Кіріспе
Когнитивтік психологияда қолданылатын термин. Когнитивтік психологияда жылдам бейімделу – жаңа түсініктерді (немесе жаңа гипотезаларды) оқу үшін минималды ақпаратқа (мысалы, бір сөзді мағыналы контексте, оның анықтамасымен бірге) бір рет тікелей қабылдау негізінде пайда болатын гипотезалық психикалық процесс. Кейбір зерттеушілер жылдам бейімделуді кішкентай балалардың тіл үйрену кезіндегі маңызды фактор деп санайды және балалардың сөздік қорын тез дамытуын түсіндіруге көмектеседі. Жылдам бейімделу процесін табысты қолдану үшін бала жаңа сөзді "анықтаманы таңдау" және "анықтаманы сақтау" қабілетіне ие болуы керек. Дәлелдерге сәйкес, екі жастағы балалар да минималды уақыт және көптеген алаңдатушы факторлар болған жағдайда мұны істей алады. Жылдам бейімделу саласындағы бұрынғы зерттеулер балалардың жаңадан оқыған сөзді алғаш естігеннен кейін ұзақ уақыт бойы есте сақтай алатынын көрсетті (Кэри және Бартлетт, 1978). Марксон мен Блумның (1997) қосымша зерттеулері балалардың жаңа сөзді бір аптадан кейін, тіпті бір рет қана естіген жағдайда да есте сақтай алатынын көрсетті. Балалар басқа да жаңа ақпаратты да жақсы есте сақтай алады, бірақ ақпаратты кеңейту қабілеті жаңа сөздерге тән. Бұл жылдам бейімделудің сөздерді оқудың арнайы механизмі екенін көрсетеді. Бұл процесс алғаш рет 1978 жылы Сьюзан Кэри мен Эльза Бартлетт тарапынан ресми түрде сипатталды және олар "жылдам бейімделу" терминін енгізді.
In cognitive psychology, fast mapping is the term used for the hypothesized mental process whereby a new concept is learned (or a new hypothesis formed) based only on minimal exposure to a given unit of information (e. g., one exposure to a word in an informative context where its referent is present). Fast mapping is thought by some researchers to be particularly important during language acquisition in young children, and may serve (at least in part) to explain the prodigious rate at which children gain vocabulary. In order to successfully use the fast mapping process, a child must possess the ability to use "referent selection" and "referent retention" of a novel word. There is evidence that this can be done by children as young as two years old, even with the constraints of minimal time and several distractors. Previous research in fast mapping has also shown that children are able to retain a newly learned word for a substantial amount of time after they are subjected to the word for the first time (Carey and Bartlett, 1978). Further research by Markson and Bloom (1997), showed that children can remember a novel word a week after it was presented to them even with only one exposure to the novel word. While children have also displayed the ability to have equal recall for other types of information, such as novel facts, their ability to extend the information seems to be unique to novel words. This suggests that fast mapping is a specified mechanism for word learning. The process was first formally articulated and the term 'fast mapping' coined Susan Carey and Elsa Bartlett in 1978.
Дәлелдерге қарсы
Қазіргі кезде балалар сөздерді «жылдам бейімдеу» арқылы емес, уақыт өте келе қалыптасатын объектілер мен дыбыстар арасындағы ықтималдық, болжамдық байланыстарды үйренеді деген дәлелдер бар. Мұның дәлелі ретінде балалардың түс сөздерін түсінудегі қиындықтарын келтіруге болады: нәрестелер түстердің негізгі санаттарын ажырата алса да, көретін көптеген балалар төрт жасқа дейін соқыр балалар сияқты түс сөздерін қолданады. Әдетте, «көк» және «сары» сияқты сөздер олардың сөздігіне енгізіледі және олар оларды сөйлеуде тиісті жерлерде қолданады, бірақ жеке түс атауларын қолдануында ретсіздік және алмастыру байқалады. Егер көк кесе көрсетілсе және оның түсі сұралса, үш жасар балалар көк деп жауап берудің орнына «қызыл» деп жауап беруге дайын болады. Бұл қиындықтар төрт жасқа дейін, тіпті жүздеген нақты жаттығулардан кейін де сақталады. Балалардың түс түсінбеуі «бүтін объекті шектеуі» танымдық процесінен туындайды. Бүтін объекті шектеуі – бала жаңа сөздің сол объектінің толықтығын білдіретінін түсінеді деген идея. Содан кейін, балаға жаңа сөздер ұсынылса, ол объектіге қосымша мағыналарды тағайындайды. Алайда, түс – бұл ең соңғы қарастырылатын қасиет, өйткені ол объектінің өзі туралы ең аз ақпарат береді. Балалардың мінез-құлқы олардың осы сөздерді білетінін анық көрсетеді, бірақ бұл білім толық емес; керісінше, ол «бар немесе жоқ» емес, болжамдық сипатқа ие болып көрінеді.
Балама теориялар
Тіл үйрену кезінде жас балалар жаңадан үйренген сөздердің мағынасын алудың балама теориясы Джон Локктың "ассоциативтік ұсыныс теориясынан" туындайды. "Қасақана ұсыныс теориясымен" салыстырғанда, ассоциативтік ұсыныс теориясы жаңа объектіні қоршаған ортаның ынталандыруымен салыстыру арқылы мағынаны шығаруды білдіреді. Ю және Баллард (2007) жүргізген зерттеуде Локк теориясына негізделген әдіс – жағдайаралық оқыту енгізілді. Крос-ситуациялық оқыту теориясы – бұл бала әр түрлі жағдайларда бірнеше рет сөздің мағынасын меңгеріп, сөздің шынайы мағынасының белгісіздігін жоюға тырысатын механизм. Екінші жағынан, соңғы зерттеулер жылдам карталаудың белгілі бір мөлшерінде орын алып, ықтималдықты оқытудың орын алуын көрсетуді көздейтін алдыңғы зертханалық зерттеулердің жарамдылығына күмән келтіреді. Тез карталау теориясын сынға алу: балалар жаңа сөздің мағынасын жаңа сөзбен қалай байланыстыра алады? Мысалы, балаға көк түсті шарды көрсетіп, "көк" деген сөзді айтсақ, көк деген сөздің шақтың пішінін емес, түсін білдіретінін бала қайдан біледі? Егер балалар сөздерді тез карталау арқылы үйренсе, онда олар жаңа сөздің мағынасын түсіну үшін индуктивті ойлауды қолдануы керек. Бұл индуктивті ойлауды түсіндіруге арналған танымал теория – балалар жаңа сөзді енгізген жағдайда сөзді үйрену шектеулерін қолданады. Мұның себебін түсіндіруге арналған болжамдар бар; Маркман мен Вахтель (1988) жылдам карталаудың мүмкін болатын негізгі принциптерін түсіндіруге көмектесетін зерттеу жүргізді. Олардың айтуынша, балалар тұтас объектінің бейімділігі теориясын ұстанады, жаңа белгі оның бөліктеріне, түсіне, затына немесе басқа қасиеттеріне емес, тұтас объектке қатысты және өзара ерекшелік бейімділігі, әрбір объектке тек бір белгі қолданылады деген болжам. Олардың экспериментінде балаларға белгілі бір нысан немесе белгілі бір термин ұсынылды. Markman және Watchel таныс және жаңа терминдердің қарама-қарсы қойылуы жартылай сатып алуға көмектесуі мүмкін деген қорытындыға келді. Басқаша айтқанда, балалар өздеріне шектеулер қояды және жаңа термин оның бөліктеріне емес, қарастырылып отырған бүкіл объектіге қатысты деп санайды. Баланың жаңа сөзді үйренуіне басшылық ететін алты лексикалық шектеу ұсынылды (сынықтама, кеңейту, объектінің ауқымы, санатты ауқымы, жаңаша атау, әдеттегілік). Зерттеушілер жылдам карталаудың қиылысқан жағдайлық оқыту арқылы немесе "ұсыныс, бірақ тексеру" әдісі арқылы болатынын анықтауға тырысты. Қиындықты шешуде тыңдаушылар жаңа сөзді естиді және оның мән-жайын ескере отырып, сөздің мағынасы туралы бірнеше болжам жасайды. Көп рет тыңдағаннан кейін тыңдаушы сөздің мағынасын болжауды жоққа шығара отырып, мақсаттай алады. Propose but verify әдісі бойынша оқушы сөздің мағынасы туралы тек қана бір ғана болжам жасайды. Оқушы бұл болжамды сөз қайта қолданылған кезде қайта бағалау және бірізділік үшін өзгерту үшін алға жылжытады. Эксперименттің нәтижелері бұл ұсынысты растайды, бірақ тексеру – бұл оқушылардың жаңа сөздерді тез картаға түсіру жолы. Марксон мен Блумның (1997) зерттеулері көрсеткендей, балалар зерттеуден кейін 1 ай өткен соң да сөздерді есте сақтаған. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, тез карталау арқылы үйренген сөздер уақыт өте келе ұмытылады. Vlach және Sandhofer (2012) жүргізген зерттеуде алдыңғы зерттеулерге енгізілген есте сақтау құрылғылары алынып тасталды. Бұл сөздерді алып тастаудың нәтижесінде сөздерді есте сақтау қабілеті төмендейді. Бұл бұрынғы зерттеулердің тез карталау арқылы үйренген сөздерді жоғары сақтауды көрсеткенінің мүмкін түсіндірмесі. Дегенмен, екі тілді адамның картаны тез түсінетін қабілеті өмір бойы әртүрлі болуы мүмкін. Тіл үйрену процесінде балаға бір тілді балаға қарағанда дұрыс референтті анықтау үшін көп уақыт қажет болуы мүмкін. Екі тілді бала мектеп жасына жеткенде, олар бір тілді балаларға қарағанда атау тапсырмаларын бірдей орындайды. Ересектілікке жеткенде екі тілді адамдар тез карталау тапсырмаларына көмектеседі деп сенетін сөздерді үйрену стратегиясын меңгерген. Мысал ретінде сөйлеуді жаттығуды қарастырайық. Бұл - қатысушының сөзді есіне түсіріп, оны ұмыту мүмкіндігін азайту үшін тыңдап, қайталап сөйлеу стратегиясы.
Әлеуметтік-экономикалық жағдайы
Төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайда өскен балаларға жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы балаларға қарағанда аз көңіл бөлінеді. Осының салдарынан, олар аз сөздерді естиді, демек, тіл дамуына кері әсер етеді. Нормативтік сөздік тесттерінде, төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы балалардың көрсеткіштері, жасы жақын жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы балалардың көрсеткіштерінен төмен болады. Дегенмен, олардың жаңа сөздерді жылдам қабылдау қабілетін зерттегенде, жаңа сөздерді үйрену және есте сақтау мүмкіндіктерінде едәуір айырмашылықтар байқалған жоқ. Төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы отбасылардан шыққан балалар жаңа сөздерді жылдам қабылдау үшін әртүрлі ақпарат көздерін пайдалана алды. Төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы балалармен жұмыс істегенде, сөздің мағынасын түсіндіретін контекст беру, баланың сөздік қорын дамытуға көмектесетін тілдік стратегия болып табылады.
Тұлғалық қарым-қатынас
Сөздерді жылдам игеруге көмектесетін үш оқу көмекші құралы – маңыздылығы, қайталау және ақпаратты өндіру. Баланың ата-анасымен тікелей байланысы жаңа сөздерді жылдам игеру қабілетіне әсер етеді. Ата-анамен өзара әрекеттесу әртүрлі жағдайларда сөздерге көбірек қабылдануға мүмкіндік береді, бұл тілді меңеруді ынталандырады. Тікелей байланысты білім беру бағдарламаларымен алмастыруға болмайды, себебі қайталау пайдаланылса да, балалар жай ғана көру арқылы түзетудің немесе қателерден үйренудің сол деңгейін алмайды. Баладан сөзді өндіруді сұрағанда, ол ұзақ мерзімді жадқа көшуді күштірек ынталандырады.
Басқа жануарларда жылдам картаға түсірудің дәлелі
Тез карталау тек адамдарда ғана емес, иттерде де кездеседі. Иттердегі жылдам карталаудың алғашқы мысалы 2004 жылы жарияланды. Рико есімді ит 200-ден астам түрлі заттың атауын үйреніп алды. Ол жаңа заттарды тек қана оқу арқылы анықтауға қабілетті болды. Шектен шығаруды үйрену жаңа нысанның атын үйренгенде пайда болады, өйткені адам сол топқа жататын басқа нысандардың аттарымен таныс. Эксперимент жүргізген зерттеушілер тілді меңгеруге арналған құрылғының жылдам карталауды басқара алмайтынына нұсқады. Олардың ойынша, жылдам карталауды қарапайым жад механизмдері басқарады. 2010 жылы екінші мысал жарияланды. Бұл жолы Чейзер есімді ит бақылаулы зерттеу ортасында 1000-нан астам нысанның атын үйренгенін көрсетті. Ол сондай-ақ тез карталау арқылы осы объектілерді атаулы санаттарға жатқызуға болатынын көрсетті. Бұл мақала жарық көрген кезде, Чейзер әлі де нысандардың атауларын бұрынғыдай жылдам үйреніп жүргенін атап өту керек. Осылайша, оның 1000 сөзін немесе лексикасын жоғарғы шек ретінде емес, салыстырмалы өлшем ретінде қарастыру керек. Тілдің көптеген компоненттері осы зерттеуде көрсетілмеген болса да, 1000 сөз бенчмаркі ерекше, өйткені тіл үйрену жөніндегі көптеген зерттеулер 1000 лексикалық сөздікті сөйлеу тілінің шамамен 75% түсінумен байланыстырады. 2013 жылы "Чейзер" туралы тағы бір зерттеу жарияланды. Осы зерттеуде Чейзер қарапайым сөйлемдерді икемді түрде түсінгенін көрсетті. Бұл сөйлемдерде синтаксис әртүрлі жағдайларда өзгертілді, бұл оның толық сөз тіркестерін жаттап алғандығын немесе бағалаушыларының ым-ишаралары арқылы күткенін дәлелдеу үшін. Иттің бұл дағдысын анықтау өзінен-өзі ерекшеленеді, бірақ етістіктің мағынасын синтаксис арқылы тез анықтауға болады. Бұл сөйлеуге қабілетті иттердің қандай сөз түрлерін түсіне алатыны туралы сұрақтар туындатады, өйткені алдыңғы зерттеулер есімдерге назар аударды. Бұл жаңалықтардың арқасында иттердің жылдам картаға түсіру қабілеті туралы сұрақтар туындайды. Бұл туралы 2016 жылы Science журналында жарияланған зерттеуде айтылған, ол иттер лексикалық және интонациялық сигналдарды бөлек өңдейтінін көрсетті. Яғни, олар дыбыс ретіне де, сөз мағынасына да жауап береді. Алайда иттердің картаға тез түсіру қабілеті туралы қызығушылықты басаңдату керек. Адамдарды зерттеу барысында тез картаға түсіру қабілеті мен сөздіктің көлемі байланбаған ортада өзара байланысты емес екені анықталды. Зерттеулер көрсеткендей, тез карталау арқылы сөздіктер жинағын дамыту үшін тілге бейімделудің өзі жеткіліксіз. Оқушы тез карталау қабілеттерін сөздікке айналдыру үшін қарым-қатынасқа белсенді қатысуы керек. Осылайша, Чейзердің сөздік қоры мен сөйлемдерді түсіну қабілеті доктор Пиллидің қатаң әдістемесіне байланысты. Кохлеарлық имплантаттар (КИ) саласында кохлеарлық имплантаттар баланың жылдам картаға түсу қабілетіне әсер ете ме дегенге қатысты әртүрлі пікірлер бар. 2000 жылы Кирк, Миомото және басқалар жүргізген зерттеуде Кохлеарлық имплантатты енгізудің жасы мен лексикалық дағдылардың жақсаруы (мысалы, жылдам карталау және басқа да сөздіктер өсімі дағдылары) арасында жалпы байланыс бар екендігі анықталды. Олардың пікірінше, екі жасқа толмаған балалардың имплантаттары жеті жасқа дейінгі балаларға қарағанда сәттілік деңгейі жоғары. Айова университетінің зерттеушілері осы тұжырымға өзгеріс енгізуді қалайды. 2013 жылы Элизабет Уокер және басқалар "Кохлеарлық имплантаттары бар балаларда сөздерді оқыту процестері" деген мақаласында, КИ-ге ие адамдардың сөздік қорын арттырудың кейбір деңгейлері болуы мүмкін екендігіне қарамастан, имплантаттардан кейінгі көптеген адамдар әдетте өз лексикасын баяу дамытатынын көрсетті. Уокер өз мәлімдемесін 2007 жылғы басқа зерттеулерге негіздеді (Tomblin және басқалар). Бұл зерттеудің бір мақсаты - CI балалардың жаңа сөздерді және олардың мағынасын түсіну және есте сақтау қабілетін анықтау. Құлағы естімейтін балалармен салыстырғанда, CI балаларының ұстап қалудағы табысы төмен болды. Бұл нәтиже олардың тестілеуінен алынған баллдарға негізделген: 0-ден 6-ға дейін (0 ең нашар, 6 ең жақсы), CI балаларының орташа баллы 2,0 шамасында, ал естімейтін балалар жоғары балл жинады (шамамен 3,86).
СДВГ- мен ауыратын адамдарда
Тілдік қабілеттері қалыпты, сөйлеу/жазу тілінің бұзылуы (hDSWL) және hDSWL және АДГҚ (ADHD) бар ересектерде жылдам карталауды бағалау мақсатында эксперимент жүргізілді. Эксперименттен алынған қорытынды АДГҚ (ADHD) бар ересектердің "семантикалық ерекшеліктерді картаға түсіруде және лексикалық атауларға жауап беруде" ең аз дәлдік көрсеткенін және жауап беруде кешіккенін көрсетті. Мақалада жылдам карталау міндеттері жоғары деңгейде назар қажет етеді, сондықтан "назардың жоғалуы жаңа ақпаратты нашар қабылдауға әкелуі мүмкін" деп түсіндірілді.
Тілге деген әлсіздіктері бар адамдарда
Афазиямен ауыратын адамдардың жылдам картасы сөйлеу, тыңдау, оқу және жазуға тигізетін әсеріне байланысты зерттеулердің назарын аударды. Блумштейннің зерттеулері физикалық сөйлеу қабілеті шектеулі Брока афазиясы бар адамдар мен сөздерді мағынамен байланыстыра алмайтын Вернике афазиясы бар адамдар арасындағы маңызды айырмашылықты көрсетеді. Брока афазиясының кесірінде Блумштейн Вернике афазиясы бар адамдардың қалыпты бақылау тобымен бірдей деңгейде көрсеткенін, ал Брока афазиясы бар адамдар дауыс беру уақытын қысқартқаннан кейін сөздерді ұсынуға реакция уақытын баяу көрсеткенін анықтады. Қысқасы, стимулдар акустикалық түрде өзгертілген кезде, Брока афазиясы бар адамдар екінші рет ұсынылғанда жаңа стимулдарды тануда қиындықтарға тап болды. Блумштейннің нәтижелері жаңа стимулдарды есте сақтау және жаңа стимулдарды білдіру қабілеті арасындағы маңызды айырмашылықты нығайтады. Вернике афазиясы бар адамдар семантикалық мағынаны түсінуде шектеулі болғандықтан, қатысушының жаңа стимулды еске түсіруіне әсер етпеуі түсінікті. Ал Брока афазиясы бар адамдар сөйлеу қабілетінен айырылып, нәтижесінде жаңа стимулдарды есте сақтау қабілетіне де кедеріс келтіреді. Брока афазиясы бар адамдардың сөйлеу қабілеті шектеулі болғанымен, олардың физикалық сөйлеуді қалыптастыра алмайтынына, әлде стимулдарды өңдей алмайтынына қатысты нақтылық жоқ. Сондай-ақ, тілдегі кемістіктері бар балалардың жылдам картаға түсіру қабілеттерін зерттеу бойынша да зерттеулер жүргізілді. Доллаган жасаған бір зерттеуде қалыпты тілдік дамуға ие балалар мен экспрессивті синтаксистік кемшіліктері бар балалар (бұл нақты тілдік бұзылыстың бір түрі, ол қарапайым сөйлеумен сипатталады) салыстырылды. Зерттеу көрсеткендей, қалыпты дамыған және тілі бұзылған балалар жаңа сөзді анықтамамен байланыстыру немесе бір рет естігеннен кейін түсіну қабілеті жағынан ешқандай айырмашылық көрсетпеді. Бір ғана айырмашылық – тілі бұзылған балалар жаңа сөзді өндіруде аз табысқа жетті. Бұл экспрессивті тілдің кемшіліктері бір реттік әсерде сөз бен анықтаманы байланыстыру қабілетімен байланысты емес екенін көрсетеді. Осындай кемшіліктері бар балаларда проблема тек осы ақыл-ойының бейнесін ауызша сөйлеуге айналдыру кезінде туындайды.
Ақыл- ой қабілеті төмен адамдарда
Бірнеше зерттеушілер аутизм спектрінің бұзылыстары (АСБ) немесе аутизм спектрі деп те аталатын, сондай-ақ нағыз Х-синдромы (ХСС) бар ұлдардың жылдам карталау қабілеттерін зерттеді. Эксперименттік процедура екі нысанды көрсетуден тұратын презентация кезеңінен құралды, олардың бірі – жаңа нысан, оған мағынасыз сөзбен атау берілді. Одан кейін ұлдардың жаңа нысандарды есте сақтау және дұрыс таңдау қабілетін бағалау үшін түсінуді тексеру кезеңі жүргізілді. Зерттеудегі барлық топтардың жылдам карталау нәтижелері кездейсоқ деңгейден жоғары болғанымен, қалыпты дамыған ұлдармен салыстырғанда, АСБ және ХСС-і бар ұлдар жаңа нысандарға берілген атауларды түсінуде және есте сақтауда айқын қиындықтарды көрсетті. Авторлар ХСС және АСБ-і бар ұлдарда жылдам карталау сияқты ассоциативтік оқытуға қатысты бастапқы процестерге кедергі келтірілетінін қорытындылады.
Есептеу модельдері
Жасанды интеллект және машиналық оқыту саласындағы зерттеулер осы қабілетті есептеу жолымен қайта жасай алуға бағытталған, бұл бір реттік оқыту деп аталады. Бұл оқу қисығын төмендету мақсатында жасалады, себебі нығайту оқыту сияқты басқа модельдер бір жағдайды үйрену үшін мыңдаған рет оған ұшырауы керек.