Кіріспе

Винсент ван Гогтың суреттер сериясы

Күнбағыстар (түпнұсқа атауы, француз тілінде: Tournesols) – голланд суретшісі Винсент ван Гогтың жасаған тұрмыстық суреттер сериясының атауы. Бірінші серия 1887 жылы Парижде салынды, онда гүлдер жерде жатыр. Ал екінші серия, бір жылдан кейін Арльде жасалған, вазадағы күнбағыс шоғыры бейнеленген. Суретшінің ойынша, екі серия да оның досы Пол Гогенмен байланысты болды, ол Париж нұсқаларының екеуін сатып алған. Шамамен сегіз айдан кейін Ван Гог Гогенді қайтадан қарсы алып, Күнбағыстар суретімен таң қалдыруды үміттенеді, ол енді Арльдегі үйінің қонақ бөлмесі үшін дайындалған Сары үйдің сәндеуінің бір бөлігі болды, онда Гоген тұруға тиіс болған.

Париж күнбағыс

Ван Гогтың 1886-1888 жылдары Парижде ағасы Теомен бірге тұрған екі жылындағы қызметі туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол "Күнбағыс" картинасын салғаны 1889 жылдың көктемінде ғана анықталды, сол кезде Гоген Арльден Парижге кеткеннен кейін қалдырған эскиздерінің орнына Арль нұсқаларының біреуін алмастыруды ұсынды. Ван Гог бұған ашуланып, Гогеннің мұндай талап етуге ешқандай құқығы жоқ екенін айтты: "Мен сөзсіз өз "Күнбағыс" картиналарымды сақтаймын. Оның екі картинасы бар, солар оны қанағаттандырсын. Егер ол менімен жасаған алмасудан разы болмаса, Мартиникадағы кішкентай полотносын және Бретаньнан маған жіберген автопортретін қайтарып алып, сонымен бірге Парижге алып кеткен менің екі "Күнбағыс" картиналарымды да қайтарып берсін. Егер ол бұл мәселені тағы көтерсе, мен сізге жағдайды дәл осылай түсіндірдім". Аталған екі "Күнбағыс" картинасының әрқайсысында екі түйме бар; олардың біреуіне бұрын шағын эскиз жасалған, ал төртінші үлкен полотно екі композицияны біріктіреді. Бұл Ван Гогтың "тек қана күнбағыстардан" тұратын алғашқы картиналары болды, бірақ ол бұрын да натюрморттар мен пейзаждарға күнбағыстарды қосып салған.

Арль күнбағыстары

1888 жылы 21-22 тамызда Теоға жазған хатында Ван Гог: "Мен марсельдіктер буйябес жегендей құштарлықпен сурет салып жатырмын, үлкен күнбағыстарды суреттегенде бұл сізді таң қалдырмас", - деп жазды. Ол кезде ол бірден үш картинамен жұмыс істеп, одан да көпін жасауды жоспарлаған, ағасына былай түсіндірді: "Гогопен бірге өз студиямызда тұру үмітімен, студияны сәндеуге ниеттеніп отырмын. Тек үлкен күнбағыстар ғана". Алғашқы екі нұсқасын есептемегенде, барлық Арль күнбағыстары 30 номерлі холсттарға салынған.

Алғашқы нұсқалары, 1888 жылдың тамызы

Ван Гогтың күнбағыс сериясын жариялағанда ұсынған картина нұсқалары оның берген толыққанды мәліметтерімен нақты сәйкес келмейді. Бірінші нұсқаның мөлшері өзгеше, ол 20 номерлі кенепке салынған – көрсетілгендей 15 номерлі емес, ал қалғандары Ван Гогтың хабарламасындағы гүлдер санынан айырмашылықтарды көрсетеді. Екінші нұсқасы анық түрде үлкейтілген, ал бастапқы композиция алдыңғы планның ортасы мен оң жағына қойылған екі гүлдің енгізілуі арқылы өзгертілген. Үшінші және төртінші нұсқалары да суретші көрсеткен он екі немесе он төрт гүлді емес, одан көп – он бес немесе он алты гүлді бейнелейді. Бұл өзгерістер «ылғалдап-ылғал» әдісімен жасалған, сондықтан олар нағыз түзетулер деп есептеледі, тіпті олар 1889 жылғы қаңтардағы қайталама нұсқаларына көшірілгендіктен; кем дегенде осы тұрғыдан кейінгі түзетулердің іздері жоқ. Суреттің төртінші нұсқасына 2022 жылдың 14 қазанында Just Stop Oil акциясының экологиялық белсенділері шабуыл жасады. Олар суретті Лондонның Ұлттық галереясында көрсетілген кезде оған помидор сорпасын лақтырып, содан кейін қолдарын қабырғаға жабыстырды. Сурет плексигласпен жабылған, ал рамасына ұсақ зақымдардан басқа, ешқандай зақым келген жоқ. Екі белсенді ұсталды және сурет сол күні кешке қайтадан көрмеге қойылды.

"Кезеңдеулер" 1889 жылдың қаңтары

4-ші нұсқаның екі қайталануы да бастапқы күйінде жоқ. Амстердам нұсқасында жоғары жағына ағаш жолақ қосылған, бұл, мүмкін, Ван Гогтың өзі қосыпты. Ал Токио нұсқасы барлық жағынан кенеп жолақтарымен кеңейтілген, олар кейінірек – бірінші иесі Эмиль Шуффенекер қосыпты. Бұл серия Ван Гогтың ең танымал және кең таралған туындыларының бірі. 2000 жылдары суреттердің біреуінің түпнұсқалығына қатысты пікірталас туды, және бұл нұсқа Эмиль Шуффенекердің немесе Поль Гогеннің жұмысы болуы мүмкін деген болжамдар айтылды. Алайда, көптеген сарапшылар оның түпнұсқа екеніне келіседі.

Берцеус-триптихы

1889 жылдың қаңтар айында Винсент «Берсюз» мен «Күнбағыстар» сериясының алғашқы нұсқаларын аяқтағаннан кейін Теоға: «Мен осы суреттерді күнбағыстардың арасына орналастырып көремін, олар осылайша олардың қасында тұрған шамдар немесе шамыштар сияқты болады, бірдей өлшемде, сондықтан барлығы жеті немесе тоғыз суреттен құралған болар еді» деді. Триптихтің орналасуына қатысты нақты идеяны Ван Гогтың 1889 жылдың шілдесіндегі хатындағы эскизі көрсетеді. Осы жылы Винсент екі нұсқаны да 1890 жылғы Les XX көрмесіне іріктеді.

Күнбағыс, достық және ризашылық

Ван Гог 1888 жылдың жаз соңында сурет салуды бастады және келесі жылға дейін жалғастырды. Оның бірі досы Пол Гогеннің жатын бөлмесін безендіру үшін болды. Суреттерде күнбағыс гүлдерінің өмірінің әр түрлі сатылары көрсетілген – толық гүлдеуден бастап, қурап сарғуға дейін. Бұл суреттер сары түстің әртүрлі нұсқаларын пайдалануымен инновациялық деп есептелді, себебі жаңадан ойлап табылған пигменттер жаңа түстерді қолдануға мүмкіндік берді. Винсент Теоға жазған хатында: "Бұл – көрінісі біраз өзгеріп, оған қаншалықты көп қарасаңыз, соғұрлым байып, әдемі болатын сурет түрі. Сонымен қатар, сіз Гогеннің оларды қатты ұнатуын білесіз. Ол маған олар туралы, басқа да әңгімелер арасында: «Осы – гүл» деді. Сіз білесіз, Жаннинде пион, Квостта – рудбекия бар, ал менде күнбағыс бар, бір жағынан" деп жазды.

Кейінгі тарихы

1987 жылғы 30 наурызда жапон сақтандыру магнаты Ясуо Гото Кристис Лондон аукционында Ван Гогтың «Күнбағыстары бар ваза» картинасы үшін 39 921 750 АҚШ долларын төледі. Бұл сол кездегі өнер туындысы үшін рекордтық сома еді. Бұл баға 1985 жылы Андреа Мантеньяның «Ғалымдардың қасиетті қабірге келуі» картинасы үшін төленген шамамен 12 миллион доллардан үш есеге асып түсті. Бірнеше айдан кейін, 1987 жылғы 11 қарашада Нью-Йорктегі Sotheby’s аукционында Алан Бондтың тағы бір Ван Гогтың «Ирис» картинасын 53,9 миллион долларға сатып алуымен бұл рекорд жаңартылды. Ясуо Готоның суретті өзі сатып алғаны немесе оның компаниясы – Жапонияның Ясуда өрттен және теңізден сақтандыру компаниясы атынан сатып алғаны әлі белгісіз, алайда картина қазір Токиодағы Сейжи Того Ясуда еске алу музейінде сақталуда. Сатып алынғаннан кейін, бұл картинаның шынайы Ван Гог туындысы ма, әлде Эмиль Шуфенеккер жасаған жалған картина ма деген пікір қақтығысы туды.