Тіс медицинасы және ауыз қуысының аурулары

Кіріспе

Медицинаның саласы

Тіс дәрігерлігі, сондай-ақ тіс медицинасы және ауыз медицинасы деп те аталады, – тістерге, қызыл иекке және ауызға бағытталған медицинаның бір саласы. Ол ауыздың ауруларын, бұзылуларын және жағдайларын зерттеу, диагностикалау, алдын алу, басқару және емдеуді қамтиды, көбінесе тіс тірілуіне (тістердің дамуы мен орналасуы) және ауыздың шырыш қабығына назар аударады. Тіс дәрігерлігі бас-жақ кешенінің басқа да аспектілерін, соның ішінде жақ буынын да қамтуы мүмкін. Осы саланың маманы тіс дәрігері деп аталады. Тіс дәрігерлігінің тарихы адамзат пен өркениет тарихындай көне, ең ерте дәлелдер б.з.д. 7000-5500 жылдарға дейін сақталып қалған. Тіс дәрігерлігі медицинадағы алғашқы мамандық болып саналады, ол өз аккредиттелген білімі мен жеке мамандықтарын дамытты. Тіс дәрігерлігі көбінесе дерлік тоқтатылған стоматология мамандығын (ауыз және оның бұзылулары мен ауруларын зерттеу) да қамтиды, сондықтан кейбір аймақтарда осы екі термин бір-бірін алмастырып қолданылады. Дегенмен, ауыз және жақ-бет хирургиясы (бетті қайта жаңарту) сияқты кейбір мамандықтар үшін медициналық және тіс дәрігері білімі қажет болуы мүмкін. Еуропа тарихында тіс дәрігерлігі шаштараз-хирургтар кәсібінен пайда болған деп есептеледі. Тіс емдеуін тіс дәрігері мен оның көмекшілері (тіс дәрігерінің ассистенттері, тіс гигиенистері, тіс техниктері және тіс терапевтері) құрайтын тіс медицинасы тобы жүзеге асырады. Көптеген тіс дәрігерлері жеке практикада (біріншілік медициналық көмек), стоматологиялық клиникаларда немесе (екіншілік медициналық көмек) мекемелерде (тюрьмалар, қарулы күштер базалары және т.б.) жұмыс істейді. Қазіргі заманғы дәлелге негізделген тіс дәрігерлігі жоғары сапалы ғылыми зерттеулер мен дәлелдерді қолдануды қажет етеді, бұл тісті қолмен сақтау, фторлы сумен емдеу және фторлы тіс пастасын қолдану сияқты шешімдерді қабылдауға, сондай-ақ тіс шіруі және пародонтит сияқты ауыз ауруларын емдеуге, остеопороз, қант диабеті, целиакия, қатерлі ісік және ауыз қуысына әсер етуі мүмкін ЖИТС/АИТС сияқты жүйелік аурулармен күресуге көмектеседі. Дәлелге негізделген тіс дәрігерлігіне қатысты басқа да практикаларға тіс деформациясын немесе ауыз аномалияларын анықтау үшін ауыздың радиологиясы, тіс хирургиясы кезінде қан кетудің алдын алу үшін гематология (қанды зерттеу), кардиология (жүрек аурулары бар пациенттерде тіс хирургиясынан туындайтын түрлі ауыр асқынулар) және т.б. жатады.

Dentistry, also known as dental medicine and oral medicine, is the branch of medicine focused on the teeth, gums, and mouth. It consists of the study, diagnosis, prevention, management, and treatment of diseases, disorders, and conditions of the mouth, most commonly focused on dentition (the development and arrangement of teeth) as well as the oral mucosa. Dentistry may also encompass other aspects of the craniofacial complex including the temporomandibular joint. The practitioner is called a dentist. The history of dentistry is almost as ancient as the history of humanity and civilization, with the earliest evidence dating from 7000 BC to 5500 BC. Dentistry is thought to have been the first specialization in medicine which has gone on to develop its own accredited degree with its own specializations. Dentistry is often also understood to subsume the now largely defunct medical specialty of stomatology (the study of the mouth and its disorders and diseases) for which reason the two terms are used interchangeably in certain regions. However, some specialties such as oral and maxillofacial surgery (facial reconstruction) may require both medical and dental degrees to accomplish. In European history, dentistry is considered to have stemmed from the trade of barber surgeons. Dental treatments are carried out by a dental team, which often consists of a dentist and dental auxiliaries (such as dental assistants, dental hygienists, dental technicians, and dental therapists). Most dentists either work in private practices (primary care), dental hospitals, or (secondary care) institutions (prisons, armed forces bases, etc.). The modern movement of evidence based dentistry calls for the use of high quality scientific research and evidence to guide decision making such as in manual tooth conservation, use of fluoride water treatment and fluoride toothpaste, dealing with oral diseases such as tooth decay and periodontitis, as well as systematic diseases such as osteoporosis, diabetes, celiac disease, cancer, and HIV/AIDS which could also affect the oral cavity. Other practices relevant to evidence based dentistry include radiology of the mouth to inspect teeth deformity or oral malaises, haematology (study of blood) to avoid bleeding complications during dental surgery, cardiology (due to various severe complications arising from dental surgery with patients with heart disease), etc.

Терминология

Стоматология термині «dentiste» деген француз сөзінен келген, ал ол француз және латын тілдерінде «тіс» деген сөзден шыққан. Тістерді ғылыми тұрғыдан зерттеуге арналған термин – одонтология (ὀδούς) – тістердің құрылымы, дамуы және патологияларын зерттеу.

Тіс емдеу

Тіс дәрігері әдетте ауыз қуысына қатысты тәжірибелерді қамтиды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, ауыз аурулары – бүкіл әлемде жоғары жиілікпен және кең таралғандықтан маңызды қоғамдық денсаулық сақтау проблемасы болып табылады, мұнда әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашар адамдар басқа топтарға қарағанда көбірек зардап шегеді. Тіс емдеудің көп бөлігі екі ең көп кездесетін ауыз ауруларының – тіс кариесінің (тіс шіріуі) және периодонтальдық аурудың (жауын ауруы немесе пиоррея) алдын алуға немесе емдеуге бағытталған. Көбінесе қолданылатын емдеулерге тісті қалпына келтіру, тісті алу немесе хирургиялық жолмен алып тастау, тіс тастарын жою және тамырларды тегістеу, эндодонтиялық тамыр арнасын емдеу және косметикалық стоматология жатады.

Мамандық жоқ тіс дәрігерлері, жалпы білімдерінің арқасында, қалпына келтіру (пломбалар, тәждер, көпірлер), протездік (тістік протездер), эндодонтиялық (тамыр арнасы) терапиясы, периодонтальдық (жауын) терапиясы және тісті алу сияқты көптеген тіс емдеулерін жүргізе алады, сондай-ақ тексерулер, рентгенография (рентген суреттері) және диагностика жасайды. Тіс дәрігерлері пациенттерді емдеуде қолданылатын антибиотиктер, седативтер және басқа да дәрілерді тағайындауға құқылы. Лицензиялық талаптарға байланысты, жалпы тіс дәрігерлері седация, тіс имплантациясы және т.б. үшін қосымша оқудан өтуі қажет болуы мүмкін. [[Файл:Энамель целиакия. jpg|thumb|right|Емделмеген целиакия ауруынан туындаған қайтымсыз эмаль ақаулары. Бұл олардың диагноз қоюдың жалғыз белгісі болуы мүмкін, тіпті асқазан-ішек симптомдары болмаған жағдайда да, бірақ олар көбінесе флюороз, тетрациклиннен түс өзгеруі, қышқыл рефлюкс немесе басқа себептермен шатастырылады. Ұлттық денсаулық институттары целиакия ауруын диагностикалау протоколына тіс дәрігерінің тексеруін қосады. Көптеген зерттеулер жауын ауруының диабет, жүрек аурулары және мерзімінен бұрын туу қаупінің артуымен байланысты екенін көрсетті. Ауыз денсаулығы жүйелік денсаулық пен ауруларға әсер ете алатындығы туралы концепция "ауыз-жүйелік денсаулық" деп аталады.

Қазіргі заманғы стоматологиядағы қауіптер

Ұзақ мерзімді кәсіптік шуға ұшырау тұрақты есту қабілетінің төмендеуіне әкелуі мүмкін, бұл шудан туындаған есту қабілетінің төмендеуі (NIHL) және құлақ шуы (тиннитус) деп аталады. Шуға ұшырау есту механизмін шамадан тыс ынталандырады, бұл ішкі құлақтың нәзік құрылымдарына зақым келтіреді. Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау басқармасының (OSHA) мәліметтері бойынша, адам 90 дБА деңгейінен жоғары дыбысқа ұшырағанда NIHL пайда болуы мүмкін. Ережелерге сәйкес, жеке тұлғалар үшін рұқсат етілген шу деңгейі 90 дБА құрайды. Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау институты (NIOSH) үшін ұшырау лимиті 85 дБА деңгейінде белгіленген. 85 дБА-дан төменгі ұшыраулар қауіпті деп есептелмейді. Есту қабілетінің төмендеуіне әкелмес бұрын, адам 85 дБА-дан жоғары деңгейдегі ортада қанша уақыт бола алатынына шектеулер қойылады. OSHA бұл шектеуді 85 дБА үшін 8 сағатқа белгілейді. ДБА деңгейі жоғарылаған сайын, ұшырау уақыты қысқарады. Тіс дәрігерлігі саласында пьезоэлектрлік және соник скалерлер, сондай-ақ ультрадыбыстық скалерлер мен тазалағыштар сияқты әртүрлі тазалау құралдары қолданылады. Көптеген құралдар 75 дБА деңгейін аспаса да, ұзақ жылдар бойы созылған ұшырау есту қабілетінің төмендеуіне немесе құлақ шуына шағымдануға әкелуі мүмкін. Аз ғана тіс дәрігерлері есту қабілетін жоғалтудың немесе құлақ шуының алдын алу үшін жеке қорғаныш құралдарын қолданатынын хабарлады.

Этика және медициналық-құқықтық мәселелер

Стоматологияның ерекшелігі – стоматология студенттерінен бақыланатын мамандандырылған зертханалық оқыту және тікелей пациенттерге көмек көрсету арқылы ғана дамытылатын, практикалық дағдылар мен құзыреттілік талап ететіндігінде. Бұл ғылыми және кәсіби негіздегі емдеуді, ал оның базасында – зерттеулерге негізделген білім беруді қажет етеді. Кейбір сарапшылардың айтуынша, стоматологиялық мектептердің аккредитациясы стоматологиялық білімнің сапасын және кәсіби деңгейін жақсартуға мүмкіндік береді.