Кіріспе

1980 жылғы АҚШ президенттік сайлау теориясы
1980 жылғы нақты оқиғалар

1980 жылғы қазан айындағы күтпеген оқиға туралы теория Рональд Рейганның президенттік науқанының өкілдерінің Иран жетекшілерімен американдық кепілге алынғандарды Рейган мен президент Джимми Картердің арасындағы сайлау аяқталғанға дейін босатуды кейінге шешу туралы құпия келісім жасады деген күдіктерді білдіреді. 1979 жылдың 4 қарашасынан бері Иранда 66 американдық кепілге алынып ұсталып келді, бұл 1980 жылы ең маңызды ұлттық мәселелердің бірі болды, ал аталған келісімнің мақсаты Картердің «қазан айындағы күтпеген оқиға» жасауына тосқауыл қою болды. Рейган сайлауда жеңіске жетті және оның қызметке кірісу күні – 20 минуттық ант қабылдау сөзін аяқтағаннан кейін, Иран Ислам Республикасы кепілге алынғандарды босату туралы жариялады. Күдіктерге сәйкес, Картер әкімшілігінің АҚШ банктеріндегі ирандық активтерді босатуға келісімі, кепілге алынған елшілік қызметкерлерін босату орнына, Рейган әкімшілігінің Иранға Израиль арқылы жасырын түрде қару-жарақ жеткізуі, Рейганның қызметке кірісуінен кейін ғана босатуды кейінге шешкені үшін қосымша шарт ретінде пайда болды. Бұл АҚШ пен Иран арасындағы жасырын қару-жарақ саудасына үлгі болды, ол кейіннен Иран-Контрас ісінде маңызды рөл атқарды. 12 жыл бойы әртүрлі БАҚ назарында болғаннан кейін, АҚШ Конгресінің екі палатасы да жеке тергеу жүргізіп, күдіктерді растайтын нақты дәлелдердің жоқ екені немесе жеткіліксіз екеніне келісті. Дегенмен, бірнеше адам – ең алдымен, бұрынғы Иран президенті Абульхасан Банисадр, Техас штатының бұрынғы вице-губернаторы Бен Барнс, бұрынғы теңіз барлау офицері және АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің мүшесі Гэри Сик, сондай-ақ Рейганның және оның орнын басып алған Джордж Буш үшін бұрынғы сайлау науқанының қызметкері және Ақ үй сарапшысы – бұл күдіктерді қолдады.

Өмірбаян

1979 жылғы қарашада Иран революциясы кезінде АҚШ-тың бірнеше азаматы Иранда кепілге алынды. Иран кепілге алу дағдарысы 1980 жылға дейін жалғасты. 1980 жылғы қарашадағы президент сайлауы жақындаған кезде Республикалық партияда дағдарыстың шешілуі «қазан айындағы күтпеген оқиға» болуы мүмкін деген алаңдаушылық туды, бұл қолданыстағы Джимми Картерге қайта сайлану үшін жеткілікті серпін беруі мүмкін еді. 1981 жылғы 20 қаңтарда кепілге алынғандар босатылды, бұл Республикалық үміткер Рональд Рейганның инаугурациясынан бірнеше минут бұрын болды. Кейбіреулер Рейганның сайлау штабы Иран үкіметімен құпия келісім жасады деп айыптады, оған сәйкес ирандықтар Рейган сайланып, президенттік қызметке кіріскенге дейін кепілге алынғандарды ұстап тұруға келісті. «Қазан айындағы күтпеген оқиға» мәселесі 1980 жылғы Рейганның сайлау штабының сол кездегі президент Картердің дебаттарға дайындық материалдарын қалай алғаны туралы Өкілдер палатасының кіші комитеті жүргізген тергеу барысында көтерілді. Кейде «Debategate» деп аталатын бұл тергеу барысында Палатаның почта және мемлекеттік қызмет комитетінің адам ресурстарын дамыту жөніндегі кіші комитеті Рейганның сайлау штабының құжаттарына қол жеткізді. Құжаттарда мұндай «қазан айындағы күтпеген оқиғаны» бақылауға алуға қатысты көптеген сілтемелер болды. Бұрынғы АҚШ Конгресінің депутаты Дональд Альбоста (D–MI) төрағалық еткен кіші комитет 1984 жылғы 17 мамырда толыққанды есеп жариялады, онда анықталған әр түрлі ақпарат және оның мүмкін көздері сипатталды. Есептің бір бөлімі «қазан айындағы күтпеген оқиға» мәселесіне арналды.

Шығу тегі

Октябрь сюрпризі теориясының алғаш рет жарияланған мысалы Линдон ЛаРуш жақтастары шығарған 1980 жылғы 2 желтоқсандағы «Executive Intelligence Review» журналындағы мақалаға байланысты. Роберт Дрейфустың мақаласында «ирандық дереккөздер» Парижде және «Реганның жақын шеңберіндегі жоғары деңгейдегі барлау дереккөздері» Генри Киссинджердің 1980 жылғы 12 қарашадағы аптада Мохаммад Бехештидің өкілдерімен кездескенін айтқан. Newsweek журналының Джон М. Барри Иран-Контраның «Октябрь сюрпризі теориясы үшін қолайлы жағдай жасағанын» мәлімдеді. Сафайрдің мақаласы 1984 жылы Лоренс Сильберманнан алған ақпаратқа негізделген, ол Сильберман, Макфарлейн және Ричард В. Алленнің төрт жыл бұрын малайзиялық адаммен болған қысқа кездесуі туралы еді. Бұл адам Картер әкімшілігін ұятқа салу үшін Иранға кепілдік беруді кейінге шегертуге ықпал ете алатын біреумен байланысу жоспарын ұсынған. Кейіннен Сильберман былай деп жазды: «Айқын болғанындай, мен «Октябрь сюрпризі» деп аталатын оқиғаны бастаған адаммын, ол фантастикалық әңгімеге айналды». 1980 жылғы 12 тамызда Жамшид Хашими Каррубидің Кейсимен Мадридте қайта кездескенін, Хомейнидің ұсынысқа келіскенін, ал Кейси келесі күні келісімін беріп, қару-жарақ мәмілелерін жүргізу үшін Сайрус Хашимиді делдал ретінде тағайындағанын мәлімдеді. Хашими сондай-ақ қазан айында қосымша кездесулер жоспарланғанын хабарлады. Палатаның «Октябрь сюрпризі» жөніндегі топ бұл айыптаулардың сенімді емес екенін тоқтатты. Сайрус Хашими грек кемесін сатып алып, Израильдің Эйлат портынан Бандар-Аббасқа 150 миллион долларлық қару-жарақ жеткізуді бастады. ЦРУ деректері бойынша Хашими 7 миллион доллар көлемінде комиссия алған. 1980 жылғы 22 қыркүйекте Ирак Иранға басып кірді. 21 қазан: Иран түсіндірілмейтін себептермен Картер әкімшілігімен құпия келіссөздердегі позициясын күрт өзгертті және «әскери жабдықтар алуға қызығушылық танытпайтынын» мәлімдеді. 21-23 қазан: Израиль АҚШ-тың қару-жарақ эмбаргосын бұза отырып, Иранға F-4 истребительдерінің дөңгелектерін жасырын түрде жіберді. 1981 жылғы 20 қаңтар: 444 күн тұтқында болғаннан кейін кепілдікке алынғандар ресми түрде АҚШ-тың күзетіне берілді. Бұл босату Рональд Рейган президенттік міндеттерді қабылдағаннан кейін бірнеше минут өткен соң орын алды.

Гари ауырады

1991 жылғы 15 сәуірде Гари Сиктің «The New York Times» газетінде жарияланған редакциондық мақаласынан кейін «Октябрь сюрпризі» туралы айыптаулар кеңінен таралды. Президент Картердің Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде Иран жөніндегі сарапшысы болған Сик: «Маған 1980 жылғы Рейган-Буш сайлау кампаниясымен байланысты адамдардың ирандық шенеуніктермен құпия кездесіп, американдық кепілге алынғандарды президенттік сайлаудан кейін ғана босатуды кешіктіру туралы бірнеше рет айтылды. Осы қызметі үшін Иран Израильден айтарлықтай қару-жарақпен сыйландырылды» деп жазды. Бұл мәселе бойынша 1991 жылғы қарашада тағы бір жарияланым жасалды. Сиктің сенімділігін оның зейнеткер теңіз капитаны екендігі, Форд, Картер және Рейганның Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде қызмет еткені және көптеген беделді ұйымдарда жоғары лауазымдарды атқарғаны арттырды; сонымен қатар, ол АҚШ-Иран қарым-қатынасы туралы «All Fall Down» атты кітапты жақында жариялаған еді. Сик 1980 жылғы қазанда Рональд Рейганның президенттік кампаниясындағы, болашақ ЦРУ директоры Уильям Кейси сияқты лауазымды тұлғалардың Иранмен американдық кепілге алынғандарды сайлаудан кейін босатуды кешіктіру туралы құпия келісім жасасқанын жазды; оның орнына АҚШ Израильдің Иранға қару-жарақ жеткізуін ұйымдастырды. Сик «Бұл оқиға тым күрделі және тұманды, оны толыққанды анықтау мүмкін болмайды» деп мойындады. Ол өзінің айтқандарын дәлелдей алмады, соның ішінде президенттік сайлауға дейін күнделікті баспасөз өкілдерімен және сапар кестесімен қоршалған вице-президенттікке үміткер Джордж Буш елден құпия түрде шығып, Францияда ирандық шенеуніктермен кездесіп, кепілге алынғандардың тағдырын талқылағанын дәлелдей алмады.

Алдыңғы сызық / Роберт Пэрри

The New York Times газетінде Сиктің редакциялық мақаласы оқырмандарға келесі күні кешке оның дереккөздерінің сұхбаттарын көру үшін Frontline тергеу деректі бағдарламасын тамашалауға шақырды. Бағдарламада 1) Сайрус Хашеми мен Уильям Кейсидің Мадридте кешіктірілген келісімге байланысты кездескені, 2) Парижде келісімді бекіту үшін кездесу өткені және 3) Израильден Иранға американдық қару-жарақ жеткізілгені туралы айыптаулар ұсынылды. 1992 жылғы 7 сәуірде жарық көрген екінші бөлімінде Пэрри "Рейганның сайлауалды штабының директоры Уильям Кейсидің 1980 жылғы жазда Париж мен Мадридте ирандықтармен кездескен-кездеспегенін зерттеді". Бұл бағдарламада Кейси мен Мехди Каррубидің болу орны, кездесулерге куә болғандардың сенімділігі және осы айыптамаларға қатысты басқа да теориялар талқыланды.

Дэнни Касоларо

1991 жылдың тамызында фрилансер-жазушы Дэнни Касоларо (басқалармен бірге) әлдеқайда күмәнді қазан айындағы құпия келісімдерді жариялауға айналды деп мәлімдеген, бірақ кенеттен Батыс Вирджиния штатының Мартинсбург қаласындағы қонақүй ваннасында зорлықпен қайтыс болды, бұл күдік тудырды. Ол Инслоу ісін тергеу барысында іздер іздеп сапар шеккен сияқты көрінді. Оның өлімі өзіне-өзі қол жұмсау деп саналды. Бұл жағдай 2024 жылы Netflix-те "Америкалық қастандық: Сияқты кісі өлтірулер" деп аталатын деректі фильмге арналды.

Newsweek журналы

1991 жылы қарашада «Ньюсуик» журналы да тергеу жүргізіп, көптеген, тіпті барлық айыптамалар негізсіз екенін хабарлады. Атап айтқанда, «Ньюсуик» Иран-Контра ісінен бұрын АҚШ-тың Иранға қару-жарақ жеткізгенін көрсететін аз ғана дәлел тапты және Уильям Кейсинің Мадридтегі кездесуде болған деген күдікке байланысты, ол Лондонда конференцияда болғанын анықтады. «Ньюсуик» сонымен қатар бұл оқиға Ларуш қозғалысының ішінде белсенді түрде таратылып жатыр деп мәлімдеді.

Жаңа республика

Стивен Эмерсон мен Джесси Фурман да «The New Republic» журналында бұл мәлімдемелерді зерттеп, 1991 жылдың қараша айында «қазіргі уақытта айтылып отырған қастандық – толығымен жалған» деген қорытындыға келді. Олар Сик пен оның қолдаушылары ұсынған дәлелдерді тексеріп, олардың үйлесімсіз және бір-біріне қайшы екенін анықтады. Сонымен қатар, Сиктің куәгерлерінің көпшілігі Әділет министрлігімен қудаланып немесе тергеуде екенін көрсетті. «Newsweek» журналының тергеуі сияқты, олар да Сиктің көрсеткен уақыт аралығында Рейганның сайлау штабының өкілдері Парижде болғанын жоққа шығарды, бұл Сиктің деректерімен келіспеді.

"Ауыл дауысы"

Зейнеткер ЦРУ талдаушысы және контрразведка офицері Фрэнк Снепп The Village Voice газетінде Сиктің айыптауларын қарап шығып, 1992 жылдың ақпан айында мақала жариялады. Снепп Сик кітабында қолданған дереккөздердің жартысымен ғана сұхбаттасқанын, ал маңызды материалдың көп бөлігі үшін сенімсіз дереккөздерден алынған әңгімелерге сүйенгенін айтты. Снепп сондай-ақ 1989 жылы Сик кітабына құқықтарды Оливер Стоунға сатқанын анықтады. Ричард Бреннеке ұсынған дәлелдерді зерттегеннен кейін Снепп Бреннекенің кредиттік картасының түбіртектері оның Париждегі құпия кездесуді бақылап отырғанын мәлімдеген уақытта Портленд, Орегон қаласында болғанын көрсеткенін мәлімдеді.

Сенаттың тергеуі

1992 жылғы қарашада АҚШ Сенатының баяндамасы «қай стандартқа қарасақ та, қазіргі уақытта белгілі сенімді деректер Рейган сайлау штабы мен Иран арасындағы кепілдерді босатуды кейінге шегеру туралы келісім болды деген айыптаманы растауға жеткіліксіз» деген қорытындыға келді.

Өкілдер палатасының тергеуі

Өкілдер палатасының 1993 жылғы қаңтардағы баяндамасында "Рейгэннің президенттік науқанының – немесе науқанмен байланысты тұлғалардың Ирандағы американдық тұтқындарды босатуды кешіктіруге тырысқандығын қолдайтын ешқандай сенімді дәлел жоқ" деген қорытынды жасалды. Жұмыс тобының төрағасы Ли Х. Гамильтон (Индиана штатының демократы) комитет қараған көптеген дереккөздер мен материалдардың "көпшілігі жалған еді немесе құжаттармен жоққа шығарылды" деп қосты. Баяндамада сондай-ақ, бірнеше куәгерлер комитетке берген жауаптарында жалған куәлік бергені айтылды, олардың ішінде Ричард Бреннеке, ол ЦРУ агентімін деп мәлімдеген.

Барбара Хонеггер

Барбара Хонеггер Рейганның сайлау штабының қызметкері және саясатты талдаушы болды. 1983 жылы ол АҚШ Әділет министрлігінің Азаматтық құқықтар бөліміндегі арнайы көмекші лауазымынан, әкімшіліктің гендерлік теңдікке ұмтылмағанын ашық сынағаннан кейін кетіп қалды. Ол Рейган үшін жұмыс істеген кезінде Джордж Буш және Уильям Кейсидің бірлесіп Иранның АҚШ-тың тұтқындарын 1980 жылғы президенттік сайлауда Джимми Картер жеңілгенге дейін босатпауына кепілдік бергенін көрсететін ақпарат тапқанын айтады, сондай-ақ Иранға қару сату осы келісімнің бір бөлігі болғанын мәлімдейді.

Майкл Риконосциуто

Inslaw ісіне қатысқан Майкл Риконосциту Рейганның әріптесі Эрл Брайанның Иран үкіметімен келісім жасап, кешірілген келімділерді босатуды кейінге жылдыруға жұмыс істегенін, ал бағдарламалық құрал Брайанға төлем жасау үшін қаржы жинау мақсатымен ұрланғанын айтты.

Кевин Филлипс

Саяси тарихшы Кевин Филлипс бұл идеяны қолдаушы болды. 2004 жылы жарық көрген "Американдық династия" кітабында Филлипс көптеген нақты айыптаулардың жалған екені дәлелденгенін мойындағанымен, оның пікірінше, Рейганның сайлау штабының өкілдері "вероятно" Сик айыптаған схемаға ұқсас схемаға қатысқан болуы мүмкін.

Chase Bank-тің ашылуы

Джозеф В. Рид-младшийдің мемуарларында Дэвид Рокфеллердің айналасындағы "команда" Рейганның сайлау кампаниясымен тығыз ынтымақтастық жасап, "қазан айының кенетті жағдайы" деп қынжырлы атаған американдық тұтқындарды сайлаудан бұрын босату мүмкіндігін болдырмау және оның алдын алу үшін жақыннан жұмыс істегенін құжаттар көрсетіп тұр. Чейз тобы Рейганның сайлауалды кампаниясына тұтқындарды босату үшін ықтимал төлемдер туралы қауесеттерді жинауға және таратуға көмектесті, бұл Картер әкімшілігінің өкілдері тұтқындарды босату бойынша келіссөздерге кедергі келтірген үгіт-насихат шарасы болды.

Дуэн "Дьюи" Кларридж

2016 жылдың сәуірінде Дуэйн Кларридж қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Newsweek журналы Николас Шудың мақаласын жариялады. Онда бұрынғы ЦРУ операциялық офицері және Иран-Контра ісіне қатысушы ол Джордж Кейвтің «1980 жылғы қазан» романында бейнеленген «Қазан таңғажайыбы» заговорының «шын мәнінде дұрыс» екенін айтқан екені жазылған. Шу, Кейв Рейган атынан әрекет ететін шенеуніктердің кешіктіру мақсатымен тұтқындарды босату жоспарына қатысқандығына сенбейтінін атап өтті.

1980 жылғы құпиясы ашылған ЦРУ-ның меморандумы

2017 жылы құпиясы ашылған 1980 жылғы ЦРУ меморандумы жарияланды, онда агенттік «Иранның қатал топтары, әсіресе аятолла Хомейни» «тағылымдама мәселесін пайдаланып, президент Картердің қарашадағы сайлауда жеңіліске ұшырауына қол жеткізуге бейілді» деген қорытындыға келді. Ақпараттық еркіндік туралы заң бойынша сауалдармен айналысатын MuckRock баспасөз ұйымы «Бұл құжат Рейгэннің сайлау штабының Иранмен сөз байласуға тырысқанын дәлелдемесе де, Иранның ниеттерін көрсетеді және бұрынғы ЦРУ офицерлері Джордж Кейв пен Дуэйн «Дьюи» Кларридж сипаттаған «Қазан айының кенеттен келген жағдайы» туралы әңгімеге сәйкес келеді» деді. Бұл сапардың Таяу Шығысқа жасалғанын және Коннеллидің сапар барысында Рейганның жақын достарымен байланысқа түскенін көрсететін құжаттар болғанымен, Бейкер Барнстың Коннеллидің араб шенеуніктеріне не айтқанын еске түсіруін растайтын «күнделіктер немесе жазбалар жоқ» деді. Сонымен қатар, Барнстың баяндамасы «бұрынғы, жоққа шығарылған теорияларды растамайды», мысалы, Рейгэннің сайлау кампаниясы 1980 жылғы сайлау нәтижесіне дейін Иранмен келісімге келген деген болжамды. Барнс Конгрестің «Қазан айының кенеттен келген жағдайы» бойынша жүргізген тергеуі кезінде қадағалаудан жалтарып шықты, бірақ Коннелли туралы оның әңгімесі бұрын H.W. Brands-тің 2015 жылғы Рейганның өмірбаянында жарияланған, бірақ Бейкердің сөзіне қарағанда, «сол кезде көпшілік назарына ілікпеді». Барнс Рейганның жеке қатысы болғанын немесе Коннеллидің әрекеті Иранның іс-қимылына (болған жағдайда) қандай әсер еткенін бағалай алмайтынын мойындады.