілген көріністің қосылуына қарсы болды. Бірақ, Нирвана Sonic Youth-қа фильмде бес тікелей орындалуын тегін пайдалануға рұқсат бергенін еске салғаннан кейін ол өз шешімін өзгертті. Голдберг түсіндіргендей, Гордон "сол кадрға ғашық болды" және оның музыкалық видеода пайда болуы алдағы фильмдегі әсерін азайтады деп ойлады. "Lithium" видеосында Кобейн "Endless, Nameless" орындау кезінде Рединг фестивалінің соңында барабанға секіргені де көрсетілді, нәтижесінде ол қолын шығарып алды. Видео АҚШ-та MTV-де кеңінен көрсетілді, ал MTV Europe-де белсенді түрде ойнатылды. Сонымен қатар, ол MTV Australia, Rage және Video Smash Hits бағдарламаларында да көрсетілді.

Бастапқы тұжырымдама

Азеррадтың "Come as You Are" кітабында жазғанындай, Кобейннің "Литий" бейнебаянына арналған бастапқы идеясы – орман ішіндегі үйде тұратын қыз туралы анимациялық фильм болған. Оқиғада Прегго есімді қыздың шкафынан жұмыртқалар тауып, оларды үш вагоннан тұратын пойызға тиеп, орман арқылы патша сарайына дейін тебуі керек еді. Сол кезде жұмыртқалардың барлығы дерлік жарылып кетеді, ал қалған жұмыртқаны ол тақ отырған, ұйықтап жатқан патшаның тізесіндегі кітапқа қояды. Патша оянып, аяқтарын жайып, кітап екі аяғының арасына түсіп, жұмыртқаны сығдырады. Кобейн мен Керслейк анимацияны жасауға төрт ай уақыт кететінін білген соң бұл идеядан бас тартылып, оның орнына тірі коллаж жасалды. Азеррад соңғы бейнебаянның "Керслейктің әннің тыныш бөлімдерінде күшті кадрларды, ал дауысты бөлімдерінде тыныш кадрларды қолдану арқылы жанға қуат сыйлағанын" жазды, бірақ ол "көп үміттер артылған топ пен ән үшін көңіл көшірді".