Кіріспе

Американдық және канадалық футболдағы ойыншы орны. Американдық футболда алаңдық гол соққысын орындайтын ойыншы, немесе жай ғана тепкіш (PK немесе K) – алаңдағы голдар мен қосымша ұпайларды тепкілеуге жауапты. Көп жағдайда, бұл ойыншы команданың бастапқы соққысын орындайтын маман болып табылады және кейде жасөспірімдер футболында соққышының ролін де атқарады.

Мамандандырылған рөл

Бастапқыда, кикер арнайы рөл емес еді. 1934 жылы доптың сопақталу пішіні стандарты қабылданғанға дейін, алаңдық голдар мен қосымша ұпайларды соғудың басты әдісі – допты жерден соғу болатын. Бірақ оны орындық соғумен алмастырғаннан кейін де, 1960 жылдарға дейін кикерлер көбінесе тізімдегі басқа позицияда да ойнайтын. Джордж Бланда, Лу Гроза, Фрэнк Гиффорд және Пол Хорнунг – басқа позицияларда да көзге түскен және тепкілеу қабілетімен танымал ойыншылардың жарқын мысалдары. 1940 жылы бір құрамдық жүйе жойылғанда, «екі жақты» ойыншылар дәуірі маманданудың артуына әкелді, командалар пунтер немесе кикер позициясында маманды қолданды. 1945 жылы кәсіби мансабын бастаған Бен Агаджаниан – NFL тарихындағы алғашқы расталған орындық соққы маманы, ол он команда үшін ойнады. (Кен Стронг пен Фил Мартинович 1939 жылы, ал Мозе Келш 1933 және 1934 жылдары Агаджанианнан бұрын маусымдар бойы тек тепкілеумен айналысқан ойыншылар болған болуы мүмкін деген деректер бар.) Кәсіби деңгейде, қажетті техниканың өзгешелігіне, аяқтардың шаршауын болдырмау және жарақат алу қаупін азайту үшін командалар көбінесе осы жұмысты атқару үшін жеке ойыншыларды тартады. Ойыншы әдетте тек пунтер жарақат алғанда ғана ойынды ойнайды, және керісінше. (NFL-ге қарағанда активті тізімі кішірек болғандықтан, Канадалық футбол лигасының бір ойыншысы екі жұмысты да атқара алады.) Кәсіби команда кейде тек бастапқы соққыларды орындайтын және алаңдық голдар мен қосымша ұпайларды соғатын кикердің резервтік құрамы ретінде жұмыс істейтін соққы маманына ие болады. Бұл, әдетте, үздік ұпай жинаушы кикерді жарақаттан қорғау үшін жасалады немесе егер ол дәл болса да, бастапқы соққыларда жеткілікті қашықтыққа ие болмаса. Әуесқой командалар (мысалы, колледж немесе орта мектеп) көбінесе орындық соққышы мен пунтер арасында айырма жасамайды, әр түрлі ойыншылар әр түрлі орындық соққы міндеттерін орындайды (мысалы, біреуі бастапқы соққыны орындайды, екіншісі ұзақ алаңдық голдарды соғады, ал үшіншісі қысқа қашықтықтан соғады) немесе тұрақты позициялық ойыншылар соққы міндеттерін орындайды. Соңғы нұсқа орта мектеп командаларында жиі кездеседі, себебі ең жақсы спортшылар көбінесе ең жақсы соққышылар болады. Кәсіби футболдың қазіргі заманғы дәуірінен бұрын, бұл кәсіби командалар үшін де осылай болды, әсіресе көптеген орындық соққылар әлі де төменде сипатталған «түзу» стилімен орындалған кезде. Кикерлер алаңдық голға тырысу кезінде тікелей физикалық байланыстан қорғалғанмен, бұл көбінесе бастапқы соққыларда дұрыс емес, және кикер қайтарым соққысы кезінде айтарлықтай байланысқа түсуі мүмкін. 1997 жылы Бьёрн Ниттмо бастапқы соққы кезінде алған соққыдан ауыр ми зақымдануына ұшырады. Дегенмен, ойынға қатысудың аздығы және басқа позициялармен салыстырғанда байланыстың жоқтығына байланысты, NFL-дегі үздік кикерлердің мансабы өте ұзақ, әдеттегі NFL ойыншысынан әлдеқайда асып түседі. Кикер – ойыншылардың 40 жастан асқаннан кейін де ойнауы жиі кездесетін сирек позициялардың бірі. NFL тарихында 45 жастан асқан сегіз ойыншының алтауы – кикерлер: Мортен Андерсен, Гэри Андерсон, Джон Карни, Бен Агаджаниан, Адам Винатьери және Джордж Бланда. Бланда 48 жасқа дейін ойнаған NFL тарихындағы ең қарт ойыншы болды.

Команданың орны

Орын тепкіштер көбінесе өз командаларының ең кішкентай мүшелері болады. Алайда, 2011 жылы The New York Times газетінде NFL кикерлері жыл бойы салмақ көтеру жаттығулары мен қатаң диеталарды қабылдағандары туралы жазылған. Себастьян Яниковский сол жылы 2 метр бойы бар, орын тепкіш болған. 2 метрлік Роб Биронас: "Мен кейбір қанатты шабуылшылар мен қорғаушылардан ірі болуым мүмкін", - деп атап өтті. НФЛ тарихындағы ең көп ұпай жинаған 25 ойыншының барлығы – орын тепкіштер.

Нөмірлеу

NFL-де кикерлер, пант жасаушылар мен квотербектермен бірге, жеке цифрлы киім нөмірін тағуға рұқсат етілген жалғыз ойыншылардың қатарында болды; кикерлер сондай-ақ 10 мен 19 арасындағы нөмірлерді тағуға болады. Колледж және мектеп футболында кикерлер кез келген нөмірді тағуға құқылы, әдетте қабылдаушының нөмірін тағады (1-ден 49-ға дейін немесе 80-ден 99-ға дейін). Кикерлер команда тізімінде көбінесе көзге түспейтіндіктен және төменгі киім нөмірлері сол деңгейдегі басқа позицияларда кеңінен қолданылатындықтан, оларға басқа ойыншылар пайдаланбайтын жоғарырақ нөмірлер беріледі (мысалы, 40-шы немесе 90-шы нөмірлер). Футбол тарихында 100 нөмірлі киім киген екі ойыншы – Чак Киндер және Билл Белл, екеуі де кикер болған.

Солтүстік Америкадан тыс жерлерде

NFL-дегі тепкіштердің үлесі басқа кез келген позицияға қарағанда жоғары болса да (Пантерден басқа), Солтүстік Америкадан тыс командалар үшін тепкіштер ойыны әрқашан күшті жақ болмайды. NFL Europe бұрынғы кәсіби футболшыларды орындық тепкіштер ретінде жұмысқа тартқандығымен ерекшеленді, олардың кейбіреулері, Мани Бургсмуллер сияқты, жанкүйерлердің сүйіктісіне айналды. Еуропалық Футбол Лигасының 2021 жылғы тұңғыш маусымында Touchdownнан кейінгі қосымша ұпайлардың салыстырмалы түрде көп саны сәтсіз аяқталды немесе бұғатталды, сондай-ақ қазіргі 2021 жылғы неміс футбол лигасына қарағанда екі ұпайлық түрлендірулердің үлесі де жоғары болды. Кельн Центуриондары (ELF) және Лейпциг Корольдері тіпті сол маусымдағы барлық далалық голға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды (он ойындық маусымда тиісінше 0 және 0 3). Барселона Дракондары (ELF) өздерінің тепкіштер ойынын жақсарту үшін маусым соңында NFL-дің түлегі Джорджио Тавеккионы жұмысқа алды, ал Гамбург Теңіз Шайтандары (ELF) саяхатшы-тепкіш Филип Фрис Андерсеннің сәттілігіне қол жеткізді, ол тұрақты маусымда 18 әрекеттің 17-сін орындады, соның ішінде Франкфурт Галактикасына (ELF) қарсы лиганың ашылу ойынында жеңіске жетті.

Жақсы соққы стилі

Қазіргі кездегі орын тепкіштер негізінен "футбол стиліндегі" тепкіштер, тупқа сол жақтан бірнеше қадамнан жақындап (оң жақты ойыншы үшін, немесе керісінше) және туптан бірнеше қадам артынан жақындап, аяқтың көтеріңкі бөлігімен соққы береді; Құрама Штаттар Ұлттық Футбол Лигасының барлық қазіргі тепкіштер осы стильді қолданады. Бұл тепкілеу әдісін 1957 жылы Фред Беднарски енгізді және 1960 жылдары Пит Гоголак және оның інісі Чарли сияқты тепкіштер танымал етті, Чарли – бірінші раундта таңдалған орын тепкіш. Бұрын көптеген орын тепкіштер "түзу" стильді қолданды, ол өте қатты, табаны жалпақ және сәл жоғары көтерілген арнайы аяқ киімді талап ететін стиль еді. "Тікелей бақ" стилі деп те аталатын түзу стильде, тепкіш тупқа бүйірінен емес, тікелей артынан жақындап, аяқтың бақ бөлігімен соққы береді. Ұлттық Футбол Лигасында толық уақытпен ойнаған соңғы түзу орын тепкіш 1986 жылғы маусымнан кейін "Кливленд Браунс" командасынан зейнеткерлікке шыққан Марк Мозли болды, ал Ұлттық Футбол Лигасына таңдалған соңғы түзу тепкіш 1984 жылы "Филадельфия Иглз" командасы "Капитал Университетінен" Мэнни Мацакисті таңдады, ол сәтті колледж және жаттықтырушылық мансабын жалғастырды. "Миннесота Викингс" футбол стиліндегі тепкіштерді пайдаланған соңғы Ұлттық Футбол Лигасы командасы болды, ол 1983 жылы Бенни Рикардоны шақырды. Бақылау және күш жетіспеуіне байланысты түзу тепкіштер үлкен колледж футболында сирек кездеседі, бірақ олар жоғары мектептерде, шағын колледждерде, жартылай кәсіби және әуесқой командаларда кездеседі. Колледж футболындағы ең бағалы екі жүлде бұрынғы түзу тепкіштер Фред Митчелл мен Лу Грозаның есімімен аталады, бірақ қазір оларды футбол стиліндегі ойыншылар жеңіп алады. Футбол стиліндегі тепкілердің арасында да айырмашылықтар бар: футбол стиліндегі алғашқы Ұлттық Футбол Лигасы тепкіштерінің әрекеттері бүгінгі футбол стиліндегі тепкіштерден өзгеше болды. Колледж және дайындық мектептері арасында да айырмашылықтар бар. Kicking Coach Пол Ассад 2000 жылдардың басында "Power X System" деп аталатын әдісті үйретті, оны оның 51-ден астам Ұлттық Футбол Лигасының бастаушы мамандары студенттері қолданды, мысалы, атақты Ұлттық Футбол Лигасының ойыншылары (Мейсон Кросби, Себастьян Яникoвски, Мэтт Брайант және басқалар), онда аяқтардың орналасуы, соққы тиген кездегі аяқтың қалпы, дененің жоғарғы бөлігінің орналасуы және тізбегі, сондай-ақ "Тіреу аяғының" орналасуында ерекше айырмашылықтар бар.

Аяқ киім

Қазіргі заманғы ойында допты тепкіштер әдетте арнайы аяқ киім (футбол буттары) тартады. Бұған себебі, қалыпты футбол тізеліктерінен айырмашылығы, олар мықтырақ және қатаң пластиктен жасалса, футбол буттары негізінен былғарыдан жасалады. Допты тепкіштер кейбір жағдайларда екі түрлі бута киеді. Олардың біреуі – допты тебуге арналған бутасы, ал екіншісі – тұруға арналған аяғы. Допты тепкіштер тұруға арналған аяғына футбол бутасын киюінің себебі, қатаң материал тұруға арналған аяқтың жерге берік тірелуіне және допты тепкіштің білегін тығыз ұстауына көмектеседі. Дегенмен, өте сирек жағдайларда кейбіреулер жалаң аяқпен доп тебуді қалайды. Тони Франклин осындай жалаң аяқпен ойнаған допты тепкіштердің бірі еді, ол Филадельфия Иглз және Нью-Ингленд Патриотс командалары үшін Супер Боулда ойнады. Тағы бірі – Рич Карлис, ол бір кезде екі доп тебу рекордын бөлісті: Супер Боул тарихындағы ең ұзын алаңдық гол рекорды (Супер Боул XXI-де 48 ярдтық алаңдық гол соғып Ян Стенерудпен теңесті) және бір ойындағы ең көп алаңдық гол (1989 жылы Миннесота үшін жеті гол соғып Джим Баккеннің сол кездегі рекордын теңесті, бірақ бұл рекордты кейін Роб Биронас бұзды). Англиялық Роб Харт өзінің 7 жылдық NFL Еуропа карьерасы барысында жалаң аяқпен доп тепті. Джон Бейкер де 1990-жылдары Канада футбол лигасы мен Хосе Кортез XFL-де осы стильді қолданды. NFL ойынында соңғы рет жалаң аяқпен доп тепкен адам – 2002 жылы Джефф Уилкинс. Нью-Орлеан Сентс командасының доп тепкіші Том Демпси ерекше аяқ киім тартты; Демпсидің аяғының алдыңғы бөлігі тегіс болғандықтан, ол оған сәйкес келетін аяқ киім тартты. 1970 жылы Демпси арнайы аяқ киіммен 63 ярдтық алаңдық гол соққаннан кейін, лига 1977 жылы доп тебуге арналған аяқ киімдерге стандарттар белгілейтін ереже өзгертілді, бұл ереже «Том Демпси ережесі» деп аталды, ол «жасанды аяғы бар ойыншы киетін кез келген аяқ киімнің доп тебу беті қалыпты доп тебу аяқ киіміне сәйкес болуы керек» дейді. Демпси осы ереже күшке енгеннен кейін тағы екі жыл ойнап, 1979 жылы зейнеткерлікке шықты. Ұлттық жоғары мектеп қауымдастығының ережесіне сәйкес, барлық ойыншылар аяқ киім киюі керек болғандықтан, жоғары мектептердегі ойындардың басым көпшілігінде жалаң аяқпен доп тебуге тыйым салынған. Техас NCAA ережелері бойынша ойнайды, сондықтан Техаста жалаң аяқпен доп тебуге рұқсат етіледі.