Кіріспе

Ауа райын болжауға көмектесетін кеме. Ауа райы кемесі немесе мұхит станциясы кемесі – ауа райын болжауда пайдалану үшін мұхитта орналасқан, жер бетіндегі және жоғары қабаттағы метеорологиялық байқаулар жүргізетін кеме. Олар негізінен Солтүстік Атлантика және Солтүстік Тынық мұхиттарында орналасып, радиоарқылы мәліметтер жіберуге арналған. Бұл кемелер іздеу-құтқару операцияларына көмектесе, Атлантика арқылы ұшуларды қолдайды, океанографтар үшін зерттеу платформасы болып табылады, теңіз ластануын бақылайды және ауа райын болжаушыларына, сондай-ақ компьютерлік атмосфералық модельдерге ауа райын болжауда көмектеседі. Зерттеу кемелері физикалық мұхиттануды қоса алғанда, мұхиттану саласында және Жер жүйесі ғылымында метеорологиялық және климаттық деректерді интеграциялауда кеңінен қолданылады. Тұрақты ауа райы кемесі идеясы алғаш рет 1921 жылы Météo France ұсынған, ол теңіз тасымалын және трансатлантикалық авиацияның дамуын қолдауға бағытталған. Олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайдаланылған, бірақ қорғаныс құралдары болмағандықтан бірнеше кеме мен көптеген адамның өміріне қауіп келген. Еуропа мен Солтүстік Америка үшін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауа райы кемелерінің тиімділігі соншалықты жоғары болды, Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ИКАО) 1948 жылы ауа райы кемелерінің жаһандық желісін құрды, онда 13 кемені Канада, АҚШ және бірқатар еуропалық елдер ұсынуға міндеттенді. Бұл сан кейіннен тоғызға дейін азайтылды. Халықаралық қауымдастық ауа райы кемелерін пайдалану туралы келісім 1985 жылы тоқтатылды. Ауа райы кемелерінің бақылаулары жел және толқын зерттеулерінде маңызды болды, себебі коммерциялық кемелер қауіпсіздік мақсатында ауа райы жүйелерінен қашықтауға тырысса, ал ауа райы кемелері олай істемеді. Олар сондай-ақ теңіздегі дауылдарды, мысалы, тропикалық циклонды бақылауға көмектесті. 1970 жылдардан бастап олардың орнын негізінен арзан ауа райы буйлары басты. 1987 жылғы Ұлы дауылға дейінгі болжамдарда ауа райы кемесін алып тастау кері әсер етті. Соңғы ауа райы кемесі – 2010 жылдың 1 қаңтарында қызметтен шығарылған, M («Майк») метеостанциясы ретінде белгілі Polarfront болды. Қазіргі кезде кемелерден ауа райы байқаулары әдеттегі коммерциялық жұмыстар кезінде ерікті сауда кемелерінің флоты арқылы жалғасуда.

1940-шы жылдардың соңы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауа райы кемелерін құру өте пайдалы болды, сондықтан Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ИКАО) 1948 жылға қарай 13 ауа райы кемесінен тұратын әлемдік желі құрды. Оның жеті кемесі АҚШ-қа, біреуі АҚШ пен Канаданың бірлесіп жұмыс істеуіне, екеуі Ұлыбританияға, біреуі Францияға, біреуі Нидерланды мен Бельгияның бірлескен кәсіпорнына, ал біреуі Ұлыбритания, Норвегия және Швецияның ортақ пайдалануында болды. Ұлыбритания Корольдік теңіз флотының корветтерін екі станцияны басқару үшін пайдаланды және 53 Мет офис қызметкерлерінен тұратын экипаждарды ұстады. Кемелер теңізде 27 күн, портта 15 күн болды. Олардың алғашқы кемесі 1947 жылдың 31 шілдесінде жұмысын бастады. Кемедегі метеорология бюросының қызметкерлері аптасына 40-63 сағат жұмыс істеді. G ("Джордж") метеорологиялық кемесі 1949 жылдың 1 шілдесінде желіден шығарылды, ал Әскери-теңіз флотының "Бирд Дог" метеорологиялық кемесі 1949 жылдың 1 тамызында жұмысын тоқтатты. Атлантика мұхитында F ("Түлкі") метеорологиялық кемесі 1949 жылдың 3 қыркүйегінде тоқтатылды, сонымен бірге D ("Ит") және E ("Жай") кемелерінің орналасқан жері сол кезде өзгерді. Солтүстік-орталық Тынық мұхитындағы Әскери-теңіз флотының J ("Jig") метеорологиялық кемесі 1949 жылдың 1 қазанында қызметтен шығарылды. Бастапқыда 13 кемеге арналған халықаралық келісім кейін өзгертіліп, кемелердің саны азайтылды. 1949 жылы АҚШ-тың ауа райы кемелерінің ең аз саны онға дейін қысқартылды, ал 1954 жылы бұл көрсеткіш тағы тоғызға дейін төмендетілді, екі өзгеріс те экономикалық себептермен жасалды.

1950 жылдар

1950 жылдың 1 шілдесінде Канада мен АҚШ бірлесіп жұмыс істеген "Бейкер" метеорологиялық кемесі тек АҚШ-тың меншігіне өтті. 1950 жылы 22 шілдеде Нидерланды мен АҚШ Атлантика мұхитында "Абл" ("A") метеорологиялық кемесін бірлесіп пайдалана бастады. Корея соғысы салдарынан 1950 жылы 31 шілдеде Тынық мұхитында "Обо" ("O") метеорологиялық кемесі тоқтатылды, ал 1950 жылы 10 қыркүйекте "Шәкәр" ("S") кемесі құрылды. 1950 жылы 1 желтоқсанда Канада "Питер" ("P") метеорологиялық кемесінің жұмысын өз мойнына алды, бұл 1950 жылы 12 желтоқсанда Жағалау күзетінің Бая Калифорнияның солтүстігінің батысында "Ағасы" ("U") станциясын іске қосуға мүмкіндік берді. Осы өзгерістердің нәтижесінде 1950 жылы 10 желтоқсанда "Нан" ("N") кемесі оңтүстік-шығысқа жылжытылды. 1951 жылы 30 қыркүйекте "Виктор" ("V") метеорологиялық кемесіне жауапкершілік АҚШ Әскери-теңіз күштерінен АҚШ Жағалау күзеті мен Ауа райы бюросына берілді. 1952 жылдың 20 наурызында "Ноябрь" ("N") және "Ағасы" ("U") кемелері АҚШ-тың батыс жағалауы мен Гавайидің Гонолулу қаласы арасындағы ұшақтардың қадамдарының астында орналасу үшін оңтүстікке жылжытылды. 1956 жылы "Ноябрь" ("N") станциясында тұрған кезде, Pan Am Flight 6 рейсінің экипажы мен жолаушылары құтқарылды, өйткені бұзылған ұшақ кемеге бағытталды және мұхитқа құлады. "Квебек" ("Q") метеорологиялық кемесі 1952 жылдың 6 сәуірінде Тынық мұхитының солтүстік-орталық бөлігінде жұмыс істей бастады, ал Атлантика мұхитының батысында британдық корветтер 1958 және 1961 жылдар аралығында жаңа "Касл" класындағы фрегаттармен ауыстырылды. Оңтүстік Африка 1969 жылдың қыркүйегінен 1974 жылдың наурызына дейін 40° оңтүстік ендік және 10° шығыс бойлық жанында метеорологиялық кеме ұстады.

Өшірілу қолданысы

Адамсыз ауа райы буыларының құнымен салыстырғанда, ауа райы кемелері қымбатқа түсті, ал 1970 жылдары ауа райы буылары АҚШ-тың ауа райы кемелерін алмастыра бастады. Солтүстік Атлантика аймағында жылдар өте келе ауа райы кемелерінің саны азайды. Аймақтағы алғашқы тоғыз кеме, АҚШ-тың 1973 жылғы желтоқсанда "C" ("Чарли") мұхит кемесін тоқтатуынан кейін сегізге дейін кеміді. 1975 жылы Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым арқылы мұхит ауа райы кемелері туралы жаңа халықаралық келісімге қол жеткізілді, ол I (Индия) және J (Джулиетт) кемелерін жойды және солтүстік Атлантикада M ("Майк"), R ("Ромео"), C ("Чарли") және L ("Лима") кемелерін қалдырды, ал қалған төрт кеме 1983 жылға дейін жұмыс істеді. Жаңа ауа райы кемелеріне қаражат болмағандықтан, британдық фрегаттардың екеуі жөнделді. Олардың қалған екі кемесі зейнеткерлікке шықты, себебі халықаралық келісім бойынша британдық станциялардың бірі таратылды. Соңғы екі британдық фрегаты 1982 жылдың 11 қаңтарында теңіздегі ауа райы қызметінен алынды, бірақ ауа райы кемелері туралы халықаралық келісім 1985 жылға дейін сақталды. Жоғары операциялық шығындар мен бюджеттік мәселелерге байланысты, R ("Ромео") ауа райы кемесі аймаққа ауа райы буы орналастырылғанға дейін Бискай шығанағынан қайтарылып алынды. Бұл шақыру 1987 жылғы Ұлы дауыл алдындағы ескертудің жеткіліксіздігіне себеп болды, осы дауыл кезінде желдің жылдамдығы Оңтүстік Англия мен Солтүстік Франция аймақтарына ауқымды зиян келтірді. Соңғы ауа райы кемесі – Норвегия метеорологиялық институты басқаратын, 66°С, 02°Е координаталарында орналасқан M ("Майк") метеорологиялық станциясы деп танылған Polarfront кемесі болды. Polarfront 2010 жылдың 1 қаңтарында қызметтен шығарылды. Белгіленген ауа райы кемелерінің жоғалуына қарамастан, кемелерден ауа райы бақылаулары әдеттегі коммерциялық операциядағы ерікті сауда кемелерінің флоты арқылы жалғасуда, олардың саны 1985 жылдан бері азайды.

Ғылыми зерттеулердегі қолдану

1951 жылдан бастап британдық мұхит кемелерінде мұхитты зерттеу жұмыстары басталды, олар планктонды бақылау, ағын қағаздарын тастау және теңіз суын сынау сияқты зерттеулерді жүргізді. 1952 жылдың шілдесінде Кембридж университетінің құстар туралы зерттеу жобасының аясында жиырма шырша құсын британдық метеорологиялық кемелермен жағадан алысқа шығарып, Скокхолм аралындағы ұяларына қаншалықты жылдам оралатынын анықтау үшін босатты. Жиырма құстың 18-і оралды, алғашқысы 36 сағаттың ішінде келді. 1954 жылы британдық метеорологиялық кемелер теңіз бетінің температура градиентін өлшей бастады және мұхит толқындарын бақылады. Олар жел және толқын зерттеулерінде де пайдалы болды, себебі олар сауда кемелері сияқты ауа райы жүйелерінен қашпады және құнды ресурс саналды. 1962 жылы британдық метеорологиялық кемелер өздерінің міндеттерінің бір бөлігі ретінде теңіздің температурасы мен тұздылығын беттен бастап белгілі бір тереңдікке дейін өлшеді. 1971 жылы британдық метеорологиялық кемелер мұхиттың жоғарғы қабатын сынап, тереңдік бойынша планктон таралуын зерттеді. 1972 жылы Бірлескен Әуе-Теңіз Өзара Әрекеттесу Эксперименті (JASIN) өз зерттеулері үшін метеорологиялық кемелерден алынған арнайы бақылауларды пайдаланды. Соңғы кезде климаттық зерттеулерді қолдау мақсатында 20 жылдық мұхит кемесі P ("Papa") деректері Халықаралық Жалпы Мұхит Атмосферасы Деректер Жиынтығындағы жылжымалы кемелерден алынған жақын маңдағы ерікті ауа райы бақылауларымен салыстырылды, бұл кезеңде жылжымалы кемелердің бақылауларындағы қателерді тексеру үшін.