Кіріспе
Иранның қазіргі уақытта жаппай қырып-жою қару-жарағы (ЖҚҚ) жоқ екені белгілі және ол ЖҚҚ-ны, соның ішінде биологиялық қару-жарақты жою туралы конвенцияны жоққа шығаратын келісімдерге қол қойды. Иран ЖҚҚ әсері туралы бірінші қолдан біледі – 1980-ші жылдардағы Иран-Ирак соғысында 100 мыңнан астам ирандық әскер мен азамат химикалық қарудың құрбаны болды. 2003 жылы Иранның Жоғарғы Басшысы аятолла Али Хаменеи және басқа дін қызметкерлері ядролық қаруды әзірлеуге, өндіруге, сақтауға және пайдалануға қарсы қоғамдық және нақты діни үкім (фатва) шығарды, бірақ оны кейбір кіші дін қызметкерлері мақұлдады. Бұл фатваның кейінгі нұсқалары тек ядролық қаруды "пайдалануға" тыйым салды, ал оның өндірісі туралы ештеңе айтпады. Иранның уран байыту бағдарламасы тек бейбіт мақсаттар үшін екенін мәлімдеді. МАГАТЭ Ирандағы ядролық материалдардың басқа жаққа жіберілмегенін растады, бірақ "Иранның ядролық бағдарламасының әскери сипаттамасы жоқ екеніне сенімді болуы керек" деді. 2014 жылдың желтоқсанында Линси мен Милхолиннің Ядролық қаруды бақылау жөніндегі Висконсин жобасының МАГАТЭ деректеріне негізделген баяндамасында Иран 1,7 айда бір ядролық оқ-дәріге жеткілікті қару-жарақ дәрежелі уран өндіре алатыны айтылды. 2012 жылы АҚШ-тың он алты барлау агенттігі, соның ішінде ЦРУ, Иран ядролық қару жасауға мүмкіндік беретін зерттеулер жүргізіп жатқанын, бірақ оны жасауға тырыспағанын хабарлады. 2010 және 2011 жылдары АҚШ-тың барлық ірі барлау органдарының жоғары лауазымды өкілдері 2003 жылдан бері Иранның ядролық қару өндіруге тырысқанына ешқандай дәлел жоқ екенін мәлімдеді. 2007 жылғы Ұлттық барлау есебінде АҚШ барлау қызметі 2003 жылы Иранның "ядролық қаруды жобалау және қаруландыру жұмыстарын" тоқтатқанын бағалады. 2012 жылдың қаңтарында АҚШ қорғаныс министрі Леон Панетта Иран ядролық қару жасауға тырысып жатқанын, бірақ оны өндіруге тырыспағанын мәлімдеді. 2009 жылы АҚШ барлау қызметі Иранның ниеті белгісіз екенін бағалады. Кейбір еуропалық барлау қызметтері Иран ядролық қару жобалау жұмысына қайта кіріскенін санайды. 2011 жылы Ресей президенті Дмитрий Медведев Иран ядролық қару өндіруге жақындап қалғанын айтты. Иран ядролық қаруды иеленген мемлекеттердің қарусыздануын және Таяу Шығыстың ядролық қарудан азат аймақ болуын талап етті. Түркия, Қытай, Сирия, Ауғанстан, Перс шығанағының ынтымақтастық кеңесі және Араб лигасы Иранның бейбіт мақсатта ядролық энергияны дамыту құқығын қолдайтынын білдірді. > МАГАТЭ Иранның ядролық қаруды байыту туралы келісімге сәйкес келмейтінін анықтап, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне хабарлағаннан кейін, Кеңес Ираннан ядролық байыту іс-әрекетін тоқтатуды талап етті және Иран бұдан бас тартқан кезде оған қарсы санкциялар енгізді. Иранның бұрынғы президенті Махмуд Ахмадинежад бұл санкцияларды заңсыз деп айыптады. МАГАТЭ Ирандағы мәлімделген ядролық материалдардың басқа жаққа жіберілмегенін, бірақ мәлімделмеген іс-әрекеттердің жоқтығын тексерді. Қатыспау қозғалысы екі тарапты да МАГАТЭ арқылы шешімге жетуге шақырды. Иранға қарсы резолюция қабылдады, онда Иранды Өзгертілген Кодекс 3.1 шартты Сафгаардтық келісімге қолдануға шақырды, Иранды Қосымша хаттаманы іске асыруға және ратификациялауға шақырды, Иран "кездестірілген және орынсыз" резолюция "жетілді келіссөздер үшін өте қажетті қолайлы ортаны қауіпке ұшыратады" деді. Иранның байыту бағдарламасына қатысты бұрынғы "жасыру саясатын" еске түсірді және Иран өзінің NPT Сақтандыру туралы келісімін бұзғанын анықтады. МАГАТЭ-нің басқа бір баяндамасында "бұрын мәлімделмеген ядролық материалдар мен әрекеттер ядролық қару бағдарламасына байланысты екеніне ешқандай дәлел жоқ" деп жазылған. Ұлттық қорғаныс университетінің профессоры Гавдат Бахгат Иранның халықаралық қауымдастыққа деген сенімсіздігі туралы пікірін білдірді. Бұл пікір АҚШ-тың қысымымен көптеген елдер Иранның ядролық билігімен жасалған сауда келісімдерін қабылдамағанда немесе одан бас тартқанда күшейе түсті. 2006 жылғы 31 шілдеде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Ираннан өз байыту бағдарламасын тоқтатуды талап ететін резолюция қабылдады. 2007 жылдың 25 қазанында АҚШ Революциялық гвардияны "жаппай қырып-жою қаруын тарататын", ал Кудс күшін "терроризмді қолдайтын" деп жариялады. Иран "өзін жаппай қырып-жоятын қаруды өндіретін [АҚШ] елінің мұндай шешім қабылдауы орынсыз" деп жауап берді. 2007 жылдың қарашасында Вашингтон қаласында, МАГАТЭ соңғы есебін жарияламас бұрын, Израиль премьер-министрінің орынбасары Шаул Мофаз Ел Барадиді қызметтен босатуға шақырды, былай деді: "Ел Барадидің саясаты әлемдік бейбітшілікке қауіп төндіреді. Иранның ядролық бағдарламасы бойынша оның жауапсыз тәртібі оны қызметтен босатуға әкелуі керек". Израиль және кейбір батыс үкіметтері Иранның ядролық бағдарламасын жасырын түрде қару жасау үшін пайдаланатынынан қорқады, ал Иран оның мақсаты тек электр энергиясын өндіру екенін айтады. Таяу Шығыстың қақтығысқа толы аймағында Израиль МАГАТЭ мүшесі болып табылады, бірақ ол Ядролық қаруды таратпау шартына қол қоймаған және аймақтағы жалғыз ядролық қаруланған мемлекет болып саналады.
Iran is not known to currently possess weapons of mass destruction (WMD) and has signed treaties repudiating the possession of WMD including the Biological Weapons Convention, Iran has first hand knowledge of WMD effects—over 100,000 Iranian troops and civilians were victims of chemical weapons during the 1980s Iran–Iraq War. In 2003 the Supreme Leader of Iran, Ayatollah Ali Khamenei, along with other clerics, issued a public and categorical religious decree (fatwa) against the development, production, stockpiling and use of nuclear weapons, though it is approved by some relatively minor clerics. Later versions of this fatwa forbid only the "use" of nuclear weapons, but said nothing about their production. Iran has stated its uranium enrichment program is exclusively for peaceful purposes. The IAEA has confirmed the non diversion of declared nuclear material in Iran but has also said it "needs to have confidence in the absence of possible military dimensions to Iran’s nuclear program." In December 2014, a Wisconsin Project on Nuclear Arms Control report by Lincy and Milhollin based on IAEA data concluded that Iran could produce enough weapons grade uranium for one nuclear warhead in 1.7 months. In 2012, sixteen U. S. intelligence agencies, including the CIA, reported that Iran was pursuing research that could enable it to produce nuclear weapons, but was not attempting to do so. In 2010 and 2011, the senior officers of all of the major American intelligence agencies stated that there was no conclusive evidence that Iran has made any attempt to produce nuclear weapons since 2003. In a 2007 National Intelligence Estimate, the United States Intelligence Community assessed that Iran had ended all "nuclear weapon design and weaponization work" in 2003. Then U. S. Defense Secretary Leon Panetta stated in January 2012 that Iran was pursuing a nuclear weapons capability, but was not attempting to produce nuclear weapons. In 2009, U. S. intelligence assessed that Iranian intentions were unknown. Some European intelligence believe Iran has resumed its alleged nuclear weapons design work. In 2011, then Russian President Dmitry Medvedev said Iran was close to having the capability to produce nuclear weapons. Iran has called for nuclear weapons states to disarm and for the Middle East to be a nuclear weapon free zone. Turkey, China, Syria, Afghanistan, the Gulf Cooperation Council, and the Arab League have expressed their support for Iran's right to develop peaceful nuclear energy. >
After the IAEA voted in a rare non consensus decision to find Iran in non compliance with its NPT Safeguards Agreement and to report that non compliance to the UN Security Council, the Council demanded that Iran suspend its nuclear enrichment activities and imposed sanctions against Iran when Iran refused to do so. Former Iranian President Mahmoud Ahmadinejad argued that the sanctions were illegal. The IAEA has been able to verify the non diversion of declared nuclear material in Iran, but not the absence of undeclared activities. The Non Aligned Movement has called on both sides to work through the IAEA for a solution. a resolution against Iran which urged Iran to apply the modified Code 3.1 to its Safeguard Agreement, urged Iran to implement and ratify the Additional Protocol, Iran said the "hasty and undue" resolution would "jeopardize the conducive environment vitally needed" for successful negotiations. recalled a previous Iranian "policy of concealment" regarding its enrichment program and found that Iran had violated its NPT Safeguards Agreement. Another IAEA report stated "there is no evidence that the previously undeclared nuclear material and activities were related to a nuclear weapons program." Gawdat Bahgat of the National Defense University speculates that Iran may have a lack of confidence in the international community which was reinforced when many nations, under pressure from the United States, rejected or withdrew from signed commercial deals with the Iranian nuclear authority. On 31 July 2006, the UN Security Council passed a resolution demanding Iran suspend its enrichment program. On 25 October 2007, the United States declared the Revolutionary Guards a "proliferator of weapons of mass destruction", and the Quds Force a "supporter of terrorism". Iran responded that "it is incongruent for a country [US] who itself is a producer of weapons of mass destruction to take such a decision." Speaking in Washington in November 2007, days before the IAEA was to publish its latest report, Israeli Deputy Prime Minister Shaul Mofaz called for ElBaradei to be sacked, saying: "The policies followed by ElBaradei endanger world peace. His irresponsible attitude of sticking his head in the sand over Iran's nuclear programme should lead to his impeachment." Israel and some western governments fear Iran is using its nuclear programme as a covert means to develop weapons, while Iran says it is aimed solely at producing electricity. For its part in the conflict ridden Middle East, Israel is a member of the IAEA, but it is not itself a signatory to the Nuclear Non Proliferation Treaty, and is widely believed to currently be the only nuclear armed state in the region.
Тарих
Иранның ядролық бағдарламасы АҚШ пен Иран шахы Мұхаммед Реза Пахлави арасындағы суық соғыс кезеңіндегі одақтың нәтижесінде басталды, ол Перс шығанағында АҚШ-тың маңызды серігі ретінде танылды. "Атомдар бейбіт мақсатта" бағдарламасы аясында Иран АҚШ-тан ядролық зерттеулер үшін қажетті негізгі құралдарды алды. Ал Тегеран 1968 жылы ядролық қаруды таратпау шартына қол қойды. 1970 жылдары мұнай бағасының өсуіне байланысты Иран ядролық энергияны және отын циклын дамыту үшін Батыс елдерінен ірі ядролық нысандарды сатып алуға тырысты. Ядролық қарудың таралу қаупі күшейгенін сезген АҚШ, Батыс одақтастарын Иранға ядролық отын циклына қатысты құралдарды экспорттауды шектеуге көндірді. 1979 жылы төңкеріс жасап, шахтың монархиясын құлатқан және 1989 жылы қайтыс болғанға дейін Иран Ислам Республикасын басқарған Жоғарғы көшбасшы аятолла Рухолла Хомейни ядролық қару дамытуға көп көңіл бөлмеді, себебі оны Батыстың күмәнді жаңашылдығы деп қарастырды. Сол кезде Иранның көптеген маңызды ғалымдары елден қашып кетті, ал АҚШ Иранға ядролық көмек көрсетуді тоқтату үшін халықаралық науқан ұйымдастырды. Аятолла Хомейнидің қайтысынан кейін президент Али Акбар Хашеми Рафсанжани мен Жоғарғы көшбасшы Али Хосеини Хаменеидің басшылығымен 1990 жылдары Иранның ашық азаматтық ядролық бағдарламасын жандандыруға және жарияланбаған ядролық іс-әрекеттерді кеңейтуге тырысты. Халықаралық стратегиялық зерттеулер институтының стратегиялық есебіне сәйкес, Иран Батыс елдерінен бас тартып, Ресей мен Қытайдан уран өндіру, ұнтақтау және байыту, сондай-ақ ауыр сумен зерттеу реакторлары үшін технологияны қоса алғанда, бірқатар маңызды салаларда ядролық көмек алды. 2005 жылы АҚШ Ұлттық барлау қызметінің бағалауынша, Иранның ядролық қару жасауына он жылдай уақыт қалған. 2006 жылы неміс барлау қызметінің басшысы Эрнст Ухрлау Тегеранның 2010 жылға дейін ядролық бомбаға жеткілікті материал өндіре алмайтынын және оны тек 2015 жылға дейін қаруға айналдыра алатынын мәлімдеді. 2007 жылы Лондондағы Халықаралық стратегиялық зерттеулер институтының жылдық шолуында "Егер Иранның 3000 центрифугасы тиімді жұмыс істесе, онда 25 кг аса байытылған уран өндіру үшін қосымша 9-11 ай қажет болады, бұл бір имплозиялық типтегі қаруға жеткілікті. Ондай күнге әлі 2-3 жыл бар" делінген. МАГАТЭ-нің бұрынғы басшысы Мохамед Эль-Барадей 2007 жылдың 24 мамырында Иранның бомба жасауына 3 жылдан 8 жылға дейін уақыт қажет болуы мүмкін екенін айтты. 2007 жылдың желтоқсанында АҚШ Ұлттық барлау есебі (барлық 16 американдық барлау агенттіктерінің консенсустық пікірін білдіретін) "жоғары сенімділік деңгейімен" Иранның 2003 жылы ядролық қару бағдарламасын тоқтатқанын және "орта сенімділікпен" бағдарлама 2007 жылдың ортасына дейін тоқтатылғанын мәлімдеді. Жаңа бағалауда байыту бағдарламасы Иранды келесі онжылдықтың ортасына дейін ядролық қару жасау үшін жеткілікті шикізатпен қамтамасыз ете алады, бірақ барлау органдары "оның болашақта ядролық қару жасауды жоспарлап отырғанын қазіргі уақытта білмейді" деді. Иранның сыртқы істер министрі Манучехр Моттаки АҚШ есебінің 70 пайызы "нақты және оң" екенін айтты, бірақ 2003 жылға дейін Иранның ядролық қару бағдарламасы болғаны туралы мәлімдемесін жоққа шығарды. Ресей Иранның ядролық қару бағдарламасын іске асырғанына ешқандай дәлел жоқ деп мәлімдеді. МАГАТЭ-нің бұрынғы басшысы Мохамед Эль-Барадей 2007 жылдың қазан айына дейін "мүмкін қаруландыру туралы кейбір зерттеулерді" көргенін, бірақ "қолданыстағы қаруландыру бағдарламасының" "деректері жоқ" екенін мәлімдеді. Ұлттық барлау есебі (NIE) – Орталық барлау қызметінің директоры дайындаған ұлттық қауіпсіздік мәселесіне қатысты ең беделді жазбаша шешім. АҚШ Ұлттық барлау қызметінің директоры 2009 жылдың ақпан айында Иранның 2013 жылға дейін ядролық қару жасамайтынын айтты. Моссад басшысы Мейр Даган бұл туралы оңайырақ айтты. Неміс, француз және британдық барлау қызметтері Иранның ядролық қару жасауына ең аз дегенде 18 ай қажет екенін және ол алдымен уранды тазартып, қаруландыруды бастауы керектігін мәлімдеді. Германияның сыртқы барлау қызметінің (BND) бір анонимді қызметкері, оның шені көрсетілмеген, одан әрі барып, Иранның 6 ай ішінде ядролық бомба жасап, жер астында сынақтан өткізе алатынын мәлімдеді. Физиктер Иранның ядролық қару жасауды шешсе, ол Халықаралық ядролық қаруды таратпау шартынан шығып, Халықаралық атом энергиясы агенттігінің инспекторларын елден шығаруға мәжбүр болады деді. Global intelligence компаниясы Stratfor-дың басшысы Джордж Фридман Иранның кез келген сенімді ядролық қару құру қабілетіне "ондаған жылдар" қажет екенін айтты. 2010 жылдың 12 ақпанында АҚШ сарапшысы Дэвид Албрайт, Institute for Science and International Security басшысы, Иранның "жеткілікті қарулық сападағы уран жасауға" тырысып жатқанын мәлімдеді. 2011 жылдың 8 қарашасында МАГАТЭ жариялаған есеп Иранның ядролық бағдарламасының әскери аспектілеріне қатысты алаңдаушылықтары туралы егжей-тегжейлі ақпаратты ұсынды, Иранның ядролық қару жасауға қатысты құрылымды бағдарлама немесе іс-әрекеттерді жүргізгенін атап өтті. 2018 жылдың 30 сәуірінде Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяху Тегерандағы "өте құпия орыннан" көшірілген мыңдаған файлдарды жариялады, олар Иранның 1999 жылдан 2003 жылға дейін ядролық қару жасауға жасаған әрекеттерін көрсетіп тұрды. 2018 жылдың 1 мамырында МАГАТЭ 2015 жылғы есебін қайталады, 2009 жылдан кейін Иранда ядролық қаруға қатысты сенімді деректер табылған жоқ деді. 2021 жылы бұрынғы республикалық шенеуніктер тобы, бұрынғы ЦРУ директоры Джеймс Вульсиді қоса, National Review басылымында "Иран, мүмкін, қазірдің өзінде атом бомбасына ие" екенін жазды, АҚШ барлау қызметі мен МАГАТЭ-нің бұрынғы қателіктерін және Иранның ядролық қару жасауға қабілетті екенін атап өтті.
МАГАТЭ
Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) — ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдалануды ынталандыруға және оны әскери мақсаттарда қолдануға жол бермеуге бағытталған тәуелсіз халықаралық ұйым. 2006 жылғы 6 наурызда МАГАТЭ хатшылығы «Агенттік ядролық материалдардың ядролық қару немесе басқа да ядролық жарылғыш құрылғыларға бағытталғанын көрсететін белгілерді анықтаған жоқ. Алайда, үш жылдық қарқынды тексеруден кейін Иранның ядролық бағдарламасының ауқымы мен сипаты туралы белгісіздіктер сақталып отыр» деп хабарлады. Бірақ инспекторлар уранды сфераға айналдыру қалай жасалатыны туралы нұсқаулар мен схемалар сияқты құпия құжаттарды тапты, мұндай қадам тек ядролық қару жасау үшін ғана қажет. Иран МАГАТЭ-ге осы құжаттардың көшірмелерін ұсынды, оларды 1987 жылы және 1990 жылдардың ортасында басқа технологиялармен бірге алғанын, оларды қару жасауға пайдаланбағанын мәлімдеді. Бұл материалды Абдул Қадир Хан сатқан болуы мүмкін деп есептеледі, бірақ құжаттарда бомба жасау үшін қажетті техникалық егжей-тегжейлер болмады. 2003 жылғы 18 желтоқсанда Иран өз еркімен, бірақ ратификацияламай және күшіне енгізбей, МАГАТЭ инспекторларына жеке тұлғаларға, сатып алуға қатысты құжаттамаларға, екі мақсатта қолданылатын жабдықтарға, әскери меншіктегі белгілі бір шеберханаларға және ғылыми-зерттеу және әзірлеу орындарына қол жеткізуге мүмкіндік беретін қосымша хаттамаға қол қойды. Иран қосымша хаттаманы уақытша орындауға ерікті түрде келісті. Алайда, 2006 жылғы 4 ақпанда МАГАТЭ Иранның осы хаттаманы орындамағанын Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне хабарлағаннан кейін Иран оған ерікті түрде қосылудан бас тартты. 2006 жылғы 12 мамырда «Иран осындай сезімтал атом жұмыстарын жүргізбейтінін мәлімдеген жерде» жоғары байытылған уранның (байыту деңгейі 3,5%-дан жоғары) табылғаны туралы хабарлама пайда болды. «Олар жоғары байытылған уранның бөлшектерін тапты, бірақ бұл бұрын табылған центрифугалардан қалған ластану ма, әлде жаңа ластану ма, әлі белгісіз», — деді БҰҰ-ның МАГАТЭ-сіне жақын бір дипломат. Бұл хабарламалар МАГАТЭ тарапынан ресми расталмады (2006 жылғы 1 маусымға дейін). 2006 жылғы 31 шілдеде Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі Ираннан уран байыту қызметін тоқтатуды талап ететін резолюция қабылдады. 2007 жылы бұл іздер Тегеран ғылыми-зерттеу реакторынан ағып шыққан пайдаланылған жоғары байытылған уран отынынан пайда болғаны анықталды, оны АҚШ 1967 жылы Иранға жеткізген еді, және мәселе жабылды. 2007 жылдың шілдесінде МАГАТЭ Иранның инспекторларға Арак ядролық зауытына баруға рұқсат бергенін және 2007 жылдың тамызына қарай Натанцтағы уран байыту зауытын бақылау жоспары аяқталады деп мәлімдеді. 2007 жылдың тамызында МАГАТЭ Иран өзінің бұрынғы ядролық қызметіне қатысты маңызды мәселелерді шешу жоспарына келіскенін хабарлады. МАГАТЭ бұл қадамды «маңызды жетістік» деп сипаттады. 2007 жылдың қыркүйегінде МАГАТЭ Иранның мәлімдеген ядролық материалдары бейбіт мақсаттар үшін пайдаланылмайтынын растады. МАГАТЭ Иранның ядролық жұмысының сипаты мен ауқымына қатысты кейбір «маңызды аспектілерді» тексеруге мүкіндік алмағанымен, агенттік пен Иранның ресми өкілдері барлық әлі шешілмеген мәселелерді шешу жоспары бойынша келісті, деді ол кезде бас директор Мохамед Эль-Барадей. Сол айда Radio Audizioni Italiane радиосына берген сұхбатында Эль-Барадей «Иран халықаралық қауымдастық үшін нақты және төтенше қауіп төндірмейтінін» айтты. 2007 жылдың қазан айында Эль-Барадей бұл пікірлерін күшейтіп, «Ле Монд» газетіне Иран ядролық бомба жасауды ниеттенсе де, оған «үш жылдан сегіз жылға дейін уақыт қажет болады» деді. Ол «барлық барлау қызметтерінің» осы пікірмен келісетінін және «Иранды бомбалау керек пе, әлде оған бомба жасауға рұқсат беру керек пе деген мәселеге тап болғандағы қауіптен жұртты аулақ етуге» тырысатынын айтты. 2007 жылдың қарашасында Эль-Барадей МАГАТЭ Басқарушылар кеңесінің кезекті отырысына баяндама жолдады. Онда Иран өзінің бұрынғы қызметіне қатысты мәселелерді анықтау жолында маңызды қадамдар жасағаны, оның ішінде 1980 және 1990 жылдары центрифугаларды жобалауға қатысқан құжаттар мен лауазымды тұлғаларға қол жеткізгені айтылды. Иранның бұрынғы P1 және P2 центрифуга бағдарламаларына қатысты берген жауаптары МАГАТЭ-нің өз қорытындыларымен сәйкес келді. Алайда, Иран БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің талаптарын орындамай, өткен жылы уран байытуды жалғастырды. МАГАТЭ Иранның уранды әскери мақсаттар үшін байытып отырғанын нақты растай алмайды, өйткені инспекциялар тек азаматтық уран байыту бағдарламасының аясында бұрын жарияланған шеберханалармен шектелді, ал әскери шеберханаларға қол жеткізуге жасалған өтініштер қабылданбады. Баяндамада «Нәтижесінде, агенттіктің Иранның қазіргі ядролық бағдарламасы туралы білімі азайып барады» делінген. Баяндамада Иранда қазір 3000 центрифуга бар екені де расталды, бұл соңғы жылға қарағанда 10 есе көп, бірақ олардың жұмыс ылдамдығы осындай қуаттылықтағы зауыт үшін ең жоғары деңгейден төмен. Ахмадинежадтың уранды байыту өндірісін төрт есеге арттыратыны туралы мәлімдеме жасаған P2 центрифугасы туралы мәліметтер баяндама жарияланған бірнеше күн бұрын ғана ұсынылды. МАГАТЭ бұл мәселені желтоқсан айында талқылауды жоспарлап отыр. Баяндамаға жауап ретінде АҚШ жаңа санкцияларды енгізуге уәде берді, ал Иран АҚШ-тан кешірім сұрауды талап етті. 2009 жылғы қарашада МАГАТЭ Басқарушылар кеңесіне жасаған соңғы мәлімдемесінде Мохамед Эль-Барадей Агенттік Ирандағы жарияланған ядролық материалдардың бейбіт мақсатта пайдаланылмағанын тексеруді жалғастырып жатқанын, бірақ алаңдату тудыратын басқа мәселелер «соқпаққа тірелгенін», егер Иран Агенттікпен толық ынтымақтастық көрсететін болса ғана олар шешілетінін айтты. Эль-Барадей «біз алаңдату тудыратын мәселелердің ортасында тұрған материалдың бір бөлігін Иранмен бөлісе алсақ, жақсы болар еді» деді, сондай-ақ Иран өзінің Қауіпсіздік келісіміне қосымша шараларды толық орындаса, жақсы болар еді. Эль-Барадей Иранның 2009 жылдың қыркүйегіне дейін жаңа отын байыту зауытының бар екенін хабарламауы Қауіпсіздік келісіміне қосымша шараларға қатысты міндеттемелеріне қайшы келетінін айтты. Эль-Барадей халықаралық келіссөздер «адамзатқа қажеттілікті қанағаттандыруға және келіссөздерге орын жасауға бірегей мүмкіндік» ұсынатынын айтып сөздерін аяқтады. 2010 жылғы 18 ақпанда МАГАТЭ Иранның ядролық бағдарламасы туралы жаңа баяндама жариялады. «Атом ғалымдары бюлетені» журналында жарияланған мақаласында Иван Оэлрих және Иванка Барзашка «Бұл баяндаманың мазмұнын БАҚ қате көрсеткенін» және «жаңа ақпарат жоқ екенін» айтты. Олар «Иран қару жасаумен айналысып жатыр деген тәуелсіз бағалау жоқ екенін» және «Агенттік Тегеранның ядролық қару зерттеулеріне қатысты әлеуетті дәлелдерін талқылаған бұл бірінші рет емес екенін» мәлімдеді. Иранның БҰҰ ядролық агенттігіндегі өкілі батыс елдерін МАГАТЭ баяндамасын «артық көрсетілген, таңдамалы және дәл емес» жолмен түсіндіргені үшін сынады. 2010 жылғы сәуірде BBC телеарнасына берген сұхбатында бұрынғы МАГАТЭ бас директоры Эль-Барадей батыс елдерінің қатаң санкцияларды енгізуге тырысуын «әрекетсіздікке байланысты» деп сипаттады. «Менің ойымша, Иран қазір ядролық қару жасап жатыр деп айтуға немесе Иран ядролық қару жасап жатыр деген жаңа ақпарат бар деп айтуға негіз жоқ. Иранның болашақ ниеттеріне қатысты алаңдаушылық бар, бірақ тіпті MI6 немесе ЦРУ-ға сұрасаңыз, олар сізге қару жасауға тағы бес жыл керек екенін айтар еді. Сондықтан, бізде келіссөздер жүргізуге уақыт бар», — деді ол. Эль-Барадей екі тараптың арасындағы сенімділікті орнату «екі тарап келіссөздер үстеліне отырып, өзара наразылықтарын талқылағанша мүмкін болмайды» деді. «Соңғы күні бұл болады».
Қаруландыру бойынша зерттеулер
МАГАТЭ-нің бұрынғы бас директоры Эль-Барадей 2009 жылы агенттік Иранның ядролық қару жасап жатқанына "сенімді дәлелдер" таппағанын айтты, бірақ "Нью-Йорк Таймс" 2009 жылдың қаңтар айында МАГАТЭ АҚШ-тың "Жоба 110" және "Жоба 111" жобалары Иранның ядролық оқ-дәрілерді жасап, оны Иранның зымыранымен жұмыс істеуге тырысуы мүмкін деген айыптауларын тергеп жатыр деп хабарлады. "Біз ақпарат берушілерге шынайылық мәселесінде көмек сұраймыз, өйткені бұл өте маңызды мәселе. Бұл ядролық материалға қатысты мәселе емес, бұл айыптау туралы мәселе", - деді Эль-Барадей. 2009 жылдың қарашасында "Гардиан" газетінде жарияланған мақалада айтылғандай, Иран қару-жарақ жобалау іс-шараларын екі нүктелі имплозиялық жобалар арқылы жүзеге асырып жатыр. "Нью-Йорк Таймс" газетінің мақаласында АҚШ-тың құпия ақпараты келтіріліп, профессор Мохсен Фахризаде жобаларға жетекшілік ететінін, ал Иранның ресми өкілдері бұл жобалар АҚШ ойлап тапқан қиял деп мәлімдеген. Сыртқы сарапшылар мәлімдегендей, есептің көп бөлігі Иранның әрекетімен байланысты емес, яғни Иранның бір кездері 110-жобасы болған, бірақ АҚШ оны тоқтатқан деп мәлімдеген. "Вашингтон пост" газетінде "құрылыс тапсырыстары, төлем шоттары, сондай-ақ жобаларға байланысты болуы мүмкін бірнеше есімдер мен жерлер туралы мәлімет жоқ" деп жазылған. Бұрынғы МАГАТЭ директоры Эль-Барадей агенттіктің ядролық материал қолданылғаны туралы және ядролық қарудың компоненттері жасалғаны туралы ешқандай ақпарат жоқ екенін айтты. Иран бұл құжаттар жалған деп мәлімдеген, ал МАГАТЭ Иранды көбірек ынтымақтастыққа шақырды және мүше мемлекеттер Иранмен бөлісетін айыптаулар туралы көбірек ақпарат беруге шақырды. 2009 жылдың тамызында Израильдің "Хаарец" газетінде Эль-Барадейдің МАГАТЭ инспекторлары бірнеше ай бойы жинаған дәлелдерді "цензуралады" деп мәлімдеген. Эль-Барадей Израиль, Франция және АҚШ-тың ол МАГАТЭ-нің ішкі есебін жасырып тастады деген мәлімдемесін ашулы түрде жоққа шығарып, барлық тиісті және расталған ақпарат мүше мемлекеттерге ұсынылды деп мәлімдеді. Ресей "Иранның ядролық қару бағдарламасына Ресейдің жалғасқан көмегі" туралы айыптауларды "толық негізсіз" деп таныды және 2009 жылдың қарашасындағы МАГАТЭ есебі Иранның ядролық саладағы күш-жігерінде әскери компоненттің жоқтығын растады. 2009 жылдың желтоқсанында "Таймс" газетінде аты аталмаған Азияның барлау агенттігінің құжатында ядролық қарудан басқа ешқандай пайдасы жоқ нейтрон көзін пайдалану туралы айтылған. Бұл құжат Иранның Қорғаныс министрлігінің кеңсесінен шыққан сияқты және 2007 жылы жасалған болуы мүмкін. Сассекс университетінің физика теориясының профессоры Норман Домби "жарияланған "барлау құжаттарында" Иранның ядролық қаруға ие болғаны туралы ештеңе көрсетілмегенін" және "ядролық қару жобаларының бірнеше университеттерге таратылуы немесе қару бөлшектерінің ғылыми-зерттеу орталықтарына сатылуы мүмкін емес" деп жазды. Құжатты көрген БҰҰ-ның жоғары лауазымды адамы оның шынайы болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін екенін, құжаттың қашан жазылғаны белгісіз екенін және тәжірибелер нақты жүргізілген-жүргізілмегенін айтты. АҚШ-тың Орталық барлау қызметі (ЦРУ) құжаттың шынайы екеніне сенетінін мәлімдеген жоқ, ал Еуропалық барлау агенттіктері де құжаттың шынайылығын растаған жоқ. Энергия және қауіпсіздік зерттеулер орталығының негізін қалаушы директоры Антон Хлопков бұқаралық ақпарат құралдарына тараған ақпарат "Иранға қарсы науқанды қоздыру үшін сылтау ретінде қолданылуы мүмкін" деді. Бұрынғы ресейлік премьер-министр Евгений Примаков да бұл құжаттар жарияланғанынан кейін "Ресейдің Иран қару жасауды жоспарлап отыр деген нақты мәліметі жоқ" деп мәлімдеді. Ресейдің МАГАТЭ-дегі өкілі Александр Змейевский МАГАТЭ-де осы құжаттар бар дегенмен, МАГАТЭ-нің қорытындылары "Иранда мәлімделмеген ядролық іс-әрекеттердің болуы туралы ешқандай қорытынды қамтымайды" деп атап өтті. Иран бұл мәлімдемені Халықаралық атом энергиясы агенттігі растамағанын айтып, "біздің халық ядролық құқықтарын қорғап отырғанына кейбір елдер ашулы" деп дәлелдеді. "Менің ойымша, біздің ядролық мәселеміз туралы кейбір мәлімдемелер қайталанатын және дәмсіз әзілге айналды", - деді Иран президенті Махмуд Ахмадинежад құжаттарға жауап ретінде.
Иранның ұстанымы
Иран өз ядролық бағдарламасының мақсаты электр энергиясын өндіру екенін және оны басқа мақсатта пайдалану Ядролық қаруды таратпау туралы келісімді бұзу болып табылатынын, оған қол қойған, сондай-ақ исламның діни қағидаларына қайшы келетінін мәлімдейді. Иран ядролық энергияны халық саны артып, индустрияландыру қарқыны қарқынды дамып жатқан ел үшін қажет деп санайды. Онда Иран халқының 20 жыл ішінде екі еседен астамға өскені, ел бензин мен электр энергиясын үнемі импорттайтыны, сондай-ақ, қазба отынның көп мөлшерде тұтануы Иранның қоршаған ортасына қатты зиян тигізетіні айтылған. Сонымен қатар, Иран өзінің энергия көздерін әртараптандыруға неге рұқсат етілмеу керектігін, әсіресе, оның мұнай кен орындары ақырында тозғаннан қорқатын кезде, сұрақ қояды. Ол өзінің құнды мұнайын тек электр энергиясын өндіру үшін емес, жоғары бағаға өнімдер мен экспорт үшін пайдалану керек деп жалғастыра береді. Иран ядролық энергияны экономикалық тұрғыдан тиімді деп есептейді. Реакторларды салу қымбат, бірақ олардың жұмыс істеу шығындары төмен және тұрақты, және олар табиғи отын бағасының өсуімен бәсекеге қабілетті болады. Иран қаржы мәселесін де көтереді, оның айтуынша, мұнай өндірісінің артық қуаттылығын дамыту оған 40 миллиард долларға, электр стансаларын салуға жұмсалатын шығындар туралы айтпағанда да, шығынды әкеледі. Ядролық энергияны пайдалану осыдан азғана ғана тұрады, себебі Иранның уран кенінің мол қоры бар. Бұл мәлімдемені БҰҰ-ның Ирактағы қару-жарақ инспекторы болған Скотт Риттер де қосты. Джонс Хопкинс университетінің география және экологиялық инженерлік кафедрасының профессоры Роджер Стерн "Иранның ядролық энергияны қажет ететіндігі туралы мәлімдемесінің шынайы болуы мүмкін" деп келіседі. Иран Ядролық қаруды таратпау туралы келісім бойынша уранды бейбіт мақсатта байытуға заңды құқығы бар екенін және "Ұлттық атом энергиясы агенттігінің жарғысы мен Ядролық қаруды таратпау туралы келісім бойынша өз міндеттемелерін үнемі орындап келгенін" айтады. Тағы 12 елде уран байыту қондырғылары бар екені белгілі. Иран "ядролық қару-жараққа ие кейбір мемлекеттердің өздерінің халықаралық міндеттемелерін орындамауы халықаралық қауымдастыққа қауіп төндіреді" деп мәлімдейді. Иран жаһандық ядролық қарусыздануды қамтамасыз ету үшін бақылау комитетінің құрылуын талап етті. Иран және ядролық қарусыз көптеген басқа елдер ядролық қаруды иелену құқығын монополияға ие мемлекеттердің қазіргі жағдайы "өте кемсітушіл" екенін айтты және олар ядролық қарусыздану процесін жеделдету үшін қадамдар жасауын талап етті. Иран Еуропалық Одақты сынға алды, өйткені ол Таяу Шығыстағы ядролық қарудың қауіпін азайту үшін ешқандай қадам жасамады деп санайды. 2004 жылдың 14 қарашасында Иранның бас ядролық келіссөз жүргізушісі өз елі Уран байыту бағдарламасын ерікті түрде уақытша тоқтатуға келіскенін айтты, бұл Ұлыбритания, Франция және Германия атынан Еуропалық Одақтың қысымынан кейін, сенімділік шарасы ретінде белгілі бір мерзімге жасалды, ал алты ай мерзім ретінде айтылды. Иран президенті Махмуд Ахмадинежад Иран ядролық қару жасамайтынын ашық мәлімдеді. 2005 жылғы 9 тамызда Иранның Жоғарғы Басшысы аятолла Али Хаменеи ислам бойынша ядролық қаруды өндіруге, сақтауға және пайдалануға тыйым салатын фетва шығарды және Иран ешқашан мұндай қаруға ие болмайды деп мәлімдеді. Фетваның мәтіні жарияланбаған, бірақ ол Венада өткен Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) отырысында ресми мәлімдемеде айтылған. Иран президенті Махмуд Ахмадинежад 2005 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясында сөйлеген сөзінде "Біз кейбір күшті мемлекеттер ядролық энергия ресурстары мен технологиясын толықтай бақылап отырса, олар басқа мемлекеттерге қол жеткізуді теріске шығарады және осылайша қуатты елдер мен халықаралық қоғамдастықтың қалған бөлігі арасындағы ажырымды тереңдетеді. Ядролық энергияны ядролық отын циклына ие болмай бейбіт пайдалану - бос ұсыныс" деді. 2005 жылдың 6 тамызында Иран Еуропалық Одақтың 34 беттік ұсынысын қабылдамады, бұл Иранға "қауіпсіз, экономикалық тұрғыдан тиімді және ядролық қаруды таратпау үшін азаматтық ядролық энергия өндіру және зерттеу бағдарламасын" құруға көмектесуге бағытталған. Еуропалықтар АҚШ-пен келісіп, Иранды уран байыту қабілетін дамытпайтын міндеттемеге тартуды көздеді. Олар отын және басқа да ұзақ мерзімді қолдау көрсетуді ұсынды, бұл ядролық энергиямен электр энергиясын өндіруді жеңілдетеді. Иран Сыртқы істер министрлігінің өкілі Хамид Реза Асефи бұл ұсынысты жоққа шығарып, "Біз кез келген жоспарда Иранның уран байыту құқығын мойындауы керектігін жарияладық" деді. Иран революциясынан кейін Германия Бушер реакторының құрылысын тоқтатты, АҚШ Теһран зерттеу реакторы үшін жоғары байытылған уранды (ЖБУ) беруді тоқтатты, ал Иран Франциядан уран алмады, оған ол құқылы екенін мәлімдеді. Ресей байыту зауытын беруге келіспеді және лазерлік изотоптарды бөлу сияқты бірнеше басқа ядролық технологиялар бойынша ынтымақтастықты тоқтатты; Қытай бірнеше ядролық жобаларды тоқтатты (қарсылығында АҚШ-Қытай азаматтық ядролық ынтымақтастық келісімінің күшіне енуі); ал Украина Бушерге турбинаны беруге келіспеді. Иран бұл тәжірибелер шетелдік ядролық жеткізілімдердің үзілуге ұшырауы мүмкін деген қабылдауға ықпал ететінін айтады. Иран 2006 жылдың қаңтарында уран байыту бағдарламасын қайта бастады, бұл МАГАТЭ мәселені БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне жіберуіне әкелді. 2006 жылдың 21 ақпанында Rooz, ирандық эмигранттар басқаратын жаңалықтар сайты (Фedayeen Khalq [Халықтық командалар] солшыл террористік тобы) Хожат олеслам Мохсен Гарвиан, Қомның фундаменталисті ділдары Месбах Яздидің шәкірті, ядролық қаруды жауап ретінде пайдалану қажеттігі туралы айтқандығын және "діни заң бойынша, бәрі біздің мақсатымызға байланысты" деп жариялағандығын хабарлады. Ислам Республикасы Жаңалықтар Агенттігімен сұхбаттасқан сол күні Гарвиан бұл хабарларды жоққа шығарып, "Біз ядролық қару іздемейміз және ислам діні бейбітшілік пен достықпен бірге өмір сүруді ұстанып тұрады. Бұл сайттар мені дұрыс түсінбеуге тырысты" деді. 2006 жылдың 11 сәуірінде Иран президенті Махмуд Ахмадинежад Иран ғалымдары Натанздағы пилоттық қондырғыда жұмыс істеп, 164 газ центрифугасының кішкентай каскады арқылы уранды 3,5 пайыз деңгейіне сәтті байытқандарын жариялады. Машхад қаласынан жасаған телеарнада сөйлеген сөзінде ол "Иран ядролық технологияға ие елдер қатарына қосылды деп ресми түрде жариялаймын" деді. 2006 жылдың мамырында Иран заң шығарушыларының ("Мәжіліс" немесе Парламент) бір бөлігі БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанға келісім бойынша бейбіт мақсатта ядролық технологияны пайдалану құқығы қорғалмаса, Ядролық қаруды таратпау туралы келісімнен шығу туралы хат жіберді. 2007 жылдың 21 ақпанында, БҰҰ-ның ядролық қызметтерді тоқтату мерзімі аяқталған күні, Махмуд Ахмадинежад мынадай мәлімдеме жасады: "Егер біз отын өндіру қондырғыларын жабуға келісуіміз керек десе, біз келісеміз, бірақ бізбен келіссөздерге кіретіндер де өздерінің отын өндіру қызметтерін жабуы керек". Ақ үйдің өкілі Тони Сноу бұл ұсынысты қабылдамады және оны "жалған ұсыныс" деп атады. Иран БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің санкциялары Иранның уран байыту қызметін шектеуге бағытталғанын, оның медициналық секторына әділсіздік жасайтынын айтты. "Біздің ауруханада әйіне айына мыңдаған науқас бар. Егер бізге көмектесе алмасақ, бірі өлді. Бұл осылай қарапайым" деді ирандық ядролық медицина маманы. Калифорниядан келген ирандық яхуди "Мен бұл санкцияларға сенбеймін. Олар көшбасшыларға емес, қарапайым адамдарға зиян келтіреді. Оның қандай пайдасы бар?" деді. Иранның Атом Энергиясы Ұйымының вице-президенті Ганнади бұл мәселені гуманитарлық мәселе ретінде қарастырып, "Бұл адамдар туралы. Адам ауырғанда, біз оған дәрі беруіміз керек" деді. Иран 1993 жылы Аргентинадан алынған отын 2010 жылдың соңында таусылатынын және уранды өзі өндіре алатынын немесе сатып алатынын Халықаралық атом энергиясы агенттігіне (МАГАТЭ) хабарлады.
On 14 November 2004, Iran's chief nuclear negotiator said that his country agreed to voluntarily and temporarily suspend the uranium enrichment program after pressure from the European Union on behalf of the United Kingdom, France and Germany, as a confidence building measure for a reasonable period of time, with six months mentioned as a reference. Iranian president Mahmoud Ahmadinejad has publicly stated Iran is not developing nuclear weapons. On 9 August 2005 Iran's Supreme Leader, Ayatollah Ali Khamenei, issued a fatwa that the production, stockpiling and use of nuclear weapons are forbidden under Islam and that Iran shall never acquire these weapons. The text of the fatwa has not been released although it was referenced in an official statement at a meeting of the International Atomic Energy Agency (IAEA) in Vienna. Iranian President Mahmoud Ahmadinejad in a 2005 speech to the U. N. General Assembly said "We are concerned that once certain powerful states completely control nuclear energy resources and technology, they will deny access to other states and thus deepen the divide between powerful countries and the rest of the international community peaceful use of nuclear energy without possession of a nuclear fuel cycle is an empty proposition". On 6 August 2005, Iran rejected a 34 page European Union proposal intended to help Iran build "a safe, economically viable and proliferation proof civil nuclear power generation and research program." The Europeans, with US agreement, intended to entice Iran into a binding commitment not to develop uranium enrichment capability by offering to provide fuel and other long term support that would facilitate electricity generation with nuclear energy. Iranian Foreign Ministry spokesman Hamid Reza Asefi rejected the proposal saying, "We had already announced that any plan has to recognize Iran's right to enrich uranium". After the Iranian Revolution, Germany halted construction of the Bushehr reactor, the United States cut off supply of highly enriched uranium (HEU) fuel for the Tehran Research Reactor, and Iran never received uranium from France which it asserted it was entitled to. Russia agreed not to provide an enrichment plant and terminated cooperation on several other nuclear related technologies, including laser isotope separation; China terminated several nuclear projects (in return, in part for entry into force of a U. S. China civil nuclear cooperation agreement); and Ukraine agreed not to provide the turbine for Bushehr. Iran argues that these experiences contribute to a perception that foreign nuclear supplies are potentially subject to being interrupted. Iran resumed its uranium enrichment program in January 2006, prompting the IAEA to refer the issue to the UN Security Council. On 21 February 2006, Rooz, a news website run by Iranian exiles (the Fedayeen Khalq [People's Commandos] leftist terrorist group), reported that Hojatoleslam Mohsen Gharavian, a student of Qom's fundamentalist cleric Mesbah Yazdi, spoke about the necessity of using nuclear weapons as a means to retaliate and announced that "based on religious law, everything depends on our purpose". In an interview with the Islamic Republic News Agency the same day, Gharavian rejected these reports, saying "We do not seek nuclear weapons and the Islamic religion encourages coexistence along with peace and friendship these websites have tried to misquote me." On 11 April 2006, Iranian President Mahmoud Ahmadinejad announced Iranian scientists working at the pilot facility at Natanz had successfully enriched uranium to the 3.5 percent level, using a small cascade of 164 gas centrifuges. In the televised address from the city of Mashhad he said, "I am officially announcing that Iran has joined the group of those countries which have nuclear technology". In May 2006 some members of the Iranian legislature ("Majlis" or Parliament) sent a letter to UN Secretary General Kofi Annan threatening to withdraw from the NPT if Iran's right to peaceful use of nuclear technology under the treaty was not protected. On 21 February 2007, the same day the UN deadline to suspend nuclear activities expired, Mahmoud Ahmadinejad made the following statement: "If they say that we should close down our fuel production facilities to resume talks, we say fine, but those who enter talks with us should also close down their nuclear fuel production activities". The White House's spokesperson Tony Snow rejected the offer and called it a "false offer". Iran has said that U. N. Security Council sanctions aimed at curtailing its uranium enrichment activities unfairly target its medical sector. "We have thousands of patients a month at our hospital alone If we can't help them, some will die. It's as simple as that," said an Iranian nuclear medicine specialist. An Iranian Jew from California claimed "I don't believe in these sanctions They hurt normal people, not leaders. What is the use of that?" Vice President of the Atomic Energy Organization of Iran Ghannadi framed the debate as a humanitarian issue, "This is about human beings. . When someone is sick, we should give medicine." Iran informed the International Atomic Energy Agency (IAEA) that fuel obtained from Argentina in 1993 would run out by the end of 2010, and that it could produce the uranium itself or buy the uranium from abroad. In February 2010, to refuel the Tehran Research Reactor which produces medical isotopes, Iran began using a single cascade to enrich uranium "up to 19.8%", to match the previously foreign supplied fuel. 20% is the upper threshold for low enriched uranium (LEU). Though HEU enriched to levels exceeding 20% is considered technically usable in a nuclear explosive device, this route is much less desirable because far more material is required to achieve a sustained nuclear chain reaction. HEU enriched to 90% and above is most typically used in a weapons development program. In an interview in October 2011, President Ahmadinejad of Iran said: "We have already expressed our views about nuclear bombs. We said those who are seeking to build nuclear bombs or those who stockpile, they are politically and mentally retarded. We think they are stupid because the era of nuclear bombs is over. [Why] for example, should Iran continue its efforts and tolerate all international treasures only to build a nuclear bomb, or a few nuclear bombs that are useless? They can never be used!" On 22 February 2012, in a meeting in Tehran with the director and officials of the Atomic Energy Organization of Iran (AEOI) and nuclear scientists, Leader of the Islamic Revolution Ayatollah Seyyed Ali Khamenei said: "The Iranian nation has never pursued and will never pursue nuclear weapons. There is no doubt that the decision makers in the countries opposing us know well that Iran is not after nuclear weapons because the Islamic Republic, logically, religiously and theoretically, considers the possession of nuclear weapons a grave sin and believes the proliferation of such weapons is senseless, destructive and dangerous."
АҚШ ұстанымы
[[Файл:Госсекретарь Блинкен встретился с альтернативным премьер-министром и министром обороны Израиля Ганцем (51222835918). jpg|thumb|260px|Госсекретарь США Энтони Блинкен, назначенный Джо Байденом, не исключил возможности военного вмешательства для предотвращения получения Ираном ядерного оружия. Совет управляющих МАГАТЭ, в редком случае разделившись во мнениях, признал Иран не соответствующим положениям соглашения о гарантиях МАГАТЭ по НДПВ за период с 1985 по 2003 год. МАГАТЭ и другие считают эти технологии особенно вызывающими опасения, поскольку их можно использовать для производства делящихся материалов для использования в ядерном оружии. Соединенные Штаты утверждают, что сокрытие Ираном усилий по разработке чувствительных ядерных технологий является прямым доказательством намерения Ирана разработать ядерное оружие или, по крайней мере, создать скрытые возможности для разработки ядерного оружия. Другие отмечают, что обладание технологией "способствует увеличению скрытности государств, не обладающих ядерным оружием, в их потенциале для его приобретения", но такая скрытность не обязательно является доказательством намерения двигаться к приобретению ядерного оружия, поскольку "намерение зависит от взгляда наблюдателя". Соединенные Штаты также предоставили МАГАТЭ информацию об иранских исследованиях, связанных с разработкой оружия, включая намерение перенаправить гражданскую программу ядерной энергетики на производство оружия, на основе ноутбука, предположительно связанного с иранскими программами вооружений. Соединенные Штаты указали на другую информацию, представленную МАГАТЭ, включая проект "Зеленая соль", наличие документа о производстве полушарий из урана и другие связи между иранскими военными и его ядерной программой, как на дополнительные признаки военных намерений в отношении ядерной программы Ирана. МАГАТЭ заявило, что предоставленная ему до 2007 года американская разведка оказалась неточной или не привела к значительным открытиям внутри Ирана; однако США и другие страны недавно предоставили агентству больше разведданных. В мае 2003 года швейцарский посол в Иране направил в Государственный департамент двухстраничный документ, предположительно одобренный аятоллой Хаменеи, в котором излагалась дорожная карта по нормализации отношений между двумя государствами. Иранцы предложили полную прозрачность своей ядерной программы и прекращение поддержки ХАМАС и "Хезболлы" в обмен на гарантии безопасности и нормализацию дипломатических отношений. Администрация Буша не ответила на это предложение, поскольку высокопоставленные должностные лица США сомневались в его подлинности. Соединенные Штаты признают право Ирана на ядерную энергетику и вместе с "тройкой" ЕС, Россией и Китаем предложили Ирану ядерное и другое экономическое и технологическое сотрудничество, если он приостановит обогащение урана. Это сотрудничество включало бы гарантированные поставки топлива для ядерных реакторов Ирана. Возможная причина сопротивления США иранской ядерной программе заключается в геополитике Ближнего Востока. По сути, США считают, что должны предотвратить даже возможность получения Ираном ядерных возможностей. Некоторые ядерные технологии имеют двойное назначение, то есть их можно использовать для мирного производства энергии и для разработки ядерного оружия, что привело к ядерной программе Индии в 1960-х годах. Иран, обладающий ядерным оружием, резко изменит баланс сил на Ближнем Востоке, ослабив влияние США. Это также может побудить другие страны Ближнего Востока к разработке собственного ядерного оружия, что еще больше снизит влияние США в критическом регионе. В 2003 году Соединенные Штаты настояли на том, чтобы Тегеран "был привлечен к ответственности" за попытки создания ядерного оружия в нарушение своих соглашений. В июне 2005 года госсекретарь США Кондолиза Райс потребовала от бывшего главы МАГАТЭ Мохаммеда Эль-Барадеи либо "ужесточить свою позицию в отношении Ирана", либо не претендовать на третий срок в качестве главы МАГАТЭ. МАГАТЭ в некоторых случаях критиковало позицию США по иранской программе. Соединенные Штаты осудили успешное обогащение Ираном урана до оружейного уровня в апреле 2006 года, заявив через своего представителя Скотта Макклеллана, что "Иран продолжает демонстрировать, что движется в неправильном направлении". В ноябре 2006 года Сеймур Херш описал секретную предварительную оценку Центрального разведывательного управления, "оспаривающую предположения Белого дома о том, насколько близок Иран к созданию ядерной бомбы". Он продолжил: "ЦРУ пока не обнаружило убедительных доказательств существования секретной иранской программы ядерного оружия, параллельной гражданским операциям, о которых Иран заявил Международному агентству по атомной энергии", добавив, что высокопоставленный сотрудник разведки подтвердил эту оценку. 25 февраля 2007 года The Daily Telegraph сообщила, что 5-й флот США, включая авианосцы класса "Нимиц" "Эйзенхауэр", "Нимиц" и "Стеннис", "готовится к противостоянию с Ираном". В марте 2006 года сообщалось, что Государственный департамент США открыл Офис по делам Ирана (OIA) под руководством Элизабет Чейни, дочери вице-президента Дика Чейни. Сообщалось, что миссия офиса заключалась в содействии демократическому переходу в Иране и помощи в "поражении" иранского режима. Иран заявил, что офис был поручен разработке планов по свержению его правительства. Один иранский реформатор сказал после открытия офиса, что многие "партнеры просто слишком боятся с нами работать", и что офис оказал "охлаждающий эффект". Конгресс США, как сообщается, выделил более 120 миллионов долларов на финансирование этого проекта. Администрация Буша неоднократно отказывалась исключить возможность применения ядерного оружия против Ирана. Обзор ядерной политики США, опубликованный в 2002 году, конкретно предусматривал применение ядерного оружия в рамках первого удара, даже против государств, не обладающих ядерным оружием. Журналист-расследователь Сеймур Херш сообщил в 2006 году, что администрация Буша планировала применение ядерного оружия против Ирана. На конкретный вопрос о возможном применении ядерного оружия против Ирана президент Буш заявил, что "все варианты остаются на столе". По данным Бюллетеня ученых-атомщиков, "президент Соединенных Штатов прямо пригрозил Ирану превентивным ядерным ударом. Сложно интерпретировать его ответ иначе". В сентябре 2007 года Кондолиза Райс, госсекретарь США, предостерегла МАГАТЭ от вмешательства в международную дипломатию по поводу предполагаемой программы вооружений Ирана. Она сказала, что роль МАГАТЭ должна быть ограничена проведением инспекций и предоставлением "четких заявлений и четких отчетов о том, что делают иранцы; выполняют ли они и когда они выполняют соглашения, которые они подписали". Бывший генеральный директор МАГАТЭ Эль-Барадеи призвал к меньшему акценту на дополнительных санкциях ООН и большему акценту на расширенном сотрудничестве между МАГАТЭ и Тегераном. Иран согласился с просьбами МАГАТЭ ответить на нерешенные вопросы о своей ядерной программе. Эль-Барадеи часто критиковал то, что он называл "подстрекательством к войне", на что Райс отвечала, чтобы он занимался своим делом. В декабре 2007 года Национальная разведывательная оценка США (которая представляет собой консенсусное мнение всех 16 американских разведывательных агентств) пришла к выводу с "высокой степенью уверенности", что Иран прекратил все свои программы по разработке ядерного оружия в 2003 году и что программа остается замороженной. В новой оценке говорится, что программа обогащения все еще может обеспечить Иран достаточным количеством сырья для производства ядерного оружия к середине следующего десятилетия, но разведывательные службы "не знают, планирует ли он в будущем разрабатывать ядерное оружие". Лидер большинства в Сенате Гарри Рейд заявил, что надеется, что администрация "соответствующим образом скорректирует свою риторику и политику". Президент Ирана Махмуд Ахмадинежад описал успешный запуск спутника обработки данных "Омид" как очень большой источник гордости для Ирана и сказал, что проект улучшил статус Ирана в мире. Соединенные Штаты заявили, что деятельность Ирана может быть связана с разработкой военных ядерных возможностей и что эта деятельность вызывает "большую обеспокоенность".
Біріккен Ұлттар Ұйымы
2009 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Иранмен шекарасына жақын Түркменстанда ядролық жарылыстардан туындаған жер сілкінісін анықтау үшін сейсмикалық бақылау стансасын салды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Иранды уранды байытудың барлық түрлерін тоқтатуға талап етті. Белгілі бір елдің барлау қызметінен алынған мәліметтерге сәйкес, Қазақстанның адал емес қызметкерлері БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің санкцияларын бұза отырып, Иранға 1350 тонна тазартылған уран кенін сатуға дайын болған. Ресей Иранның Қазақстаннан тазартылған уран кенін импорттау жоспары туралы ешқандай ақпаратқа ие емес екенін мәлімдеді. Қазақстан бұл хабарларды жоққа шығарды. "Мұндай жалған ақпарат тарату – (Иранға қарсы) психологиялық соғыстың бір бөлігі және ол гегемониялық державалардың саяси мүдделеріне қызмет етеді", - деді Иран. Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің ресми өкілі Асқар Абдрахманов "аталмаған дереккөздерге және белгісіз құжаттарға сілтеме жасау осы айыптамалардың негізсіз екенін көрсетеді" деді.
Қытай
Қытай Сыртқы істер министрлігі Иранның ядролық мәселесін дипломатиялық жолмен және келіссөздер арқылы бейбіт шешімін қолдайды. 2006 жылдың мамыр айында Қытай Сыртқы істер министрлігінің өкілі Лю Цзяньчао: «Ядролық қаруды таратпау шартына қол қойған Иран ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдалану құқығына ие, бірақ сонымен қатар тиісті жауапкершілік пен міндеттемелерді орындауы керек» деді. Ол, «Иранның МАГАТЭ-мен толық ынтымақтасып, халықаралық қауымдастықтың өз ядролық бағдарламасына деген сенімін қайтаруы өте қажет» деп қосты. 2008 жылдың сәуірінде бірнеше жаңалық агенттіктері Қытайдың Иранның ядролық бағдарламасы туралы ақпаратты АХАТ-қа бергенін хабарлады. Бұл туралы Associated Press тілшісі Джордж Джанның анонимді дипломатиялық дереккөздерге негізделген хабарламасынан кейін белгілі болды. 2010 жылдың қаңтарында Қытай Иранның ядролық мәселесі бойынша санкциялардың орнына дипломатиялық күш-жігерді күшейтуге шақырды. «Диалог пен келіссөздер Иранның ядролық мәселесін дұрыс шешудің жалғыз жолы, және дипломатиялық күш-жігерге әлі де орын бар», - деді Қытай өкілі Цзян Ю. «Біз тиісті тараптардың икемді және прагматикалық шаралар қабылдап, дипломатиялық күш-жігерді күшейтіп, мүмкіндігінше тезірек келіссөздерді қайта бастауға тырысатынына үміттенеміз», - деді Цзян. 2011 жылдың қыркүйегінде Израильдің «Хаарец» газеті Израиль мен Қытай арасындағы академиялық байланыстарды дамытатын «Сигнал» ұйымының шақыруымен Израильге келген Қытайдың тәуелсіз Таяу Шығыс сарапшысының Иранның ядролық бағдарламасы және Қытайдың Таяу Шығыстағы сыртқы саясаты туралы бірнеше мәлімдемелерін жариялады. Қытай Әлеуметтік ғылымдар академиясының профессоры Ин Ган аймаққа қатысты Қытай саясаты туралы пікір білдірді және «Хаарец» басылымына сәйкес, таң қалдыратын мәлімдеме жасады: «Қытай Иранға қарсы аймақтық тұрақтылыққа зиян келтіретін және мұнай ағынына кедергі келтіретін кез келген әскери әрекетке қарсы. Бірақ Қытай Иранға шабуыл жасауды шешсе, Израильді тоқтатпайды. Осы себептерге байланысты Израиль мен Таяу Шығысқа Қытай сияқты ел қажет. Израиль Қытайдың күшіне мұқтаж». 2012 жылдың наурызында Қытай Сыртқы істер министрі Ян Цзечи: «Қытай Таяу Шығыстағы кез келген елдің, соның ішінде Иранның, ядролық қару жасауын және иеленуін қабылдамайды», - деді, сонымен қатар Иранның бейбіт мақсатта ядролық қызмет атқару құқығы бар екенін қосты.
Франция
2006 жылдың 16 ақпанында Франция сыртқы істер министрі Филипп Дуст Блази: «Ешбір бейбіт ядролық бағдарлама Иранның ядролық бағдарламасын түсіндіре алмайды. Бұл – құпия әскери ядролық бағдарлама» деді. 2007 жылдың қаңтар айында Францияның бұрынғы президенті Жак Ширак «Нью-Йорк Таймс» газетінің тілшілерімен «жасырын» әңгімелесуде Иранда ядролық қару болса, оны қолдану мүмкін емес екенін мәлімдеді. Ширак өзара толық қырылуға сілтеме жасап былай деді:
«Бұл бомбаны қайда тастайды? Израильге бе? Ол Тегеранға жетпей тұрып, атмосфераға 200 метрге көтерілмей-ақ, Тегеранды топыраққа теңеуге жетеді».
"Where will it drop it, this bomb? On Israel? It would not have gone 200 meters into the atmosphere before Tehran would be razed."
Ресей
2005 жылы Ресейдің атом энергиясы министрінің кеңесшісі Лев Рябев: «Иранның Ядролық қаруды таратпау шартына (ЯҚТ) қол қоюы, Қосымша хаттаманы қабылдауы (ол кез келген уақытта, алдын ала хабарламасыз кез келген нысанды тексеру құқығын қамтамасыз етеді), ядролық нысандарды МАГАТЭ-нің бақылауына қоюы, сондай-ақ Ресей мен Иранның пайдаланылған ядролық отынды Ресейге қайтару міндеттемелері АҚШ үшін жеткілікті дәлел ретінде қарастырылмайды» деді. Рябев: «Сонымен қатар, мұндай талаптар, мысалы, Бразилияға, ядролық энергетика саласын және ядролық отын циклын, оның ішінде уранды байытуды дамытып жатқан мемлекетке қойылмайды» деп атап көрсетті. 2007 жылдың 5 желтоқсанында Ресейдің Сыртқы істер министрі Сергей Лавров Ирандағы ядролық қару бағдарламасының бар екенін көрсететін ешқандай дәлел таппағанын мәлімдеді, тіпті ол бағдарламаның қаншалықты көне болғанына қарамастан. 2007 жылдың 16 қазанында Владимир Путин Тегеранға, Иранға екінші Каспий саммитіне қатысу үшін сапар шекті, онда ол Иран жетекшісі Махмуд Ахмадинежадпен кездесті. Саммиттен кейін өткен баспасөз конференциясында Путин: «Иранның бейбіт мақсаттағы ядролық бағдарламасын дамытуға ешқандай шектеусіз құқығы бар» деді. 2009 жылы ресейлік генерал-майор Павел С. Золотарев Иранның қауіпсіздігін Иранға заманауи зымырандық және әуе қорғаныс жүйелерін жеткізу арқылы және Иранға «нақты ядролық қаруды таратпау міндеттемелері» үшін деректер алмасу орталықтарының бірінде қатысу мүмкіндігін ұсыну арқылы ішінара қамтамасыз етуге болады деп мәлімдеді. 2009 жылдың мамыр айында EastWest Institute Иранның ядролық және зымырандық әлеуеті бойынша АҚШ-Ресейдің бірлескен қауіп-қатерлерді бағалауын жариялады. Есепте «Ираннан баллистикалық зымырандар (ИРБМ/МБР) қатері жоқ және мұндай қауіп, тіпті пайда болса да, жақын болашақта күтілмейді» деген қорытынды жасалды. Баяндамада Иранның Еуропаға шабуыл жасауға тырысқанына ешқандай нақты дәлел жоқ екені және «Иранның мұны қандай жағдайда жасайтынын көзге елестету қиын» делінген. Егер Иран осы мүмкіндікті іздесе, 1000 килограмдық оқ-дәрісі бар 2000 километрге дейін ұша алатын зымыранды дамытуға 6-8 жыл қажет болады. Баяндамада Иранның «Ядролық материалдарға МАГАТЭ-нің бақылауын және бақылауын, сондай-ақ отынды байыту жоспарындағы барлық каскадтарды» тоқтатуы Иранның ниеті туралы ерте ескерту ретінде қызмет етуі мүмкін екені айтылды. Ресейдің бұрынғы премьер-министрі Евгений Примаков, Мәскеудің Таяу Шығыс сарапшыларының ең тәжірибелісі саналады, ол «Иранның ядролық қаруға ие болу туралы шешім қабылдағанына сенбеймін. Ресейдің Иран қару жасауды жоспарлап отыр деген нақты ақпараты жоқ. Бұл Жапония сияқты болуы мүмкін, ол ядролық дайындыққа ие, бірақ бомбасы жоқ» деді Примаков.
Израиль
Ядролық қаруды таратпау шартына қатысушы емес және ядролық қаруға ие деп саналатын Израиль, Иранның ядролық қару бағдарламасын белсенді түрде жүзеге асырып жатыр деп жиі мәлімдейді. Израиль "Ираннан туындайтын өмірлік қауіп" деп, Иранға шабуыл жасау туралы бірнеше жасырын және ашық қорқытулар жасады. АҚШ Біріккен штабтар төрағасының бұрынғы төрағасы Майк Маллен, Израильдің Иранға жасаған әуе шабуылының жоғары тәуекелді екенін ескертті және Израильдің Иранға шабуыл жасауына қарсы ескертті. Stratfor халықаралық ақпараттық компаниясының басшысы Джордж Фридман, Иранның сенімді ядролық қару құруға "ондаған жылдар" қажет екенін және Иранға шабуыл жасаудың әлемдік экономика үшін ауыр салдарлары болатынын айтты. Washington Post газетінің жазушысы Уолтер Пинкус, Израильдің ядролық қаруға қатысты ұстанымы Иранға қарсы күш-жігерді қиындататынын жазды. Ұлттық қорғаныс университетінің профессоры Гавдат Бахгат, Иранның ядролық бағдарламасының бір бөлігі Израильдің ядролық қарумен туындаған қауіпке жауап ретінде қалыптасқанын айтады. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Таяу Шығыста ядролық қарусыз аймақ құруды қолдады және барлық елдерді 1970 жылғы Ядролық қаруды таратпау шартына қол қоюға және оны сақтауға шақырды. 2010 жылдың мамыр айында Израильдің Иранның кез келген нысанасына жете алатын ядролық зымырандармен жабдықталған "Дельфин" класындағы су асты кемелерін Парсы шығанағына орналастырғаны хабарланды. Олардың міндеттері Иранды ысқыландыру, барлау мәліметтерін жинау және, мүмкін, Моссад агенттерін Иран жағалауына түсіру болды. 2018 жылы Израиль премьер-министрі Моссад Иранның ядролық бағдарламасына қатысты шамамен жүз мың құжатты тәркілегенін мәлімдеді.
Нидерланды
Голландиялық газеттің мәліметінше, Нидерланды Иранның қару-жарақ өнеркәсібіне еніп, оны саботаждау операциясын бастаған, бірақ Иранның ядролық объектілеріне АҚШ немесе Израиль шабуыл жасауы мүмкін деген қаупі күшейген соң бұл операцияны тоқтатқан.
Баку декларациясы
2006 жылғы 20 маусымда Ислам конференциясы ұйымының 57 мүше елдің сыртқы істер министрлері қол қойған декларацияда "Иранның ядролық мәселесін шешудің жалғыз жолы – ешқандай алдын ала талаптарсыз келіссөздерді жаңарту және барлық қатысты тараптарды қатыстыру арқылы ынтымақтастықты күшейту" делінген.
Катар мен араб елдері БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарына қарсы дауыс берді
2006 жылғы 31 шілде: БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Иранға 2006 жылғы 31 тамызға дейін барлық уранды байыту және оған байланысты қызметтерді тоқтатуға немесе санкциялар енгізілу қаупіне тап болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Жоба 14 дауысқа қарсы 1 дауыспен қабылданды (Араб мемлекеттерін өкілдік ететін Катар қарсы дауыс берді). Сол күні Иранның БҰҰ-дағы елшісі Жавад Зариф бұл қаулыны "кәдімгі" және заңсыз деп сипаттады, себебі NTP хаттамасы халықаралық құқық бойынша Иранның бейбіт мақсаттарда ядролық қызмет атқару құқығын кепілдіктейді. Бүгін БҰҰ-дағы дауыс беруге жауап ретінде Иран президенті Махмуд Ахмадинежад елдің G6 (Қауіпсіздік Кеңесінің 5 тұрақты мүшесі және Германия) бұрын ұсынған экономикалық және ынталандыру пакетіне қатысты ұстанымын қайта қарастыратынын мәлімдеді. 2006 жылғы желтоқсан айында Перс шығанағы ынтымақтастық кеңесі Таяу Шығысты ядролық қарудан босатуға және бейбіт мақсаттар үшін ядролық энергия саласындағы біліктілікке мемлекеттің құқығын мойындауға шақырды.
Бейтараптық қозғалысы
Қатыспау қозғалысы ядролық қаруға ие мемлекеттердің ядролық қаруды иелену құқығын монополиялауын "өте дискриминациялық" деп бағалап, ядролық қарусыздандыру процесін жеделдету үшін қадамдар қадағалауды ұсынды. Бұл – әлем халқының 55 пайызын құрайтын Біріккен Ұлттар Ұйымының 192 мүше елдің көпшілігі. 2007 жылдың 11 қыркүйегінде Қатыспау қозғалысы Батыс елдерінің БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі арқылы Иранның БҰҰ инспекторларымен ядролық ашықтық келісіміне кез келген "араласуын" қабылдамады. 2008 жылдың 30 шілдесінде Қатыспау қозғалысы Иранның МАГАТЭ-мен ынтымақтастығын жалғастыруын құптады және Иранның ядролық технологияны бейбіт мақсатта пайдалану құқығын қайта растады. Сондай-ақ, қозғалыс Таяу Шығыста ядролық қарудан бос аймақ құруды және ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдалануға бағытталған нысандарға шабуыл жасау қаупін тоқтатуды көздейтін, көпжақты келіссөздер арқылы қабылданатын жан-жақты құралды қабылдауға шақырды.
Биологиялық қару
Иран 1973 жылғы 22 тамызда Биологиялық қару конвенциясын ратификациялады. Иранда биология және гендік инженерия саласындағы зерттеу бағдарламалары бар, олар ішкі тұтынуға және экспортқа арналған әлемдік деңгейдегі вакциналар өндіретін өнеркәсіпті қолдайды. Осы объектілердің екі мақсатта қолданылуы Иранның, кез келген дамыған биологиялық зерттеу бағдарламасы бар ел сияқты, биологиялық қару құралын оңай өндіре алатынын білдіреді. 2005 жылғы АҚШ Мемлекеттік департаментінің баяндамасында Иран-Ирак соғысы кезінде Иранның шабуылдық биологиялық қару жасау жұмыстарын бастағаны және олардың ірі заңды биотехнологиялық және биомедициналық өнеркәсібі болашақтағы биологиялық қару бағдарламасының пилоттық-өндірістік деңгейдегі өндіріс мүмкіндіктерін және биологиялық қаруға қатысты процестік жабдықтарды сатып алуды жасыра алатыны айтылған. Баяндамада сондай-ақ, «Иранның қызметі туралы қолда бар ақпараттар, оның ішінде әртүрлі тәсілдермен осы қаруды жеткізуге қабілетті, қарқынды дамып келе жатқан шабуылдық бағдарламаны көрсетеді» делінген. Ядролық қауіпсіздік бастамасының мәліметінше, Иран заңды ғылыми мақсаттар үшін басқа елдер бұрын қаруландырған немесе теориялық тұрғыдан қаруландыруға болатын көптеген биологиялық агенттердің мәдениетін иеленген. Иран оларды қаруландыруға тырысқан деген айыптаулар жоқ, бірақ Иранда осы мақсаттарға жететін жеткілікті биологиялық мүмкіндіктер бар.
Химиялық қару
Иран-Ирак соғысы кезінде Ирак күштерінің химиялық шабуылына ұшыраған ирандық сарбаз, газ маскасы киген. Иран 1980-1988 жылдардағы Иран-Ирак соғысы кезінде майданда химиялық қарудың шабуылына ұшырады және осындай шабуылдардан жүздеген мыңдаған азаматтар мен әскерилер зардап шекті. Иран химиялық қаруға толыққанды дайын болмады, тіпті әскерлеріне жеткілікті газ маскалары да болмады. Санкциялар салдарынан Иран Солтүстік Кореядан газ маскаларын немесе Батыс елдерінен сатып алынған коммерциялық бояуға арналған респираторларды сатып алуға мәжбүр болды. Иран, Иран-Ирак соғысы кезінде Ирактың химиялық қару шабуылдарына жауап ретінде химиялық қару қолданғаны белгісіз, бірақ халықаралық шарттарға сәйкес, оған мұндай құқығы болған, себебі бұл шарттар тек қана химиялық қаруды алғаш рет қолдануға тыйым салған. Дегенмен, Иран соғыстың соңында химиялық қару бағдарламасын жасады, ал 1989 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті Иранның Иракпен келісімге келгеннен кейін химиялық қару өндіру және жинау бойынша үлкен науқан бастағанын хабарлады. 1993 жылдың 13 қаңтарында Иран Химиялық қару туралы конвенцияға қол қойды және оны 1997 жылдың 3 қарашасында ратификациялады. Иран үкіметі ХҚКО-ға ұсынған ресми мәлімдемесінде 1980-ші жылдары химиялық қару бағдарламасын жасағанын мойындады, бірақ содан бері бағдарламаны тоқтатып, барлық операциялық қару-жарақты жойғанын мәлімдеді. Гарет Портермен сұхбаттасқан Ислам революциялық гвардиясының министрі Мұхсен Рафигдуст, сегіз жылдық Иран-Ирак соғысы кезінде Жоғарғы басшы аятолла Хомейнидің Ирактың химиялық шабуылына қарсы ядролық және химиялық қарулар бойынша жұмыс бастау туралы ұсынысын екі рет тоқтатқанын айтты. Рафигдуст оны «қорғаншы заңгер» шығарғандықтан, оны химиялық шабуылдарға қарсы фетва ретінде түсіндірді. 2001 жылдың қаңтарында АҚШ Орталық барлау агенттігінің баяндамасында Иранның жарақау келтіретін, қанды, тұншықтыратын және, мүмкін, жүйкеге әсер ететін химиялық қаруларды, сондай-ақ оларды жеткізуге арналған бомбалар мен артиллериялық снарядтарды жасап, жинағаны болжалды. Бұдан бұрын, 2001 жылдың бірінші жартысында Иран Ресей мен Қытайдағы мекемелерден өз елінде жүйкеге әсер ететін заттарды өндіруге қажетті технологияларды, оқытуды, тәжірибелі мамандарды, жабдықтарды және химиялық заттарды алуды жалғастырғаны хабарланды. Алайда, бұл бағалаудың сенімділігі төмендеді және 2007 жылы АҚШ Қорғаныс барлау агенттігі өзінің ресми бағалауын «Иранда химиялық агенттерді жұмылдыруға қолдау көрсетуге болатын үлкен және дамитын коммерциялық химия өнеркәсібі бар» деп атап өтумен шектеді. Иран химиялық қаруды, оны жеткізу жүйелерін және өндіріс орындарын тыйым салатын Химиялық қару туралы конвенцияға қол қойған. Иран Химиялық қару туралы конвенцияға адал екенін және ХҚКО жұмысына толық қолдайтынын, әсіресе осы қарудың иран халқына келтірген ауыр зардаптарын ескере отырып, қайта-қайта мәлімдеді. Иран конвенция бойынша қару-жарақ қорының бар екенін жарияламады. 2013 жылы ХҚКО бас директоры Ахмет Узумку Иранды ХҚКО-ның тиімді және белсенді мүшесі деп атады. 2016 жылы ирандық химиктер талдау үшін бұрын Совет Одағында жасалған бес «Новичок» жүйке агентін синтездеді және ОХҚБ Орталық талдамалық деректер базасына қосылған егжей-тегжейлі массалық спектрлік деректерді жасады. Бұрын олардың спектрлік қасиеттері туралы ашық ғылыми әдебиеттерде толыққанды сипаттама берілмеген.
Ұшақ
Кез келген ұшақ қандай да бір қару-жарақ тарату жүйесін орналастыру үшін потенциалды түрде пайдаланылуы мүмкін. Иранның әуе күштері әртүрлі, көптеген елдерден, соның ішінде АҚШ-тан сатып алынған ұшақтардан тұрады. Санкцияларға байланысты, Иран үкіметі ұшақтарды ішкі өндіріске көтерді және 2002 жылдан бері өз көлік ұшақтарын, истребительдерін және шабуылдық тікұшақтарын жасап шығаруда.