Кіріспе
Мысырдағы археологиялық орын – Аварис (/æ//v//ər//ᵻ//s/; Мысыр: ḥw.t wꜥr.t, кейде hut waret; Αὔαρις; Άβαρις; حوّارة) – Нил дельтасының солтүстік-шығыс аймағындағы қазіргі Tell el Dab'a орналасқан жердегі Гиксостардың Мысыр астанасы. Нил өзенінің бағыты шығысқа қарай өзгергендіктен, оның Мысыр дельтасының сауда орталығындағы орны оны сауда үшін ыңғайлы маңызды астанаға айналдырды. Бұл орын шамамен б.з.д. 18 ғасырдан бастап I Ахмос басып алғанға дейін қоныстанған.
Avaris ('/æ//v//ər//ᵻ//s/; Egyptian: ḥw. t wꜥr. t, sometimes hut waret; Αὔαρις; Άβαρις; حوّارة) was the Hyksos capital of Egypt located at the modern site of Tell el Dab'a in the northeastern region of the Nile Delta. As the main course of the Nile migrated eastward, its position at the hub of Egypt's delta emporia made it a major capital suitable for trade. It was occupied from about the 18th century BC until its capture by Ahmose I.
Этимология
Б.з.д. 2-мыңжылдықтағы египет тіліндегі атауы шамасы *Ḥaʔət Waʕrəʔ “Аймақтың үйі” деп айтылған, және ол жердің әкімшілік бөлігінің астанасын көрсетеді (wʕr. t). Бүгінде Хавара деген атау сақталған, ол Файюмға кіреберістегі жер-ананы білдіреді. Басқаша айтқанда, Александриялық Климент осы қаланың атын "Атирия" деп те атаған.
Қазба жұмыстары
1885 жылы швейцариялық Эдуард Навилл Телль-эль-Даба аймағында алғашқы қазба жұмыстарын бастады. 1941 және 1942 жылдар аралығында египеттік египтолог Лабиб Хабахи бұл орынды Авариспен байланыстыру мүмкіндігін алғашқы болып айтты. 1966-1969 жылдар аралығында және 1975 жылдан бері бұл жерді Австрия археологиялық институты қазба жұмыстарымен айналысып келеді. Радарлық суреттеу технологиясын пайдалана отырып, 2010 жылы олардың ғалымдары қаланың жолдарын, үйлерді, портын және қаладан өтетін Нил өзенінің саласын қоса алғанда, қаланың жоспарын анықтады. Тель-эль-Дабаның ауданы шамамен 2 шаршы километрді құрайды. Қазіргі таңда бұл орын қираған күйде, бірақ қазба жұмыстары көрсеткендей, бұл жер бұрын дамыған сауда орталығы болған, бір сауда маусымында 300-ден астам кемеге арналған порты болған. Хиксос кезеңінде салынған ғибадатханадан табылған заттар Эгей теңізі аймағының түкпір-түкпірінен әкелінген тауарларды көрсетіп тұр. Ғибадатханада тіпті Миной мәдениетіне тән қабырға суреттері де бар, олар Крит аралындағы Кноссос сарайындағы суреттерге ұқсас. Ғибадатхананың батысында үлкен кірпіштен салынған қабір қазылған, онда мыс қылыштар сияқты қабірлік заттар табылған.
Тарих
Бұл жерді Нилдің шығыс саласында, Дельтада Аменемхат I негіздеген. Азияға жақын орналасқандықтан, бұл қала азиялық иммигранттар үшін танымал орын болды. Осы көшіп келгендердің көпшілігі Иудеядан болды және египеттік керамиканы қолдана отырып, мәдени тұрғыдан египеттенген, бірақ өз мәдениеттерінің көптеген ерекшеліктерін сақтап қалды, бұл түрлі азиялық жерлеулерде, соның ішінде Сиро-Иудеялық қару-жарақтарда көрінеді. 13-ші династия кезінде бір сарайлық аудан эпидемия салдарынан тасталған сияқты. Б.з.д. 18 ғасырында гиксостар Төменгі Египетті жаулап алып, Аваристі өздерінің астанасы етіп белгіледі. Он жетінші династияның соңғы фараоны Камосе Аваристі қоршады, бірақ гиксостарды жеңе алмады. Бірнеше онжылдықтан кейін Ахмос I Аваристі басып алып, гиксостарды жеңді. Тутмосид немесе Жаңа Мемлекет кезеңіне жататын канаандық стильдегі заттар қаланың семиттік халқының көп бөлігі египеттіктер оны қайта басып алғаннан кейін де қалада қалғанын көрсетеді. Он сегізінші династияның фараондары Тебада астана құрды және Аварис қаласындағы сарай кешені қысқа мерзімге тасталды, бірақ Сет храмы және G6 аймағы сияқты жерлер үздіксіз қоныстанды. Сондай-ақ, Аварис орны Аменхотеп II-ден кейін және 18-ші династияның соңына дейін үзіліске ұшыраған сияқты. Рамзес II шамамен солтүстікке қарай Пи-Рамсес қаласын салғаннан кейін, Аварис Пи-Рамсеспен ығыстырылды, осылайша Рамзес кезеңінде толығымен тасталды. Аваристің бұрынғы орнының үлкен бөлігі Пи-Рамсес тұрғындары үшін зират және жерлеу орны ретінде пайдаланылды, ал оның бір бөлігі ірі теңіз базасы ретінде қолданылды, ал "Аварис порты" топонимі Рамзес кезеңі бойы Аварис порты үшін қолданыла берді. "Аварис" атауы б.з.д. 13 ғасырдың соңындағы Папирус Саллиер I-де де айтылады. Сонымен қатар, "Аварис" топонимі б.з.д. 3 ғасырында Манефонға белгілі болған, оны Иосиф "Апионға қарсы" 1.14 еңбегінде келтіреді.