Кіріспе
Британдық мотор спорты жарысы
Британдық төбеге көтерілу чемпионаты (БТКЧ) – Ұлыбританиядағы ең беделді төбеге көтерілу чемпионаты. Британдық төбеге көтерілу чемпионаты 1947 жылдан 2019 жылға дейін жыл сайын өткізіліп, 2021 жылы қайта жаңартылды. 2020 жылғы маусым COVID-19 пандемиясының салдарынан тоқтатылды. Барлық британдық чемпиондар британдықтар болған. Жеке жеңістер саны бойынша ең табысты жүргізуші – Скотт Моран, ол 163 жеңіске ие, одан кейін Мартин Гроувс (104) және Рой Лейн (91) келеді. Моран мен Тони Марш ең көп чемпионатты ұстау бойынша ортақ рекордты бөліседі, әрқайсысы алтыдан жеңіс тіркелген. Кен Уортон төрт рет қатарынан титул жеңіп алған жалғыз жүргізуші, ал Марш 1955-1957 және 1965-1967 жылдары екі рет хет-трик жасаған.
The British Hillclimb Championship (BHC) is the most prestigious hillclimbing championship in Great Britain. The British Hill Climb Championship was held every year from 1947 to 2019, and resumed in 2021. The 2020 season was cancelled due to the COVID 19 pandemic. All British Champions have been British. The most successful driver in terms of individual victories is Scott Moran, with 163, followed by Martin Groves (104) and Roy Lane (91). Moran and Tony Marsh jointly hold the record for the most championships, with six apiece. Ken Wharton is the only driver to win four consecutive titles, while Marsh uniquely scored two hat tricks in 1955 1957 and 1965–1967.
Формат
Ірі көліктермен жоғары көтерілу жарысына 150-ден астам жүргізуші қатысуы мүмкін, бірақ бұл іс-шара әдетте бірнеше жарыстың іліктесу кезеңі болып табылады, және кейбір жүргізушілер (әсіресе аз қуатты көліктердің жүргізушілері) тікелей Британ чемпионатына қатыспайды. Каттасқандардың ішіндегі барлық жарамды жүргізушілердің үздік он екілігіне кіргендер әр сыныптық жарыстың соңында "қайта жарысқа" (run off) қатысады (әр жарыста мұндай екі сыныптық жарыс болады). Қайта жарыста жүргізушілер іліктесу уақыттарының кері ретімен жолға шығады, бірақ егер екі жүргізуші бір көлікті бөліссе, іліктесу кезесінің басында баяу іліктескен жүргізуші жолға шығады. Ең жылдам уақыт көрсеткен жүргізуші 10 Британ чемпионаты ұпайына ие болады, екіншісі – тоғыз, және т.б., оншы орын алған жүргізушіге дейін, ол бір ұпай алады. 11-ші және 12-ші орындардағы жүргізушілер, сондай-ақ жол толықтай аяқталмаған жағдайда ұпай алмайды. Күннің басындағы дөңгелек рекордты жаңартқан кез келген жүргізушіге қосымша бір ұпай беріледі. 2022 жылға қарай 30 қайта жарыс өткізіледі, бірақ жүргізушілер соңғы ұпайларын есептеу үшін тек 24 үздік нәтижелерін ғана есепке ала алады. 2004 жылы Адам Флитвуд 34 кезеңнің 28-інде жеңіске жетіп, жеңіске жетпеген барлық ұпайларын жоғалтты. Дегенмен, ол чемпионатты үлкен үстемдікпен жеңді: төмендетілген ұпайларын ескерместен бұрын, ол 318 ұпай жинады, ал 1997 жылғы чемпион Роджер Моран 176 ұпаймен шалқап қалды.
Алғашқы күндер
Алғашқы серияның тұңғыш жарысы 1947 жылдың 17 мамырында Шотландиядағы Линлитгоу қаласының жанындағы Бонесте өткізілді. Бұл сол жылғы чемпионаттың бес іс-шарасының бірі болды, ал қалғандары Були Бэй, Крейгэнтлет, Прескотт және Шелсли Уолшта ұйымдастырылды. Бонестен басқа барлық жарыс алаңдары әлі де BHC кезеңдерін қабылдап тұр. Тұңғыш чемпионаттың және 1948 жылғы титулдың иегері Реймонд Мейс болды, ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін де өте күшті екенін көрсетті. Сидней Аллард 1949 жылы өзі жасаған Steyr Allard көлігімен жеңіске жетті.
1950 жылдар
1950 жылғы чемпионат «Альфа Ромео» жүргізушісі Денис Пурге берілсе де, одан кейін он жылдық бойындағы барлық титулдарды JAP қозғалтқышы бар «Купер» көлігінің рулінде жылдың көп бөлігін немесе толық уақытын өткізген жүргізушілер жеңіп алды. Кен Уортон осы үрдісті бастап, төрт рет қатарынан BHC титулын жеңген жалғыз адам атанды. Елуінші жылдардың ортасында дерлік аңызға айналған Тони Марш үш рет қатарынан жеңіске жетті, және ол ХХ ғасыр аяқталғанда да тау көтерілісінің ең жоғары деңгейінде бәсекелесе берді. Соңында, тағы бір «хет-трик» Дэвид Бошиер Джонсқа бұйырды. Онжылдық трагедияға да толы болды, 1955 жылы Билл Слиман Джерси аралындағы Були-Бейде қаза тапты. Онжылдықтың соңғы жарысы 1959 жылғы 11 қазанда Стейплфорд әуежайында өтті, осы жарысты Дэвид Гуд «Купер J. A. P.» 1100 с.с. көлігімен жеңіп алды.
1960 жылдар
1960 жылдар елуінші жылдардың соңымен ашылса да, Бошиер Джонс өзінің Купер JAP көлігінде жеңіске жетті, бірақ осы он жылдық тау-көктемдеу спортында айқын өзгерістер болды. 1960 жылдардағы тау-көктемдеудің ерекшелігі – төрт дөңгелекті жетегі бар көліктердің пайда болуы. Осы он жылдық аралығында өткен бірнеше чемпионатты осындай көліктерде жүргізгендер жеңіп алды, оның ішінде Питер Вестбери екі рет жеңіске жетті. Майк Грей 1964 жылы Барбондағы жарыста қаза болғандықтан, BHC кезеңінде қаза тапқан екінші жүргізуші болды.
1970-ші жылдар
Жетпісті жылдар екі маңызды жаңалықты баяндады: Рой Лэйннің 1975 жылғы тұңғыш чемпионаты және Алстер Дуглас Осборнның 1977 жылы жеңіс одісімен Pilbeam жүргізушілері үшін 22 жылдың ішіндегі 18 титулдың алғашқысы.
1980 жылдар
Бұл онжылдықта Гоулд жүргізушісі алғаш рет чемпионатты жеңіп алды, ол 1985 жылы Крис Крамер болды. Дегенмен, Pilbeam-ның BHC-дегі басымдығын ұзақ мерзімге бұзу 1990-жылдардың соңына дейін болмады.
1990 жылдар
1990 жылдары Пилбеймнің спорттағы басымдығы жалғасты және одан да күшейді, он жылдықтың алғашқы сегіз чемпионатында осы марканың көлігіндегі жүргізуші жеңіске жетті. 1997 жылы Роджер Моран титул жеңген кезде, Пилбейм жүргізушілері 1977 жылдан бері өткен 22 чемпионаттың 18-ін ұтып алды, мұндай үстемдік 1950 және 1960 жылдардың басындағы Купер жылдарымен ғана салыстырылады. Дегенмен, өзгерістер енгізіліп жатты, ал 1998 жылғы чемпионат Гоулд жүргізушісі Дэвид Грейске бұйырды. Рокингем моторлы трегінің болашақ бас директоры 20 ғасыр аяқталғанда үш рет чемпион атанды. 2004 жылға дейін барлық чемпиондар Гоулд көлігінің рулінде болды. 1995 жылы тау шаңғысы спорты әлемі Марк Колтонның Крейгэнтлеттегі жаттығу барысында қаза болғанына қатты қайғырды. Осылайша ол BHC тарихында өмірін жоғалтқан үшінші жүргізуші болды.
Жаңа ғасыр
ХХІ ғасырдың басында BHC-де «құрастың ауысуы» болды, себебі жеңіл машиналардағы жас жүргізушілер ең жоғары деңгейде өзінің үлкен әсерін сезіндірді. 2001 жылы Грейм Уайт-младший көш бастады, ал маусым айында ол Шелсли Уолш трассасында тоғыз жылдан бері сақталған рекордты жаңартты. Шамамен бір жыл өткен соң ол трассада 25 секундтық шекті бұзған алғашқы жүргізуші болды және £1,000 жүлде алды. 2001 жылғы маусымды сол жылы болған ауыз және табан ауруының таралуы қатты бұзды, осының салдарынан серияның бірнеше кезеңдері кейінге жылдырылды, алайда Барбондағы бір ғана көтерілу толығымен жойылды. Іс-шара ұйымдастырушылары мен жергілікті жер иелері арасындағы ынтымақтастық көрермендердің жарысқа қатысуына мүмкіндік берді, бірақ паркингке кіретін көліктерді дезинфекциялау сияқты сақтық шаралары сақталды. Онжылдықтың ортасында, Адам Флитвуд кіші машиналардағы жетістіктерін жоғары деңгейге көтере алатынын дәлелдегеннен кейін, Уайт-младшийге қарсы күшті қысым көбейді, ал 2004 жылға қарай Флитвуд көбінесе олардың арасындағы бәсекеде басымдық танытты. Сол маусымдағы чемпионат атақ үшін тартысты күрестен айырылды, себебі Уайт-младший маусым айында жаңа машинаның келуін күтіп, жыл соңына дейін оны сынақтан өткізе алмады. Алайда, елдің әртүрлі аймақтарындағы көрермендер таудың нағыз шеберінің өнерін тамашалап, көңілдерін көтере алды. Флитвуд 34 BHC кезеңінің 34-інен 6-сын ғана жеңіліске ұшыратты, трасса рекордтарын үздіксіз жаңартты және Шелслиге 24 секундтан кем уақытта көтерілген алғашқы жүргізуші атанды. Флитвудтың 2005 жылдың сәуірінде басқа міндеттемелерінің титулын қорғауына кедергі келтіретіні туралы хабарламасы 2000-шы жылдардың ең табысты екі жүргізушісінің қатыспауын тағы да көрсетті, ал Уайт-младнийдің тәжін қайтаруына жағдай жасалғандай болды. Алайда, оның жаңа V10 Predator үлкен сенімсіздік тудырды, бұл әсерлі Мартин Гроувске ұпайлар кестесінде көшбасшылыққа жол ашты; Гроувс тамыз айының басында чемпионатты өз қолына алды. Уайт-младний әлі де көзге көрінбегендіктен, Гроувс 2006 жылы атағын сақтап қалды, бірақ Скотт Моранның қарқынды қарсыласуына байланысты ол өткен жылға қарағанда бір айға ұзағырақ күтуге мәжбүр болды. 2007 жылы Гроувс Моранның қарсылығын тағы да жеңіп, үш мәрте чемпион атанды, бірақ 2008 жылы Моран өзінің алғашқы чемпиондық жеңісін тойлады және 2009 жылы титулын сақтап қалды. Моран содан бері тағы бес рет жеңіске жетті, ал оның Gould GR61X машинасы (чемпионат тарихындағы ең табысты машина, 170-тен астам жеңіске ие) барлығы жеті рет жеңіске жетті. Бірнеше маусым бойы суперзарядталған Suzuki Hayabusa қозғалтқышы бар DJ Firehawk машинасымен жүргізген Алекс Саммерс GR61X машинасымен Моранмен бірге жүргізіп, алғашқы әрекетінде чемпион атанды. Pirelli 2019 жылы британдық дөңгелекке көтерілу үшін жаңа дөңгелек жасады, бұл Avon-ға 21 ғасырда алғашқы бәсекелесін сыйлады. (Avon өзінің жаңа Hillclimb GT Super Soft Compound дөңгелегін 2020 жылдың 4 маусымында таныстырды.) Бірнеше жүргізуші ауысты, соның ішінде сол жылғы чемпион Уоллес Мензис. Cosworth XD-ден алынған 3,3 литрлік V8 қозғалтқышы бар Gould GR59 машинасымен Мензис 2019 жылдың 25 тамызында Гурстон Даун трассасында өткен 27-ші кезеңде (34-тен) оны ешкімнің жете алмайтынын математикалық тұрғыдан дәлелдеді. Ол Грейм Уайт-младнийден кейін титул жеңген екінші шотландтық жүргізуші болды. 1998 жылдан бері чемпионатты жеңген жалғыз Gould машинасына жатпайтын жүргізуші Тревор Уиллис болды, ол 2012 жылы өзінің OMS 25 машинасымен, екі Hayabusa бірліктерінен алынған V8 қозғалтқышы бар, қуаты аз, бірақ жеңіл машинамен, және 2017 және 2018 жылдары ұқсас, бірақ жаңартылған OMS 28 машинасымен жеңіп алды.
2020 жылғы жою
COVID-19 пандемиясы кезінде енгізілген шектеулер 2020 жылдың басында іс-шараларды өткізуге мүмкіндік бермеді. Содан кейін тамыз айынан бастап жеті күнге созылған, бес қадамы бар қысқартылған чемпионатты ұйымдастыруға әрекет жасалды. Алайда, 12 маусымда Bugatti Owners' Club Прескотта іс-шараларды қайта бастауға ниеттенгенін, бірақ сол маусымда Ұлыбритания чемпионатының жарысын өткізбейтінін хабарлады. Бұл 2020 жылғы чемпионатты тоқтатуға және ұйымдастырушылардың енді 2021 жылғы маусымға күш салатынын жариялауға әкеп соқты.
2021 жылғы маусым
2021 жылғы британдық төбеге көтерілу чемпионаты, Avon Tyres ұсынған, 2019 жылғы (және қазіргі) чемпион Уоллес Мензис жеңіп алды.