Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас және Жапон империясының әскерлері арасындағы науқан. Голланд портындағы американдық теңіз базасына екі авианосецтен жасалған шабуылдан кейін, Жапон императорлық теңіз күштері Ату және Киска аралдарын басып алды. Аралдардың қашықтығы және ауа райы мен жер бедерінің қиындығы, оларды шығарып тастау үшін жіберілген үлкен американдық-канадтық күштіге шамамен бір жылға кешіктірді. Атуды қайтаруға арналған шайқас 1943 жылдың 11 мамырында басталды және 29 мамырда жапондық банзай шабуылынан кейін аяқталды. 1943 жылдың 15 тамызында үш апталық артиллериялық оқтан кейін Кискаға шабуыл жасаушы күш қонды, бірақ жапондықтардың 29 шілдеде аралдан шығып кеткенін анықтады. Бұл науқан "Естен кеткен шайқас" деп белгілі, себебі соғыстағы басқа оқиғалар оны көлеңкеге алды. Көптеген әскери тарихшылар жапондықтардың Алеут аралдарына жасаған шабуылының мақсаты Мидуэй шайқасы кезінде АҚШ Тынық мұхиты флотын Мидуэй атолынан алшастату болған диверсиялық немесе алдау шабуылы екенін айтады, өйткені ол бір уақытта Исороку Ямамото басшылығымен жүзеге асырылды. Бірақ кейбір тарихшылар бұл пікірге қарсы шығып, жапондықтар Алеут аралдарын солтүстік фланкті қорғау үшін басып алғанын және оны диверсия ретінде пайдалануды жоспарламағанын мәлімдейді.
Following two aircraft carrier based attacks on the American naval base at Dutch Harbor, the Imperial Japanese Navy occupied the islands of Attu and Kiska, where the remoteness of the islands and the challenges of weather and terrain delayed a larger American Canadian force sent to eject them for nearly a year. A battle to reclaim Attu was launched on 11 May 1943 and completed after a final Japanese banzai charge on 29 May. On 15 August 1943 an invasion force landed on Kiska in the wake of a sustained three week barrage, only to discover that the Japanese had withdrawn from the island on 29 July. The campaign is known as the "Forgotten Battle" because it has been overshadowed by other events in the war. Many military historians believe that the Japanese invasion of the Aleutians was a diversionary or feint attack during the Battle of Midway that was meant to draw out the US Pacific Fleet from Midway Atoll, as it was launched simultaneously under the same commander, Isoroku Yamamoto. Some historians have argued against that interpretation and believe that the Japanese invaded the Aleutians to protect their northern flank and did not intend it as a diversion.
Жапондықтар шабуылдайды
Жапон империясы Екінші дүниежүзілік соғысқа кірмес бұрын, Жапон императорлық әскери-теңіз флоты Алеут аралдары туралы мол мәлімет жинаған, бірақ аралдардағы әскери жағдайлар туралы жаңа ақпарат болмады. Адмирал Исороку Ямамото вице-адмирал Босиро Хосогая басқаратын Жапонның Солтүстік аймақ флотына екі авианосец (флотқа жатпайтын), бес крейсер, он екі эсминец, алты су асты кемесі және төрт әскер тасымалдау кемесі, сондай-ақ көмекші кемелерді берді. Хосогая осы күштермен Голланд портына әуе шабуылын бастап, содан кейін батысқа қарай 480 миль (772 км) жердегі Адак аралына десант түсіруді жоспарлады. Хосогаяға Адак аралында кездесетін американдық күштер мен нысандарды жою жөнінде тапсырма берілді, бірақ жапондықтар аралдың қорғаныссыз екенін білмеді. Хосогая әскерлері кемелеріне қайтып, екі қосымша десант үшін резервке айналуға тиіс болды: біріншісі Адактан батысқа қарай 240 миль (386 км) жердегі Киска аралына, екіншісі Алеут аралдарының батыс шетіндегі Атту аралына, Кискадан батысқа қарай 180 миль (290 км) жерде. Жапондық теңіз кодын бұзғандықтан, адмирал Честер Нимиц 1942 жылдың мамыр айына қарай Ямамотоның жоспарларын, соның ішінде Алеут аралдарына шабуыл, Ямамото мен Хосогая флотының күші және Хосогаяның Алеут аралдарына 1 маусымда немесе одан кейін шабуыл жасау жоспарын білді. 1 маусымда Аляскадағы АҚШ әскери күштері 45 000 адамнан тұрды, олардың 13 000-ы Аляска түбегіндегі Колд-Бейде (Форт Рэндалл) және Алеут аралдарындағы екі базада орналасқан: Уналаска аралындағы Голланд порты, Колд-Бейден батысқа қарай 322 км қашықтықта, және жақында салынған Форт-Гленн әуе базасы Умнак аралында, Голланд портынан батысқа қарай 70 км қашықтықта. Бұл үш базадағы әскерилердің саны, әуе күштерінің қызметкерлерін есептемегенде, 2300-ден аспады, олар негізінен жаяу әскер, далалық және зениттік артиллерия әскерлерінен, сондай-ақ базаларды салуға жұмылдырылған үлкен құрылыс инженерлік бөлімшесінен құралды. Армияның 11-ші әуе күштерінде 10 B-17 Flying Fortress ауыр бомбалаушысы және 34 B-18 Bolo орта бомбалаушысы болды. Алдыңғы штаб Форт-Джилиде, ал артқы бөлімшелер Форт-Ричардсонда орналасты. Әскери-теңіз күштеріне контр-адмирал Роберт А. Теобальд басшылық етті, ол 8-ші жедел топқа (Task Force 8) қолбасшылық етіп, Солтүстік Тынық мұхиты күштерінің (ComNorPac) командирі ретінде Гавайидегі Нимицке есеп берді. 8-ші жедел топта бес крейсер, он үш эсминец, үш танкер, алты су асты кемесі, сондай-ақ 4-ші әуе қанатының теңіз авиациялық бөлімшелері болды. Жапондықтардың Алеут аралдарына шабуыл жасауы мүмкін екендігі туралы алғашқы белгілер білінген кезде, 11-ші әуе күштеріне Голланд портына қарай бет алған жапондық флотты табу және Хосогаяның екі авианосесін батыру мақсатымен бомбалаушылармен шабуыл жасау үшін барлау ұшақтарын жіберу бұйрығы берілді. Жау ұшақтары жойылғаннан кейін, 8-ші жедел топ жау флотына шабуыл жасап, оны жоюға тиіс болды. 2 маусым күні түстен кейін теңіз патрульдік ұшағы Голланд портынан оңтүстік-батысқа қарай жақындап келе жатқан жапондық флотты байқап, оның орналасқан жерін хабарлады. 11-ші әуе күштері толық дайындыққа келтірілді. Бірақ көп ұзамай ауа райы нашарлап, сол күні флоттың басқа да белгілері байқалмады. Голланд портына шабуыл жасалмас бұрын, полковник Перси Э. ЛеСтурдженнің басшылығындағы армияның 4-ші жаяу әскер полкі Форт-Ричардсонда құрылды. ЛеСтурджен бұрын базалық құрылыстардың жоспарын, мысалы қару-жарақ пен оқ-дәрі қоймаларын жаудың шабуылынан қорғау үшін оқшаулауды жасаған болатын.
Голландиялық портқа шабуыл
Жапондық барлау қызметінің мәліметінше, құрлықтағы американдық әуе кемелеріне ең жақын әуежай Форт-Морроу армиялық әуеайлағында, 600 миль (966 км) қашықтықта орналасқан. Голланд порты күшті жапондық флот үшін оңай нысана болды, олар Мидуэй аралын басып алу мақсатымен үйлесімді операция жүргізіп жатқан. Ауа райын пайдаланып, жапондықтар Солтүстік Америка құрлығын әуеден бомбалауды тарихта алғаш рет екі күн бойы жүзеге асырды. Шабуылға "Накадзима" B5N2 "Кейт" торпедолық бомбалаушылары, "Жуньо" және "Рюжо" жапондық әуе кемелерінен қатысты. Алайда, шабуыл тобының жартысы ғана мақсатына жетті. Қалғандары тұман мен қараңғылықта адасып, теңізге құлап кетті немесе өз кемелеріне қайтып келді. Жапондық 17 ұшағы әскери-теңіз базасын тапты, алғашқысы сағат 05:45-те жетті. Жапондық ұшқыштар нысана іздеген кезде, қарсы әуе шабуылына түсті және Форт Гленнен жіберілген 11-ші әуе күштерінің истребительдерімен кездесті. Америкалық жауаптан ойран салған жапондықтар дереу бомбаларын тастап, тез ұшып өтіп, өз кемелеріне қайтып кетті. Нәтижесінде, базаға көп зиян келтірмеді. 4 маусымда жапондықтар Голланд портына қайта оралды. Бұл жолы жапондық ұшқыштар жақсы ұйымдастырылып, жақсы дайындалған. Шабуыл сол күні аяқталғанда, Голланд портындағы мұнай сақтау резервуарлары өртеніп, аурухананың бір бөлігі қирады, ал құрлыққа шығып қалған казарма кемесі зақымдалды. Американдық ұшқыштар жапондық кемелерді тапқанмен, оларды батыруға жасаған әрекеттері нашар ауа райының салдарынан сәтсіз аяқталды, себебі американдық ұшқыштар жапондық флотпен байланысты жоғалтты. Алайда, ауа райы жапондықтардың 1200 сарбазбен Адак аралына шабуыл жасау жоспарларын тоқтатуға мәжбүр етті.
Киска мен Аттуға шабуыл
Жапондықтардың 6 маусымда Кисканы және 7 маусымда Аттуды басып алуы американдық қоғамды дүрліктірді, себебі 1815 жылдан бері (1812 жылғы соғыс кезінде) 130 жыл ішінде Америка Құрама Штаттары алғаш рет басып алынды. Басып алушы күштер бастапқыда жергілікті Унангакс, сондай-ақ Алеуттар деп те аталатын халықтан аз қарсылыққа тап болды. АҚШ Әскери-теңіз күштері 1942 жылдың мамыр айында Аттуды эвакуациялауды ұсынғанмен, Аттуан Унангакс басшысы бас тартты. Жапондық оккупация кезінде Унангакс үшін жағдай 1942 жылдың қыркүйегіне дейін көп өзгермеді, осы кезде Жапонияның Алеут стратегиясы өзгерді. Осы сәтте Унангакс Хоккайдоға (Жапония) апарылып, интернациялық лагерьге орналастырылды. Аттуды басып алу және жергілікті Унангакс тұтқындалуы Алют аралдарындағы Унангакс халқын күштеп эвакуациялау саясатын АҚШ-тың ақтауына айналды. Унангакс азаматтары Алясканың Панхандл аймағындағы тұтқын лагерьлеріне орналастырылды. 1942 жылдың қалған жаз айларында әуе шабуылдары тек ауа райы мүмкіндік бергенде ғана жүргізілуі мүмкін болды. Жапония аралдарға радарлық ескерту жүйесін орнатты және АҚШ бомбалаушылары мен су асты кемелерінің кеме қатынасына үлкен кедергі келтіргеніне қарамастан, оларды қайта жабдықтауды жалғастырды. Американың Умнак және Колд-Бейдегі әуе базаларын құруы жапондықтардың алдындағы қауіпті күшейтті.
Командор аралдары
Контр-адмирал Чарльз "Сок" МакМоррис басқарған крейсерлік және эсминецтік күш жапондық жабдықтау конвойларын жоюға жіберілді. 1943 жылдың наурыз айында олар жапон флотымен кездесті. Бір американдық крейсер және екі эсминец зақымдалды, жеті американдық теңізші қаза болды. Екі жапондық крейсер зақымдалып, 14 адам қаза тауып, 26 адам жарақат алды. Осыдан кейін Жапония Алеут гарнизондарын су үстіндегі кемелермен қайта жабдықтаудан толығымен бас тартты және тек суасты кемелерін пайдалануға көшті.
Ату аралы
1943 жылғы 11 мамырда американдық әскерлер Аттуды қайта басып алу үшін «Ландкраб» операциясын бастады. Шабуылға 7-ші жаяу әскер дивизиясының 17-ші және 32-ші жаяу әскер полктері, сондай-ақ Аляскадан таңдалған «Кастнердің қаңғыбасқандары» деген лақап атымен белгілі барлаушылар взводы қатысты. Құрлыққа түсіру кемелерінің жетіспеушілігі, қолайсыз жағалаулар және қоршаған ортаның қиын жағдайында жұмыс істемей қалған жабдықтар американдықтардың жапондықтарға қарсы күш қолдануын қиындатты. Әскерлер қажетті қысқы жабдықтар жеткізілмегендіктен суықтан уланып, көліктер тундрада жүре алмағандықтан қажетті жерлерге жылжу мүмкін болмады. Полковник Ясуо Ямасаки американдықтарға тікелей шабуыл жасаудың орнына, өз әскерлеріне жағалаудан алыс, биік жерлерде бекініс жасауға бұйрық берді. Бұл қызыл қанды шайқасқа әкелді, нәтижесінде американдықтардан 3829 адам зардап шекті, оның ішінде 549 адам қаза тапты, 1148 адам жарақат алды, ал тағы 1200 адам суықтан ауыр жарақат алды. Сонымен қатар, 614 американдық аурудан, 318-і түрлі себептерден, көбінесе жапондық миналар немесе өзіміздің әскерлеріміздің оғынан қаза тапты. 1943 жылғы 29 мамырда жапондық әскерлердің қалған бөлігі ешқандай ескертусіз «Массакр шығанағы» маңында шабуыл жасады. Тынық мұхитындағы ең ірі банзай шабуылдарының бірі ретінде тарихқа енген бұл шабуылда Ямасаки американдықтардың қорғаныс шебіне соншалықты терең еніп кірді ki, жапондық сарбаздар американдықтардың тыл әскерлерімен кездесті. Аса қаһарлы, қатыгез және көбінесе қолға-қол соғыс жүргізілгеннен кейін жапондық әскерлер дерлік толығымен талқандалды. Тек 28 жапондық сарбаз тұтқынға алынды, олардың ешқайсысы офицер емес еді. Америкалық әскерлер жапондықтардың 2351 денесін санады, бірақ шайқас кезінде жүздеген адамдар бомбалаудан қаза тауып, жерленген болуы мүмкін деп есептеді.
Киска аралы
1943 жылдың 15 тамызында 34 426 канадалық және американдық әскердің шабуыл тобы Кискаға қонды. Кастнердің "Жазалаушылары" осы топтың құрамында болды, бірақ шабуыл басым бөлігі 7-ші жаяу әскер дивизиясының бөлімдерінен тұрды. Сонымен қатар, топқа шамамен 5300 канадалық, негізінен 6-шы канадалық жаяу әскер дивизиясының 13-ші канадалық жаяу әскер бригадасынан және 1942 жылы Монтанада құрылып, қысқы соғыс тактикасында оқытылған 2000 саяқты канадалық-американдық арнайы күштері кірді. Топтың құрамында үш 600 адамдық полк болды: 1-ші полк Киска портындағы бірінші толқынмен жағаға шығуға, 2-ші полк қажет болған жағдайда парашютпен түсу үшін резервте сақталуға, ал 3-ші полк шабуылдың екінші күні Кисканың солтүстік жағына қонуға тиіс болды. 10-шы тау дивизиясының 87-ші полкі, тау соғысына ерекше даярланған АҚШ-тың ірі күштерінің бірі, осы операцияға қатысты. Канада Корольдік Әуе күштерінің 111-ші және 14-ші эскадрильялары Алеут аспанында белсенді қызмет етіп, кем дегенде бір жапон ұшағын атып түсірді. Бұған қоса, үш канадалық қарулы сауда кемесі және екі корвет Алеут кампаниясында қызмет етті, бірақ жауға кездеспеді. Шабуыл жасаушылар аралды тастап кеткенін анықтады, өйткені жапондық күштер екі апта бұрын кетіп қалған. Жапондықтар 28 шілдеде тұманды пайдаланып, әскерлерін сәтті шығарып алды. АҚШ әскери басшылығы жапондық шифрларды қол жеткізіп, барлық жапондық теңіз хабарламаларын жасырып оқығанмен, Әуе күштері үш апта бойы тастап кетілген нысандарды бомбалауды жалғастырды. Кетіруге бір күн бұрын АҚШ теңіз күштері батысқа қарай 80 миль (129 км) жердегі "Пайпс" шайқасын өткізді, бірақ оның нәтижесі белгісіз болды. Жапондық әскерлер кеткеніне қарамастан, Кискадағы одақтастардың жоғалғандары 313 адамды құрады. Бұл оқ жарақаты, тұзақтар, аурулар, миналар, жапондықтар орнатқан уақыттық бомбалар, көлік апаттары немесе суықтан уланудың салдарынан болды. Ату сияқты, Киска да өте қиын ортаны ұсынды.
Салдары
Аляскадағы қарулы күштеріміздің адал батылдығы, күшті энергиясы және нығайтылған қайраттылығы жапон басқындығын тойтарып, жауды жағалауымыздан ығыстырып, соңғы шекарамызды бекініске айналдырды. Бірақ бұл – тек қана бастама. Біз Токиоға жол аштық; жауымызға ең қысқа, ең тікелей және ең қиын жолды. Біз осы жеңіс жолына ертең қадам басамыз. Жапонияның солтүстігіне шабуыл жоспарлары жасалғанмен, Алеут аралдары жорығынан кейін олар іске аспады. Соғыс аяқталар алдында Курил аралдарына қарсы 1500-нен астам ұшу жасалды, оның ішінде 500 жапон ұшағы мен 41000 жер әскерін қайта орналастырған Парамуширдегі жапон базасы да бар еді. Бұл шайқас екінші дүниежүзілік соғыста Канадалық шақырылған әскерлердің алғаш рет соғысқа жіберілгенімен де есте қалды. Үкімет шақырылғандарды «шетелге» жібермейміз деп уәде берген, ол Солтүстік Америкадан тыс жер деп түсіндірілді. Алеут аралдары Солтүстік Американың бір бөлігі саналғандықтан, Канада үкіметі уәдесін бұзбай, шақырылған әскерлерді орналастыра алды. Бригада Алеут аралдарына аттанғанға дейін дезертирлікке қатысты жағдайлар тіркелді. 1944 жылдың соңында үкімет шақырылғандарға қатысты саясатын өзгертіп, 16000 әскерге шақырылғанды Еуропаға соғысқа қатысу үшін жіберді. Бұл шайқаста 1-ші арнайы күштер тобының алғашқы жауынгерлік қатысуы болды, бірақ олар ешқандай қимылға түспеді. 1942 жылдың жазында американдықтар Акутан Зероны – дерлік зақымдалмаған Mitsubishi A6M2 Zero истребителін – қайтарып алды, бұл американдықтарға Зероны сынақтан өткізуге және соғыс барысында истребитель тактикасын жақсартуға мүмкіндік берді.
Although plans were drawn up for attacking northern Japan, they were not executed. Over 1,500 sorties were flown against the Kuriles before the end of the war, including the Japanese base of Paramushir, which diverted 500 Japanese planes and 41,000 ground troops. The battle also marked the first time that Canadian conscripts were sent to a combat zone in World War II. The government had pledged not to send draftees "overseas", which it defined as being outside North America. The Aleutians were considered to be North American soil, which enabled the Canadian government to deploy conscripts without breaking its pledge. There were cases of desertion before the brigade sailed for the Aleutians. In late 1944, the government changed its policy on draftees and sent 16,000 conscripts to Europe to take part in the fighting. The battle also marked the first combat deployment of the 1st Special Service Force, but it did not see any action. In the summer of 1942, the Americans recovered the Akutan Zero, an almost intact Mitsubishi A6M2 Zero fighter, which enabled the Americans to test fly the Zero and contributed to improved fighter tactics later in the war.
Қаза тапқандар
Кампания барысында Атту аралында қаза тапқандарды жерлеу үшін екі зират ашылды: Гилберт қырқасының етегінде орналасқан Литтл Фолс зираты және Солтүстік десант күштерінің қабірлері болған Холц Бей зираты. Соғыс аяқталғаннан кейін тундра зираттарды қайта иелене бастады, сондықтан 1946 жылы барлық американдық мәйіттер қаза тапқан әскерилердің отбасыларының тілегі бойынша немесе Аляска штатындағы Анкоридж қаласының жанындағы Ричардсон бекінісіне қайта жерленді. 1946 жылғы 30 мамырда капитан Адейр 21 зеңбірекпен салют жасап, "Тэпс" әні орындалған еске алу күніне арналған сөз сөйледі. Қабірлерді гүлмен безендіру рәсімін капеллан Мини және Инско жүзеге асырды.
Мұра
АҚШ-тың көптеген аймақтары, тікелей немесе жанама түрде осы науқанға қатысқан, Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген, ал бірнешеуі Ұлттық тарихи ескерткіштер мәртебесіне ие болған. Атудағы шайқас алаңы және Кискадағы жапондық оккупация орны – бұл екеуі де Ұлттық тарихи ескерткіштер болып табылады және Алеут аралдарының Екінші дүниежүзілік соғыс ұлттық ескерткішінің құрамына кіреді. Адак, Умнак және Голланд портындағы әскери базалардың сақталған бөліктері Ұлттық тарихи ескерткіштер болып саналады. Голланд портына жасалған шабуыл кезінде қираған SS Northwestern кемесі Ұлттық тізілімге, ал Атка аралында құлаған B-24D Liberator ұшағы да тізімге енгізілген. 2006 жылғы "Қызыл, ақ, қара және көк" атты деректі фильмінде Ату аралы науқанының екі ардагері – Билл Джонс пен Энди Петрус бейнеленген. Фильмді Том Путнам түсірген, ал ол 2006 жылғы 4 тамызда Швейцарияның Локарно қаласында өткен Локарно халықаралық кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді. Дашилл Хэммет Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігін Алеут аралдарындағы армия сержанты ретінде өткізіп, армия газетін редакциялаған. Соғыстан ол эмфиземамен ауырып шықты. 1943 жылы капрал шенінде ол капрал Роберт Колоднимен бірлесіп, "Алеут аралдары шайқасы" атты кітапты жазды, бұл жұмыс жаяу әскер барлау офицері, майор Генри У. Холлдың басшылығымен жүзеге асты.