Кіріспе

Оңтүстік грек феодаты (1212–1388)

Орта ғасырдың соңында Аргос (Άργος,) және Науплия (қазіргі Нафплио, Ναύπλιο; орта ғасырларда Ἀνάπλι, француз тілінде Naples de Romanie) қалалары Оңтүстік Грекиядағы Мореядағы франктардың билігіндегі лордтық құрады. 1211–1212 жылдары оларды жаулап алғаннан кейін, қалалар Ахая князі Вильгардуиннің Джеффри I-і Афина герцогы Отто де ла Рошке феод ретінде берілді. Лордтық 1311 жылы Каталондық компания Афина герцогтігін басып алғаннан кейін де де ла Рош және Бриен герцогтарының иелігінде қалды, ал Бриен әулеті Афина герцогтары ретінде танылды. Бриеннің Вальтер VI-ы көбінесе Еуропадағы иеліктерінде болды, өмірінің көп бөлігін сонда өткізді, тек 1331 жылы каталондықтардан Афинаны қайтарып алуға жасаған сәтсіз әрекеттен басқа. 1356 жылы қайтыс болғаннан кейін, лордтық оның алтыншы ұлы Гю Энгьенге мұрагерлік етті. Гю Грекияда тұрақтап, 1370–1371 жылдары Гю және оның бауырлары каталондық иеліктеріне тағы бір, сонымен қатар сәтсіз, шабуыл жасады. Гю 1376 жылы қайтыс болғаннан кейін, лордтық оның қызы Мария Энгьенге және оның венециялық күйеуі Пьетро Корнароға көшті, ол 1388 жылы қайтыс болғанға дейін сонда тұрды. Осы кезеңде лордтық де-факто Венецияға тәуелді болды, ал оның қайтысынан кейін Мария екі қаланы Венецияға сатты және зейнеткерлікке шықты. Венеция иелікке алмас бұрын Аргосты деспот Теодор I Палеолог басып алды, ал оның одақтасы Нерио I Аццьяйоли Науплианы басып алды. Соңғы қала көп ұзамай Венецияның қолға түсті, бірақ Аргос 1394 жылға дейін Византияның қолында болды, содан кейін ол да Венецияға берілді.

Тарих

13 ғасырдың басында, Византия империясына Төртінші крест жорығы жеткенге дейін, Аргос және Науплия грек ақсүйегі Лео Сгуростың билігінде тәуелсіз аймақтың орталығына айналды. Сгурос императорлық биліктің әлсіздігін пайдаланып, көптеген провинциялық билеушілер сияқты, өз княздығын құруға кірісті. Туған қаласы Науплиядан Аргос пен Коринфті жаулап алып, Афинаға шабуыл жасады, бірақ Афина акрополын басып ала алмады. 1205 жылдың басына қарай Сгурос Беотия мен Фессалияға ілгеріледі, бірақ Фессалоникадан оңтүстікке қарай жылжыған Монферраттың Бонифацийының крестшілерінің қарсылығына тап болып, жаулап алған жерлерінен шегінуге мәжбүр болды. Бонифаций Фессалия, Беотия және Аттиканы басып алды, өзінің жақтастарын барондыққа тағайындады және оның әскері Мореяға шабуыл жасады. Сгурос және оның әскері Аргос, Науплия және Коринф қамалдарында 1207 және 1208 жылдары Бонифаций мен Сгурос қайтыс болғаннан кейін де бекінді. Үш қамалды крестшілер 1210 жылы Акрокоринф түскенше қоршауға алды, содан кейін Науплия және, ақырында, 1212 жылы Аргос. Афинаның иесі Отто де ла Рош оларды басып алуда маңызды рөл атқарды, ал Ахея князі Геффри I Вильгардуэн оған Аргос пен Науплиені феод ретінде берді, сонымен қатар Коринфтен түсетін 400 гиперпира табысын да сыйлады. Арголидтегі Дамала (Троэзен) аймағы да де ла Рошқа берілді, бірақ көп ұзамай отбасының кіші тармағына өтті, ол Велигиости барондығын қабылдады. Оңтүстік Арголидте франк билігі орнағанына қарамастан, франктар бұл аймақта көп болған жоқ. Мореяның басқа жерлерінде болғандай, жергілікті грек билеушілері жаңа франк билеушілеріне бағынды, бірақ өздерінің иеліктерін, православие дінін және Византия мәдениетін сақтап қалды, бұл дәуірде Византия стиліндегі шіркеулер салынуынан көрініп тұр.

Де ла Рош отбасы

1225 және 1234 жылдар аралығында Отто I қайтыс болғаннан кейін Аргос пен Науплияны оның ұлы Отто II де ла Рош мұраға алды, ал Афина Гуй I де ла Рошқа бұйырды. 1251 жылдың сәуір айында Отто II өзінің грек иеліктерін ағасы Гуй I-ге 15 000 алтын гиперпира және Франциядағы соңғысының жерлері мен құқықтары үшін сатты. 1224 жылы Бонифацийдің Салоника Корольдігінің Грек Епир Деспоттығына түсуінен кейін Ахая княздығы Оңтүстік Грекияның латын мемлекеттері арасында ең күшті және беделді мемлекет ретінде қалыптасты. Сөзсіз, басқа латын иеліктері Ахаяның ықпалына тартыла бастады, ол Вильгельм II Вильгардуиннің билігінің алғашқы кезеңінде өзінің билігі мен гүлденуінің шыңына жетті. Гуй I де ла Рош Вильгельмнің Аргос пен Науплия үшін, сондай-ақ Фивнің жартысына иелік еткен вассалдарының бірі болды. Осының салдарынан ол Вильгельммен бірге Мореядағы соңғы грек бекінісі – Монемвасия қамалын (1246–1248) қоршауға және бағындыруға қатысты. Шамамен сол кезде Вильгельм латын императорынан Наксос герцогтығы, Негропонте (Эвбея) және, мүмкін, Бодоница маркизаты билігін алды, ал Кефалония графы да оның жоғары билігін мойындады. Вильгельмнің гегемониялық амбициялары көптеген басқа латын билеушілері мен барондарының алаңдаушылығын тудырды, нәтижесінде Эвбея мұрагерлік соғысы (1256–1258) болды. Гю де ла Рош осы қақтығыста Вильгельмге қарсы күресті, бірақ ол Вильгельмнің толық жеңісімен және Гюдің Ахая князіне бағынуымен аяқталды. 1259 жылы Пелагония шайқасында Вильгельм II-ні византиялықтар тұтқындағаннан кейін, 1261 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог князьді босату үшін Мореяның оңтүстік-шығысындағы бірнеше қамалдарды (Монемвасия, Мистрас және Үлкен Магне, мүмкін Гераки) алды. Георгий Пахимердің мәлімдемесіне сәйкес, Палеологтар Аргос пен Науплияны да талап еткен, бірақ олар латындықтардың қолында қалды. 1270 жылдары византиялық адмирал болған латындық діннен шыққан Ликарионың көтерілісімен Арголид Ликарионың каперлерінен көп рет шабуылға ұшырады.

Бриенндер отбасы

1309 жылы Вальтер I Бриенн Афина герцогтігіне мұрагер болды, бірақ ол және Франк Грециясының көптеген маңызды феодалдары 1311 жылғы наурыз айында Халмирос шайқасында Каталондық компанияға қарсы қаза тапты. Соның салдарынан каталондықтар Афина герцогтігін басып алды және Грекияның қалған латын мемлекеттерінің әскери күші әлсірегендіктен, Мореяға шабуыл жасап, Аргос пен Науплионды да басып алумен қорқытты. Вальтердің жесірі Жоанна Шатильондық, Афинаны каталондықтарға қарсы қысқа уақытқа қорғағаннан кейін, 1312 жылғы 22 қарашада өзінің атынан балли ретінде тағайындаған әкесі, Франция констеблі Гаушер V де Шатильоннан көмек сұрау үшін Францияға барды. Келесі бірнеше жылда Неапольдің Анжу корольдігі мен Папалықтан қолдау алып, Жоанна Арголидке адамдар мен азық-түлік жіберді, оны жергілікті франк ағайындары Вальтер мен Франсис Фушероль басқарды. Фушерольдердің Бриенн талапкерлеріне адалдығы Арголид каталондықтардың шабуылдарымен қираған келесі он жылдық бойы иелікті бақылауда ұстауға ықпал етті. Дегенмен, иелікті сақтау үнемі шығындарды талап етті, бұл Жоаннаны үлкен қарыздарға баруға мәжбүр етті. Жоаннаның ұлы Вальтер II Бриенн 1321 жылғы қаңтарда есейгенде, анасының қарызын өтеуден бас тартты. Франция королі Филипп V олардың арасында төрелік жасап, Вальтер 7000 ливр турниді, ал анасы қалғанын төлеуге тиіс деп шешті. Бриенн талаптары папа Климент V және папа Иоанн XXII тарапынан қолдау тапты, олар Каталон компаниясына қарсы қатаң позиция алды: каталондықтар қауымнан шығарылды, олардың христиандарға жасаған шабуылдары айыпталды және Грекияның басқа латын державаларының оларға шабуылдары қолдау тапты. Климент каталондықтарды Афинадан кетуге мәжбүр ету үшін Арагон королі Яков II-нің араласуын сұрады, бірақ корольдің бұл өтініші ескерілмеді. Климент Госпитальерлер орденіне Бриенн жерлерін қорғау үшін үш-төрт галерея мен адамдар ұсынуды бұйырды, ал 1314 жылы Афина герцогтігіндегі барлық Тамплиер мүліктерін Гаушер V де Шатильонның бақылауына беруге және каталондықтарға қарсы пайдалануға бұйырды. Алайда, Брайеннің ісі Венеция Республикасының каталонға қарсы кәсіпорындарды қолдаудан бас тартуымен әлсіреді. Венециялықтар Евбеядағы әртүрлі феодалдық жерлерге қатысты талаптары бойынша каталондықтармен жиі келіспеушілікке түссе де, 1319 жылы екі ел арасындағы қарым-қатынасты келесі онжылдықтарда бейбіт етуге мүмкіндік берген келісімге қол жеткізілді. 1321 жылдан кейін Вальтер II Грекияға жорық жасап, Афина герцогтігін қайтарып алу ниеті туралы бірнеше рет мәлімдеді, бірақ қаржылық шектеулер мен Неаполь патшасына деген міндеттемелері оны Италияда ұстады. 1328 жылы ол тіпті каталондықтармен қысқа мерзімге бітім жасады. Осылайша, 1330 жылы ғана нақты зерттеу жұмыстары басталды. 1330 жылғы маусымда папа Иоанн XXII Вальтер үшін крест жорығын жариялады және Италия мен Грециядағы прелаттарға каталондықтарға қарсы крест жорығын уағыздауға бұйрық берді; Көп ұзамай Неаполь патшасы Роберт те крест жорығын қолдады және оның феодалдарына оған қосылуға рұқсат берді. Венециялықтар 1331 жылғы сәуір айында каталондықтармен келісімін қайта жаңартты. Тамыз айында Бриндизиден кемемен шыққан Вальтер алдымен Кефалония мен Закинф графтықтарына, содан кейін Эпир грек деспотына шабуыл жасап, оларды король Роберттің үстемдігін мойындауға мәжбүр етті. Одан ол солтүстік Беотия арқылы Афина герцогтігіне шабуыл жасады, бірақ оның жорығы сәтсіз аяқталды, өйткені каталондықтар шайқастан жалтарды және Фива мен Афина қабырғаларына шегінді. Вальтерде каталондықтарды басып алуға жеткілікті әскер де, ұзақ қоршау мен астан-кестен соғысты жүргізуге жеткілікті қаржы да болмады және ол жергілікті грек халқынан қолдау таппады. 1332 жылдың жазында экспедиция сәтсіз аяқталғаны анық болды, сондықтан Вальтер Бриндизиге оралды. Ол Леукас және Воница аралдарын өзіне басып алды және Анжудың Батыс Грекиядағы билігін қысқа уақытқа қалпына келтірді, бірақ негізгі мақсатына жете алмады және одан да көп қарызға батты. Аргос пен Науплионға жасаған экспедициясының әсері белгісіз; ол Грецияда болған кезінде тіпті осы аумаққа бармаған болуы мүмкін. Вальтер Грециядағы мұрасын қайтарып алу жоспарларынан бас тартпады және папаның қолдауын сақтады, бұл каталондықтарды қайта-қайта құлдыратумен жүзеге асты. Алайда, венециялықтар қандай да бір көмек көрсетуге қатаң қарсы болғандықтан, Вальтердің жоспарлары іске аспады. Италия мен Франциядағы тағы бірнеше кәсіптер мен оқиғалардан кейін Вальтер 1356 жылы Пуатье шайқасында қаза тапты. Осы уақытта Арголид 1332 жылы Умур бей бастаған Аydınid түріктерінің шабуылына ұшырады, бұл Италиядан тамақ импорттауды талап еткен ұзақ ашаршылықпен бірге болды. Сонымен қатар, Аргос пен Науплион Мореядағы кеңейіп келе жатқан Византия провинциясының қол жеткізіміне де жақын болды, ол шамамен 1320 жылға қарай оңтүстік-шығыстан Аркадия мен Кинурияның көп бөлігін қамтыды. Иелікке төнгіген күшейген қауіп Вальтер II-ні 1347 жылғы өсиетінен бастап Науплионнан Арголика шығанағы арқылы Кивериде (француз тілінде Шамирес) және Гидра аралынан шығысқа қарай Термисиде (Тремис) екі жаңа қамал салуға итермеледі. Шабуылдардан келген зиянға қарамастан, Бриенн феодалы салыстырмалы түрде өркендеді: аймақ құнарлы болды және ауыл шаруашылығын, мал шаруашылығын және жүзімдіктерді қолдады, ал Арголика шығанағы балық аулау және Термиси маңындағы тұзды далаларды ұсынды. 14 ғасырдың соңына қарай жасалған құжаттарға сәйкес, бунақ, кішміш, шайыр және еменнен алынған бояулар, сондай-ақ мақта және зығыр матасы экспортталды.

Энгиен отбасы

Вальтер II тікелей мұрагерлері болмай қайтыс болды, өйткені оның жалғыз ұлы 1331 жылғы жорығы кезінде бала кезінде қайтыс болған. Оның құқықтары мен титулдары қарындасы Изабелла Бриенская және оның күйеуі Вальтер Энгьенскийге көшті, бірақ олар дереу көптеген балаларына бөлінді. Ерлі-зайыптылардың екінші (және ең үлкен тірі қалған) ұлы Сохиер Энгьенский Бриен графы болды және Афинаға құқық алды, ал кіші ұлы Энгельберт Аргос пен Науплионды, сондай-ақ Вальтердің Кипрдегі жерлерін алды. Грек феодальдық иеліктерін қорғаудың үлкен жауапкершілігін қабылдағысы келмеген Энгельберт оларды Франциядағы Рамерупт феодалын алған інісі Гаймен алмастырды. Осылайша Гай «Аргос, Науплион және Кивери» лорды болды. Гай Вальтердің билігінің соңғы он жылдығында байли болған Фушерольдің Николасын, Грекияға қоныс аударған Медичи әулетінің екі өкілімен алмастырды: 1357–1360 жылдары Пьер Тантен («Афиналық»), сондай-ақ «Ятро» (грек тілінде «дәрігер», «Медичи» сөзінің эллинше түрі) және 1360–1363/4 жылдары Арардо немесе Авеардо де Медичи. Алайда, олардың билігі халыққа ұнамады, және 1360 жылы жергілікті халық көтеріліс жасады, Танос Кондилис тарихшысының айтуынша, бәлкім Фушерольдердің ықпалымен, Аверардо де Медичи өрік пен жүзімге салықты көтеріп, Гайдың сарбаздарын өз қамалдарында қоршап алды. Бұл мәселе Гайдың өзі келіп, иелікке орналасқанда шешілді – ол 1364 жылдың желтоқсанында Науплионда куәлік етілді, онда ол Жакомо, Цоя лорды және Фушерольдің Николасының күйеу баласы жағында акт шығарды. Гай жергілікті аристократиямен некелесіп, иелікпен байланысын нығайтты. Оның әйелінің кім екені белгісіз: XV ғасырдың басындағы «Хронография regum francorum» оның Аркадия баронының қызы болғанын, мүмкін Эрар III ле Море болғанын жазса, XVII ғасырдың фламанд тарихшысы Вредиус оның Бонне немесе Мария есімді грек әйелі болғанын жазды. Франк Грециясының XIX ғасыр тарихшысы Карл Хопф Боннені Фушерольдің Николасының қызы деп болжады, бірақ ешқандай дәлелсіз; алайда, оның нұсқасы қазіргі әдебиетте кеңінен қабылданды. Гюйдің билігі Османлы түркілерінің қатерімен қиындыққа толы болды, оларға қарсы, «Хронография regum francorum» мәлімдегендей, ол батыл көшбасшы болды. Өз иеліктерінің қауіпсіздігін нығайту үшін 1362 жылдың 22 шілдесінде Гай Венеция азаматы болды, бұл аймақтың істеріне Венецияның белсенді араласуын жариялады. Екі жылдан кейін, Мореяға келгеннен кейін, ол Таррантолық Филипп II мен Филипптің үлкен ағасы Роберттің жесірі Бурбондық Мария арасындағы Ахая княздығын иелену үшін болған азаматтық соғысқа қатысты. Гюй, Мореяның деспоты Мануэль Кантакузенмен бірге Мария мен оның ұлы Гуг Лузиньянды 1370 жылға дейін қолдады, содан кейін олар өз құқықтарын Филипке сатты. Ахаяның талассыз князі Филипп Гайдың ағасы Конверсано графы Луиді Мореяға өзінің байлиі ретінде жіберді. Осы уақытқа дейін Афина каталондықтары құлдырау мен азаматтық соғыс кезеңіне кірді, ол 1370 жылы Матью Перальтаның бас викарий болып тағайындалуымен біраз уақыттан кейін ғана басылды. Энгьендер ата-бабаларының мұрасын қайтарып алудың тамаша мүмкіндігін көрді: 1370 жылдың 28 наурызында үшінші ағасы, Лечче графы Иоанн Энгьен, королева Иоанна I Неапольден Грекияда қызмет ету үшін 1000 жаяу және 500 атты жинауға рұқсат алды және оларды Италияның оңтүстік-шығыс жағалаулары бойынша тасымалдау үшін кемелерді ұйымдастыра бастады. Сонымен қатар, Гюй Мореяның деспотымен бітімге келіп, каталондықтарға қарсы күштерін шоғырландырды. Венеция азаматтары ретінде Энгьендер Венециядан көмек сұрады, бірақ оларға әдепті, бірақ қатаң жауап берілді, алдымен 1370 жылдың сәуірінде, содан кейін 1371 жылдың ақпанында. 1371 жылдың көктемінде Энгьендер Аттикаға шабуыл жасады, бірақ акропольдің қарсылығына тап болды және Людовик ауырып қалғандықтан, жорық сәтсіз аяқталды. Энгьендер кері шегінді, ал Гай тамызда каталондықтармен бітім жасады; оның қызы мен мұрагері Мария мен Жоан де Ллурияның (бәлкім, бұрынғы каталондық генерал-викарий Роджер де Ллурияның ұлы) арасындағы неке бастапқыда келісімде көзделген, бірақ ешқашан жүзеге аспады. Бұл талапкерлердің соңғы әрекеті болды, өйткені Италиядағы қиындықтар Гайдың бауырларын басып алды, ал Османдық қауіп-қатер Папалықты каталондықтарды қолдау саясатына ауысуға мәжбүр етті. Афина герцогтігін қайтарып алудың кез келген перспективасына 1374/75 жылдары амбициялық Нерио I Аццьяолидің Мегараны басып алуы кедергі келтірді, бұл Энгьендерге Аттикаға жерасты жолынан айрылды. Гюй Энгьен 1376 жылдың қазан айынан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Оның қызы Мария кәмелетке толмағандықтан және үйленбегендіктен, иелік оның ағасы Луидің қамқорлығымен басқарылды. Луи Марияны 1377 жылдың мамырында Венециялық Пьетро Корнароға үйлендірді. Луи 1377 жылы каталондықтарға қарсы бірнеше шабуылдар жасаған сияқты, бірақ бұл 1379 жылы Наваррлық компанияға Афина герцогтігінің құлауымен көлеңкеге түсті.

Венецияның сатып алуы

Корнаро отбасы біраз уақыттан бері Латын Грециясында орналасып, Венеция Республикасының шенеуніктері ретінде де, өздерінің мүдделері үшін де қызмет етті. Пьетроның әкесі Федерико 1379 жылы Венецияның ең бай адамы деп есептелді. Мария Энгиеннің Пьетро Корнароға үйленуі Венецияның аймаққа деген қызығушылығының күшеюімен бірге болды, себебі республика Осман империясының күшеюіне байланысты Эгей теңізінде жаңа сын-қатерлер мен мүмкіндіктерге тап болды. Науплияны бағындыру Венецияның Морея жағалауына толық бақылау орнатуына мүмкіндік берер еді, бұл өз кезегінде Адриатикадан Шығыс Жерорта теңізіне қарайтын жолдарды бақылауға көмектесер еді; ал Науплияның өзі Қара теңіз сауда жолдары үшін де маңызды тоқтау орны болды. Мария Энгиен мен Пьетро Корнаро Аргос пен Науплияның иелері болған кезде әлі жас еді. Олардың билік басындағы алғашқы жылдарында Венецияда тұрды, ал Пьетроның әкесі Федерико олардың атынан әрекет ете отырып, Венеция үкіметінен иеліктерді қорғау үшін жарақ-жабдықтар немесе кеме қаруландыруға рұқсат алды. 1382 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Пьетро Венеция үкіметінен Науплияға өзі баруға рұқсат сұрады; сол кезде, Энтони Луттреллдің сөзімен айтқанда, "[Венеция] сенаты осы жерлерді көбінесе венециялық иеліктер деп қарастырды". 1388 жылы Пьетро Корнаро қайтыс болғанда, Мария өзінің иеліктерін қорғай алмады және оларды 12 желтоқсанда 700 дукаттық жылдық үлесімге сатуға келісті. Бірақ венециялықтар екі қаланы басып алуға келгенге дейін, Мореяның византиялық деспоты I Теодор Палеолог және оның одақтасы, қарындасының күйеуі I Нерио Аччайоли, Эвренос басқарған Осман әскерінің көмегімен оларды басып алды. Венециялықтар Нерионы Науплиядан тез қуғанмен, Аргос, Кивери және Термиси 1394 жылдың 11 маусымына дейін Теодордың қолында қалды, содан кейін ол оларды Венецияға қайтарды. Мария 1393 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның 1356 жылы иелік алған сіңілісі Энгельберт мұрагерлік құқығын талап етті, бірақ венециялықтар сату шартын көрсеткенде және егер ол қорғанысқа төлесе және Венецияға сатып алу және Аргосты қоршаудың шығындарын өтесе, олар оған қамалдарды беруге дайын екенін ұсынғанда, ол талабынан бас тартты. Аргос 1463 жылы Бірінші Осман-Венеция соғысының басталуымен Османдықтар басып алғанға дейін венециялықтардың қолында болды, ал Мореядағы барлық венециялық аймақтардың ішінде Науплия ең ұзақ сақталды және 1540 жылы Үшінші Осман-Венеция соғысы аяқталғаннан кейін Османдықтарға берілді.