Давид Томпсон: Солтүстік Америка саяхатшысы және картографы

Кіріспе

Дэвид Томпсон (30 сәуір 1770 - 10 ақпан 1857) – ағылшын-канадтық тері саудагері, геодезист және картограф, кейбір жергілікті халықтар оны "Ку-Ку Синт" немесе "Жұлдыз қараушы" деп атаған. Томпсон өмірі бойы Солтүстік Американы шарлап, континенттің картасын жасады. Осы тарихи еңбегі үшін Томпсон "дүние жүзіндегі ең көрнекті тәжірибелі географ" деп есептеледі.

Ерте өмір

Дэвид Томпсон Вестминстерде, Миддлсексте, Уэльстен жақында көшіп келген Дэвид және Энн Томпсон отбасында дүниеге келді. Томпсон екі жаста болғанда, әкесі қайтыс болды. Жесір анасының қаржылық мүмкіндігі болмағандықтан, ол Томпсонды, жеті жасқа толуына бір күн қалғанда, 1777 жылдың 29 сәуірінде, оның үлкен ағасымен бірге Вестминстердегі мұқтаждарға арналған Grey Coat мектебіне орналастырды. Томпсон навигация және геодезияны жақсы оқытатын Grey Coat математикалық мектебін бітірді. Ол Корольдік теңіз флоты үшін білім алды: тригонометрия және геометрия математикасы, практикалық навигация, теңіз құралдарын қолдану, ендік және бойлықты анықтау, күн, ай және толқындарды бақылап навигациялық есептеулер жасау, карталар мен сызбалар салу, жер өлшеу және ландшафттарды суреттеуді қамтиды. Кейін ол осы дағдыларын мансабын құру үшін пайдаланды. 1784 жылы Томпсон 14 жасқа толғанда, Grey Coat қазынашысы Гудзон шығанағы компаниясына бес фунт төледі, осымен жас жігіт компанияның жеті жылға шәкірттікке алынып, кеңсе қызметкері болып оқуға кірісті. Сол жылдың 28 мамырында ол Англиядан Солтүстік Америкаға кемемен аттанды.

Хадсон шығанағы компаниясы (HBC)

2 қыркүйекте 1784 жылы, келесі жылы ол жақын жердегі Йорк фабрикасына ауыстырылды. Ал келесі бірнеше жыл бойы Хадсон шығанағы компаниясының Камберленд үйінде, Саскачеван және Оңтүстік бөлімшесінде хатшы болып жұмыс істеді. Ол сол жылдары есеп жүргізу, жазбаларды сақтау, терінің құнын есептеуді үйренді (сол кезде хатшының жалақысы тым жоғары болмаса да, оның бірнеше қымбат сусар терісі болғаны белгілі болды), сондай-ақ жабдықтарды бақылау және басқа да міндеттерді орындады. 1788 жылдың 23 желтоқсанында Томпсонның тібік сүйегі ауыр түрде сынды, нәтижесінде ол келесі екі қыс Камберленд үйінде емделуге мәжбүр болды. Осы уақыт ішінде ол Хадсон шығанағы компаниясының геодезисі Филипп Тернордың жетекшілігімен математика, астрономия және геодезия саласындағы білімін жетілдірді және кеңейтті. Осы кезеңде ол оң көзінің көру қабілетін жоғалтты. 1790 жылы, оқуын аяқтауға жақын, Томпсон компанияның келісім шартын аяқтағандарға әдетте жақсы киім сыйлаған орнына, геодезиялық құралдар жиынтығын сұрады. Ол сұрағанның екеуін де алды. Ол Хадсон шығанағы компаниясына тері саудагері ретінде жұмысқа орналасты. 1792 жылы ол алғашқы маңызды зерттеуін аяқтады, Атабаска көліне (қазіргі Альберта/Саскачеван шекарасы орналасқан жер) жолды картаға түсірді. 34 байқаудың орташа қателігі шамамен 15' бойлықты құрады. Броутон (2009) Томпсон қолданған секстанттың дәлдігі 15" доғаға тең екенін, бұл 7,5' бойлыққа сәйкес келеді және жеке байқаудың дәлдігінің абсолютті шегін көрсетеді. Томпсонның орташа қателігі осы көрсеткіштен бірнеше есе аз болды. Ол осы байқауларға жұмсаған уақыты, әрқайсысы шамамен 3 сағаттық есептеулер, орташа көрсеткіштердің күшін түсінгенін көрсетеді. Томпсон келесі бірнеше маусымды Форт-Джорджде (қазіргі Альберта штатында) сауда жасаумен өткізді және осы уақыт ішінде Роки тауларына бірнеше экспедиция ұйымдастырды. 1804 жылдың 10 шілдесінде Каминистикияда өткен Солтүстік-Батыс компаниясының жылдық мәжілісінде Томпсон компанияның толық серіктесі атанды. Ол Монреаль емес, далада орналасқан «қысқы серіктес» болды және оған 92 NWC акциясының екеуі, құны 4000 фунт стерлингтен астам сомада берілді. Ол келесі бірнеше маусымды тері саудасы операцияларын басқарумен өткізді, бірақ Супериор көлінің маңындағы су жолдарын зерттеуге де уақыт тапты. 1806 жылғы компания мәжілісінде офицерлер Томпсонды ішкі аймаққа қайтару туралы шешім қабылдады. АҚШ-тың Льюис пен Кларк экспедициясын қолдауы Солтүстік-Батыс компаниясын Томпсонға Тынық мұхитына жол табуды тапсыруға итермеледі, бұл Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймақтарының табысты саудасы үшін есік ашар еді.

On 2 September 1784, The next year he was transferred to nearby York Factory, and over the next few years spent time as a secretary at Cumberland House, Saskatchewan, and South Branch House of the Hudson Bay Company before being transferred to Manchester House in 1787. During those years he learned to keep accounts and other records, calculate values of furs (It was noted that he also had several expensive beaver pelts at that time even when a secretary's job would not pay terribly well), track supplies and other duties. On 23 December 1788, Thompson seriously fractured his tibia, forcing him to spend the next two winters at Cumberland House convalescing. It was during this time that he greatly refined and expanded his mathematical, astronomical, and surveying skills under the tutelage of Hudson's Bay Company surveyor Philip Turnor. It was also during this time that he lost sight in his right eye. In 1790, with his apprenticeship nearing its end, Thompson requested a set of surveying tools in place of the typical parting gift of fine clothes offered by the company to those completing their indenture. He received both. He entered the employ of the Hudson's Bay Company as a fur trader. In 1792 he completed his first significant survey, mapping a route to Lake Athabasca (where today's Alberta/Saskatchewan border is located). The mean error of the 34 observations was about 15' of longitude. Broughton (2009) notes that the precision of the type of sextant used by Thompson was 15" of arc, corresponding to 7.5' of longitude giving an absolute limit to the precision of an individual observation. The error in Thompson's mean was several times less than this. The time he took on these observations, about 3 hours of calculation each, indicates that he understood the power of averages. Thompson spent the next few seasons trading based in Fort George (now in Alberta), and during this time led several expeditions into the Rocky Mountains. On 10 July 1804, at the annual meeting of the North West Company in Kaministiquia, Thompson was made a full partner of the company. He became a 'wintering partner', who was based in the field rather than Montreal, and was granted two of the 92 NWC's shares worth more than £4,000. He spent the next few seasons based there managing the fur trading operations, but still finding time to expand his surveys of the waterways around Lake Superior. At the 1806 company meeting, officers decided to send Thompson back into the interior. Concern over the United States backed expedition of Lewis and Clark prompted the North West Company to charge Thompson with the task of finding a route to the Pacific to open up the lucrative trading territories of the Pacific Northwest.

Колумбия өзені

1806 жылғы жалпы жиналыстан кейін Томпсон Роки Маунтин Хаусқа барып, Колумбия өзені арқылы Тынық мұхитына экспедицияға дайындалды. 1807 жылдың маусым айында Томпсон Роки тауларын кесіп өтіп, жазды Колумбия алқабын зерттеуге арнады; ол келесі бірнеше маусымда аймақты зерттеуді жалғастырды. Томпсон Солтүстік-Батыс Монтана, Айдахо, Вашингтон және Батыс Канадада сауда посттарын картаға түсіріп, құрды. Ол құрған сауда посттарының ішінде Куотена Хаусы, Куллиспелл Хаусы және Салиш Хаусы болды; соңғы екеуі Айдахо мен Монтанадағы Роки тауларының батысындағы алғашқы сауда посттары еді. Солтүстік-Батыс компаниясы бірнеше жылдан кейін Жылан өзенінің саласында Нез Персес бекінісін құрды. Колумбиямен төмен қарай жылжуда Томпсон Селило сарқырамасынан өтіп, қайықты тастарға шапқаннан құтқарып, The Dalles және Cascades Rapids айналымдарын аралады. 1811 жылдың 14 шілдесінде Томпсон Колумбия сағасында жартылай салынған Форт-Асторияға жетіп, Тынық мұхиты тері компаниясының кемесі «Тонкин» келгеннен кейін екі ай өткен соң жетті. Өзенге қайтып, таулар арқылы өтуге дейін Томпсон Гавайи азаматы Наукане, Такане жұмысшысын жалдады. Томпсонға Кокс деп аталған Наукане, оны Англияға сапарға шығар алдында континент арқылы Верхний көлге дейін ертіп барды. Томпсон 1812 жылы Солтүстік-Батыс компаниясы орналасқан Монреальге соңғы сапарын бастамас бұрын Салиш Хаусында қыстады. Өзінің жарияланған күнделіктерінде Томпсон 1811 жылы қазіргі Джаспер, Альбертаның жанында үлкен іздерді көргенін жазды («ұзындығы он төрт дюйм, ені сегіз дюйм»). Бұл іздер кейін «саскватч» деп аталған іздерге ұқсас болған. Алайда Томпсон бұл іздерде «әрбір [саусақтың] ұшында кішкентай тырнақ» бар екенін атап өтті, бұл оны аю деп ойлауға итермеледі, бірақ ол күмәнмен қарады: «Мен оны үлкен, ескі, сұр аюдың іздері деп санаймын; бірақ тырнақтардың қысқалығы, аяқтың дөңгелектігі және оның үлкен өлшемі аюдың іздеріне ұқсамайды». 1807-1812 жылдар оның мансабындағы ең мұқият зерттелген жылдар болып табылады және Роки таулары арқылы сауда жолдарын дамытуы және олар арқылы өтетін жерлерді картаға түсіруі оның ең маңызды тарихи мұрасын құрайды.

After the general meeting in 1806, Thompson travelled to Rocky Mountain House and prepared for an expedition to follow the Columbia River to the Pacific Ocean. In June 1807 Thompson crossed the Rocky Mountains and spent the summer surveying the Columbia basin; he continued to survey the area over the next few seasons. Thompson mapped and established trading posts in Northwestern Montana, Idaho, Washington, and Western Canada. Trading posts he founded included Kootenae House, Kullyspell House and Saleesh House; the latter two were the first trading posts west of the Rockies in Idaho and Montana, respectively. The North West Company established its post of Fort Nez Percés near the Snake River confluence several years later. Continuing down the Columbia, Thompson passed over the Celilo Falls, almost losing the canoe on the rocks, and portaged around the rapids of The Dalles and the Cascades Rapids. On 14 July 1811, Thompson reached the partially constructed Fort Astoria at the mouth of the Columbia, arriving two months after the Pacific Fur Company's ship, the Tonquin. Before returning upriver and across the mountains, Thompson hired Naukane, a Native Hawaiian Takane labourer brought to Fort Astoria by the Pacific Fur Company's ship Tonquin. Naukane, known as Coxe to Thompson, accompanied Thompson across the continent to Lake Superior before journeying on to England. Thompson wintered at Saleesh House before beginning his final journey in 1812 back to Montreal, where the North West Company was based. In his published journals, Thompson recorded seeing large footprints (“which measured fourteen inches in length by eight inches in breadth”) near what is now Jasper, Alberta, in 1811. It has been suggested that these prints were similar to what has since been called the sasquatch. However, Thompson noted that these tracks showed "a small Nail at the end of each [toe]", which led him to surmise it was a bear, but he had doubts, saying, "I held it to be the track of a large old grizzled bear; yet the shortness of the nails, the ball of the foot, and its great size was not that of a Bear". The years 1807 1812 are the most carefully scrutinized in his career and comprise his most enduring historical legacy, due to his development of the commercial routes across the Rockies, and his mapping of the lands they traverse.

Сыртқы келбеті мен мінез-құлқы

1820 жылы ағылшын геологы Джон Джеремия Бигсби, The Hon. Уильям МакГилливрей өзінің үйінде, Монреальдің Алтын шаршы милясындағы алғашқы үйлердің бірі – Сент-Антуан сарайында берген кешкі асқа қатысты. Ол өзінің қызықты кітабында тойды және кейбір қонақтарды сипаттап, Дэвид Томпсонды керемет бейнелейді: Мен Мисс МакГилливрейдің бірі мен елу шамасындағы бір адамның арасында үстелде жақсы орын алдым. Ол қарапайым киінген, тыныш және байқампаз еді. Оның бойы кішкентай әрі келте болды, қара шашы барлық жағынан ұзын болған, ал қас үстінен бір қиықпен тілінгендей, төртбұрыштай кесілген. Оның терісі бағбанның қызғылт қоңыр түсіне ұқсас, ал терең сызылған бет-әлпеті достық және зиялы болғанымен, қысқа мұрыны оған ерекше келбет берді. Оның сөйлеуінен валлий екені білінеді, бірақ ол туған жерін өте жас кезінде тастап кеткен. Мен оны Ирландиялық шешен Курранға өте ұқсас десем, оның сипаттамасын беруден қашқан болар едім.

In 1820, the English geologist, John Jeremiah Bigsby, attended a dinner party given by The Hon. William McGillivray at his home, Chateau St. Antoine, one of the early estates in Montreal's Golden Square Mile. He describes the party and some of the guests in his entertaining book The Shoe and Canoe, giving an excellent description of David Thompson:

text=I was well placed at table between one of the Miss McGillivray's and a singular looking person of about fifty. He was plainly dressed, quiet, and observant. His figure was short and compact, and his black hair was worn long all round, and cut square, as if by one stroke of the shears, just above the eyebrows. His complexion was of the gardener's ruddy brown, while the expression of his deeply furrowed features was friendly and intelligent, but his cut short nose gave him an odd look. His speech betrayed the Welshman, although he left his native hills when very young. I might have been spared this description of Mr David Thompson by saying he greatly resembled Curran the Irish Orator

blockquote|text=I afterwards travelled much with him, and have now only to speak of him with great respect, or, I ought to say, with admiration No living person possesses a tithe of his information respecting the Hudson's Bay countries Never mind his Bunyan like face and cropped hair; he has a very powerful mind, and a singular faculty of picture making. He can create a wilderness and people it with warring savages, or climb the Rocky Mountains with you in a snow storm, so clearly and palpably, that only shut your eyes and you hear the crack of the rifle, or feel the snow flakes melt on your cheeks as he talks. Their marriage was formalised thirteen years later at the Scotch Presbyterian Church in Montreal on 30 October 1812. He and Charlotte had 13 children together; five of them were born before he left the fur trade. The family did not adjust easily to life in Eastern Canada; they lived in Montreal while he was travelling. Two of the children, John (aged 5) and Emma (aged 7), died of round worms, a common parasite. In 1815, Thompson moved his family to Williamstown, Upper Canada, and a few years later was employed to survey the newly established borders with the United States from Lake of the Woods to the Eastern Townships of Quebec, established by Treaty of Ghent after the War of 1812. In 1843 Thompson completed his atlas of the region from Hudson Bay to the Pacific Ocean. Afterwards, Thompson returned to a life as a land owner, but soon financial misfortune would ruin him. By 1831 he was so deeply in debt he was forced to take up a position as a surveyor for the British American Land Company to provide for his family. His luck continued to worsen and he was forced to move in with his daughter and son in law in 1845. He began work on a manuscript chronicling his life exploring the continent, but this project was left unfinished when his sight failed him completely in 1851.

Блокцитата: Кейін олмен көп саяхаттадым және енді оның туралы үлкен құрметпен ғана емес, тіпті таң қылып айта аламын. Ешбір тірі адамның Хадсон шығанағының аймақтары туралы оның білімдерінің оннан бірі жоқ. Оның Буньян сияқты беті мен қырқылған шашына қарамаңыз; ол өте күшті акылға ие және сурет салудағы ерекше қабілетімен көзге түседі. Ол шөлейтті жаратса, сонда соғысқан жабайыларды қоныстандыра алады немесе сізбен бірге қарлы боранында Роки тауларына көтеріле алады, соншалықты анық және айқын, көздеріңізді жұмсаңыз, мылтықтың дауысын естисіз немесе ол сөйлеген кезде қар ұсақтарының бетіңізде ерігенін сезінесіз. Олардың некесі он үш жылдан кейін Монреальдегі Шотландтық пресвитериан шіркеуінде 1812 жылдың 30 қазанында ресми түрде тіркелді. Шарлоттамен 13 балалары болды; оның бесеуі ол тері саудасынан кеткенге дейін дүниеге келді. Отбасы Шығыс Канададағы өмірге оңай бейімделе алмады; ол саяхаттағанда олар Монреальде тұрды. Екі баласы, Джон (5 жастағы) және Эмма (7 жастағы) дөңгелек құрттардан, жиі кездесетін паразиттен қайтыс болды. 1815 жылы Томпсон отбасымен Уильямстаунға, Үстіңгі Канадаға көшіп келді. Бірнеше жылдан кейін, 1812 жылғы соғыстан кейін Гент шартымен белгіленген, АҚШ-пен жаңадан құрылған шекараны зерттеу үшін, Ормандар көлінен Квебектің Шығыс аймақтарына дейін жұмысқа орналасты. 1843 жылы Томпсон Гудзон шығанағынан Тынық мұхитына дейінгі аймақты қамтитын атласын аяқтады. Кейін Томпсон жер иеленуші ретінде өмір сүруге оралды, бірақ көп ұзамай қаржылық қиындықтар оны құртты. 1831 жылы ол соншалықты қарызға батты, отбасын асырау үшін Британдық Америка Жер компаниясының геодезисі ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Оның бақыты нашарлай берді және 1845 жылы ол қызы мен күйеуінің үйіне көшіп кетуге мәжбүр болды. Ол континентті зерттеу өмірін баяндайтын қолжазбаны жазуға кірісті, бірақ 1851 жылы көзі толық тоқтағандықтан жобасы аяқталмай қалды.