Кіріспе

Dorset '/dɔːr/s/ɪt/ (немесе ежелгіше, Dorsetshire) – Англияның оңтүстік-батысындағы, Англия каналының жағалауында орналасқан графтық. Жер ауданы ; батысында Девон, солтүстік-батысында Сомерсет, солтүстік-шығысында Уилтшир және шығысында Гэмпширмен шектеседі. Ландшафтының әртүрлілігіне геологиялық құрылымы зор әсер етеді, оған 200–40 миллион жыл бұрынғы (млн ж.б.) және 2 млн ж.б-дан қазіргі уақытқа дейінгі шөгінділердің тізбегі кіреді. Жалпы алғанда, ең көне тау жыныстары (ерте юралық) графтықтың батыс бөлігінде, ал ең жаңалары (эоцендік) – шығыс бөлігінде кездеседі. Блэкмор аңғарында юралық жыныстар жатыр, олар графтықтың батыс және оңтүстік жағалауындағы жартастардың көп бөлігін құрайды; батыстағы кейбір биік жерлерді жас бор дәуірінің жыныстары жабаса да, олар негізінен графтықтың орталық және шығыс бөліктерінде таралған. Дорсет жағалауы – әлемдегі ең көп зерттелген және танымал жағалаулардың бірі, себебі ол 95 мильге (153 км, шығыс Девонның бір бөлігін қоса алғанда) триас дәуірінің бастамынан юра және бор дәуірінің соңына дейінгі мезозой эрасының барлық кезеңдерін жақсы сақталған қазбалармен көрсетеді. Дорсет аймағында көптеген әктас жоталары бар. Ең ірісі және ең танымал – графтықтың оңтүстік-батысынан солтүстік-шығысына дейін созылатын бор дәуірінің әктас жотасы. Ол Солсбери жазығы, Уайт аралы және Оңтүстік Даунс сияқты Англияның оңтүстігінің көп бөлігін құрайтын бор тобының бір бөлігі болып табылады. Әктас және бор жоталары арасында кең сазды аңғарлар мен су тасқынына ұшырайтын жазықтар орналасқан. Оңтүстік-шығыс Дорсет, Пул, Борнмут және Нью-Форест айналасында жас және нашар төзімді қабаттарда жатыр: эоцендік саз (негізінен Лондон сазы), құм және қиыршық тас. Бұл тау жыныстарынан жұқа топырақ пайда болады, ол тарихи тұрғыдан қарағанда, қызылша топырақты мекендеу ортасын құрайды. Пурбектің әктас және бор жоталары Ұлыбританиядағы ең ірі құрлықтағы мұнай кен орнының үстінде орналасқан. Кен орнынан жоғары сапалы мұнай өндіріледі. Жақын жерде әлемдегі ең көне үздіксіз сорғылайтын Киммеридж кені бар, ол 1960 жылдардың басынан бері пайдаланылуда. Бұл мұнайдың көзі – төменгі лиастағы органикалық заттарға бай шиферлер. Жағалаудағы жер көшкіндері осы шиферлерді тұтандырып, жартастарда өрт тудыруы мүмкін, соңғысы 2000 жылы болған.

Девоннан көміртекке дейін

Шамамен 380 миллион жыл бұрын, кейіннен Оңтүстік Британияны құрайтын құрлық экватордан оңтүстікке қарай шамамен 19 градусқа орналасқан және Лауразия мен Гондваналенд материктерін бөліп тұрған мұхит алабының солтүстік жағалауында жатқан. Бұл материктер соқтығысып, Пангея суперконтинентін құрғанда, мұхит түбіндегі шөгінділер көтеріліп, үстіне итерілді, ал жер астындағы балқыған тау жыныстары шығып келді. Бүгінде бұл магмалық интрузиялар және көршілес Девон графтығында көрінетін қызыл құмтастар батыстан шығысқа қарай еңіске түседі және Дорсеттегі жаңа шөгінділердің астында тереңге көмілген.

Триас дәуірі

Осы кезеңнің көп бөлігінде Оңтүстік Британияда континенттік жағдайлар басы болды, бастапқыда ірі өзен жүйелері арқылы Шервуд құмтасты тобы қалыптасты. Одан кейін, шөлдік ортада тұзды балшық тастар (жергілікті жерлерде қалың галит кендерімен қоса) шөгінді, нәтижесінде Мерсия балшық тасты тобы пайда болды. Үстіңгі Рети дәуірінің Пэнарт тобындағы балшық тастар, әк және құмтастар теңіз жағдайларының күрт өзгеруін көрсетеді. Дорсетте осы кезеңге жататын тау жыныстары бетке шыққан жоқ, бірақ олар мұнайгаз барлау бұрғылаулары нәтижесінде жер астында бар екені мәлім.

Триалықтан юралыққа дейінгі кезеңдер

204 миллион жыл бұрын Дорсет, қазір 30° солтүстік ендікте, су астында жатқан, ал төменгі Лиас құрайтын қабаттардың ішіндегі саз және әктастар арасында алғашқы амонититтер (Psiloceras planorbis) пайда болды.

Төменгі Лиас

Кейінгі ретиан және плинсбах кезеңдерінде, сол кездегі аязғы теңіз ортасында қалыптасқан Төменгі Лиас, Көк Лиас, Қара Вен Марлдары және Жасыл Аммонит Төсектерінен (Шармут балшық тас қалыптастыруы) тұрады. Көбінесе жасыл өсімдіктермен жабылған, ол Дорсеттің батысындағы Маршвуд Вейлінің төңіршегін құрайды және жер қазылған ағыстарда, сондай-ақ Ситаунның батысындағы жағалау бойында көруге болады. Вейльдің беткейлері негізінен Жоғарғы және Төменгі Лиас саздары мен құмдарынан тұрады, ал Креда кезеңінен (145–66 млн жыл бұрын) жас қабаттар биік нүктелерді жабады. Көк Лиас – Лиас қабаттарының ең төменгісі. Лайм Регис жанындағы жағалауда оның қабатты құрылымы және мұнайға толы тақтатаспен араласып жатуы байқалады. Саздағы темір пириті ауаға ұшырағанда қызып, кейде тақтатастарды тұтандырады. Лайм Регис аймағында 18-19 ғасырларда қазбаларды жинау және сату танымал кәсіпке айналды. Цемент өндірісі үшін қолданылатын саздарды қазу және жер көшкіндері әртүрлі өлшемдегі амонититтердің көптігін ғана емес, сонымен қатар ихтиозаврлар мен плезиозаврлар сияқты ірірек үлгілерді де ашты. Бұл тау жыныстары су астында қалыптасқанмен, табылған ағаш қазбалары, құрлықта өмір сүрген жануарлар және птерозаврлар құрлықтың жақын жерде болғанын көрсетеді.

Ортаңғы Лия

Плиенсбах дәуірінен ерте тоарцианға дейін, ауа райының күрт өзгеруіне ұшыраған, тереңдігі аз теңіз ортасында қалыптасқан орта Лиас шөгінділері, төменгі Лиасқа қарағанда сазды емес, көбінесе балшық және құмнан тұрады. Бұл құмдардың Корнуолл мен Оңтүстік Уэльстің қазіргі құрамына кіретін аралдардан келгені болжанып отыр. Бұл қабаттан табылған аммониттердің үлкен шабақтардың шабуылына ұшырағаны байқалады. Бұл шөгіндінің соңында көптеген теңіз жұлдыздарының қаңқа қалдықтары табылған, олардың жылдам көмілгенін көрсетеді. Ғалымдардың пікірінше, мұның себебі үлкен дауыл немесе цунами болған, және шөгіндімен бірге көптеген қалдықтар ағысып кеткен, ал кейбіреулері мүшелерін жоғалтқан. Лиас бөлігінің осы бөлігі тиісінше "теңіз жұлдызы төсегі" деп аталады. Даунклиф және Торнкомб құмдарының келесі қабаттары да мезгіл-мезгіл дауылды ортада, құм мен балшық үстемдік ететін жерде қалыптасқан. Мұнда қазбаланған жануарлармен қапталған шағын тастар мен кесек тастар кездеседі, бұл шөгінділердің бір бөлігінің литификацияланғанын көрсетеді; сонымен қатар, жергілікті жер сілкінісі белсенділігінің белгілері де бар. Орта Лиас қабатының соңғысы – Марлстон тасы.

Жоғарғы Лиас

Жоғарғы Лиас қабатының ең төменгі бөлігі – Бэкон әктасты формациясы шамамен 182 миллион жыл бұрын, Плиенсбах және Тоарциан дәуірлерінде қалыптасқан. Ол «түйіскен қабат» деп аталады, және 3 миллион жыл бойы шөгінді жиналғанымен, қалыңдығы 0,6 – 1,5 метрді құрайды, оны Эйп аузынан көруге болады. Йоркширдегі эквивалентті қабаттың қалыңдығы шамамен 100 метрге жетеді, бұл Дорсет ұзақ уақыт су астында болғанын және құм мен саздың жеткілікті мөлшерде түспегенін көрсетеді. Бұл қабат ақтан ашық қызғылт түске дейінгі ұсақ түйірлі әктастан тұрады. Құмдар Йеовил қаласына қарай созылатын жолақ құрайды. Ауданның шығысында бұл құмдар жер бетінен 900 метр тереңде жатыр және Уитч Фарм мұнай кен орнының ортаңғы резервуарын құрайды. Онда көптеген қазбалар кездеседі, оның ішінде бриозоандар, брахиоподтар, аммониттер, белемниттер, гастроподтар, екі қабатты моллюскалар және эхиноидтар бар. Бұрынғы орта және жоғарғы Лиас сияқты, бұл қабаттың да жарылымдармен байланысты шөгінді жиналу белгілері байқалады. Төменгі Оолиттің жоғарғы бөлігінде Шиптон-Гордж және Бертон-Брэдсток аймақтарында көптеген түрлі губкалар кездеседі. Теңіз ортасында қалыптасқанына қарамастан, оолитте төменгі Лиас сияқты құрлықта өмір сүрген жануарлардың қалдықтары да бар, оның ішінде Шерборн маңынан табылған Мегалозаврдың екі түрі. Ауданның солтүстік-батысында, Шерборнның оңтүстігі мен шығысындағы саздар арасында «Фуллер жері» деп аталатын әктас тас кездеседі. Ол аммониттерге және екі қабатты моллюскаларға бай. Бұрын «Жоғарғы Фуллер жері сазы» деп аталған, одан кейін келетін Фром сазы Батыс шығанағының батысында орналасқан және Батыс жартастың басты бөлігін құрайды. Онда көптеген брахиоподтар бар, әсіресе Веймут антиклинында, онда устрица қабаттарының қалыңдығы 5 метрге жетеді. Орман мәрмәрінің шығып жатқан жерлері Веймут антиклинының айналасында, Бертон-Брэдсток пен Эбботсбери арасындағы жағалау жартасында және Ботенхэмптонға дейінгі ішкі аймақта шоғырланған, онда олар жас кредалық шөгінділердің астында жоғалады. Рэмпишемде қайтадан пайда болатын олар шығысқа, содан кейін Сомерсетке қарай солтүстікке бұрылады. Бұл әктас бұрынғыдай бір жалғасқан қабатты құрамайды, бірақ көбінесе саздан тұратын формацияда қалталар түрінде кездеседі. Күшті тропикалық дауылдар көптеген қабықшаларды және басқа да жұмсақ денелілерді алып келгендіктен, олар осылай шөгіндіге түскен болуы мүмкін. Корнбраш әктастары шөгінді жиналған аяз сулар, одан кейін Келлауэй қабаттары орналасқан терең сулармен алмастырылды. Келлауэй қабаттарын тек өзендер мен ағындардың жағалауларында, сондай-ақ Чикерлл мен Рэмпишемдегі кірпіш карьерлерінде көруге болады, онда Оксфорд саздары қазылып алынды. Оксфорд саздары әлдеқайда терең суға шөгіп, Веймут пен Блэкмор аңғары арасындағы аңғарларды жабады. Оларды Тидмур-Пойнт, Джордан-Хилл және Чикерллдегі кірпіш карьерлерінде де көруге болады. Жақсы көрінбейтіні және кірпіш өнеркәсібінің құлдырауы салдарынан саздарды егжей-тегжейлі карталау қиынға түседі, қазір ол қызметтерге арналған траншеяларды қазуға көп көзқарас білдіреді. Бұл қазба жұмыстары кезінде Септарлық түйіндердің әсерлі үлгілері табылды. Коралл қабаттарын Веймут антиклинында, Эбботсбери мен Осмингтон арасында көруге болады. Содан кейін ол Сомерсет шекарасындағы Мэйппаудер мен Куклингтон арасындағы төменгі жарлық ретінде пайда болады. Бұл формацияның жоғарғы жағында үлкен дельта тәрізді устрицалар кездесетін Рингстед шайырлы сазы орналасқан, ал Кораллдың жоғарғы жағында Рингстед коралл қабаты орналасқан. Бенеклиф шөгіндісі – ірі доггерлерді қамтитын жұмсақ құмтас, Бран Пойнт мүйісінде жақсы көрінеді. Бұрын резервуар болғандықтан, мұнай кейде осы жартастан ағып шығады, ал жақын маңдағы құмдарда мұнай қалдықтары бар. Оттегі жетіспейтін ортада шөгінді жиналған Киммеридж қабаттары Пурбек моноклинінің және Веймут антиклинінің шетін құрайды. Олар Блэкмор аңғары арқылы солтүстіктен оңтүстікке қарай төменгі жолақты құрайды және Портленд аралы мен материк арасындағы жер жолағын нығайтады. Эбботсбери маңындағы темірге бай ерекше шөгінді, әдеттен ауытқып, темірге бай судың жағалауында орналасқан және формациядағы ақшыл жолақтар балдырлардың мезгіл-мезгіл гүлденуінен кейін коколиттерден пайда болды. Көптеген қалдықтар жайлап қысылған, бұл Киммеридж қабаттарының қатты тығыздалғанын көрсетеді, мүмкін бастапқы қалыңдығының сегізден бір бөлігіне дейін. Бұл Солтүстік теңіздегідей мұнай қоймаларын өндіруге жеткіліксіз болды, бірақ мұнайға бай шиферлер бұрын жергілікті отын ретінде экономикалық маңызға ие болды.

Портленд тобы

Жоғарғы юра мен төменгі креда кезеңдері арасында қалыптасқан формациялар Дорсеттің бүкіл аумағында бұрынғы қабаттар сияқты шөгіндіге түсіп, кейін эрозияға ұшыраған ба, әлде қазір табылған аймақтарда ғана пайда болған ба – әлі белгісіз. Портленд құмдары терең теңіз жағдайында қалыптасқан, ал Портленд тасы жағалауға жақын шөгінді. Ірі рифтер құраған теңіз балдырлары осы формациядағы жиналған және иісті жолақтардың пайда болуына себепкер, оларды Портленд аралының солтүстігінде орналасқан, өте қазбалы әктас – Роучтан жақсы көруге болады. Оолиттің солтүстігінде тыныш, ағысы аз суға шөгіндірген ұсақ дәнды әктас орналасқан. Оның құрамында шақыр тәрізді тау жыныстары – херт бар, егер ірі аммониттер болмағанда, оны ерте креда деп жаңылыстыруға болар еді. Бұрын Пурбек қабаттарының ортасында деп есептелген, қазіргі зерттеулер Юра мен Креда кезеңдерінің шекарасы Төменгі Пурбектің төменгі бірнеше метрінде жатыр деген тұжырымға келді.

Purbeck тобы

Пурбек әктас тобы – Пурбек аралынан аталған әктастар, сазбалшықтар және саздың тізбегі. Олар титонның соңғы және берриаздың басындағы кезеңдерде, негізінен өте жақын лагуналар мен тұщы су көлдерінде қалыптасқан, төменгі деңгейлерде галит, гипс және басқа да булану шөгінділерінің әсері сезіледі. Лулворт маңындағы араласқан шөгінділердің себебі осы булану шөгінділерінің қалың қабатының еруі деп саналады. Алдыңғы қабаттардың көтерілуі мен эрозиялануына да дәлелдер бар. Осы шақтардағы климат тропикалықтан субтропикалыққа өзгерген, Пурбек қабаттарының төменгі деңгейлерінде табылған қазбаланған ағаштардың өсу сақиналарында көрініп тұрғандай, айқын ылғалды және құрғақ маусымдар болған. Бұл ағаштар жағалаудың төменгі бөліктерінде өсіп, кейде теңіз суына батып кеткен. Құлаған ағаштар мен олардың түбірлері шөгінділерді ұстап тұрған строматолиттермен жабылған. Бұл деңгейдегі әктастар, түсі жағынан әртүрлі, тұщы сулы шұңғыл Viviparus-тың тығыз жиналған қабықшаларынан тұрады. Олардың жоғары жылтырату қабілеті оларды Пурбек мәрмәрі деп атауға себеп болды. Ескі Орман мәрмәрі сияқты, бұл нағыз метаморфты емес, шөгінді мәрмәр. Пурбек әктас тобы сирек кездесетін бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер және сүтқоректілердің әртүрлі қазба қалдықтарын тапты, осы құрылымның халықаралық маңызын арттырды.

Wealden тобы

Уэалдендік қабаттар оңтүстікке дейін шектеледі және Upwey мен Swanage арасында 107 м-ден 716 м-ге дейін қалыңдайды. Бұл өзендер солтүстік және батыстағы жоталы жерлерді кеулеп, Оңтүстік Дорсеттегі келесі шөгінділердің көп бөлігін қалыптастыруға жауапты болды. Уэалдендік қабаттарда аймақтағы мерзімді өрттерді көрсететін көптеген өсімдік қалдықтары мен көмір бар. Мупе шығанағындағы кейбір құмдар мұнаймен байланысып, құмтас тастарға айналды, бұл осы құмдар шөгінді кезде мұнай пайда болуы басталғанын көрсетеді. Ең ертегі шөгінді, Төменгі Гринсэнд, оңтүстіктегі Уэалдендік қабаттарды, ал солтүстіктегі Оксфорд және Киммеридж балшықтарын жабады. Батыста, эрозияға ұшыраған Лиас үстінде Альбиан дәуіріне жататын Гаульт балшығының жұқа қабаты орналасқан, ол батысқа қарай созыла түскен сайын қалыңдығы 27 м-ден 7 м-ге дейін азаяды және оны бор таулары мен жартастар маңындағы көктемдермен анықтауға болады. Бұл екі қабаттың арасындағы су округ тарихындағы көптеген көшкіндерге себепкер болды. Геологтар Лиастан Киммеридж балшығына дейінгі барлық формациялардың бүкіл округ бойынша орналасқанына сенімді болғандықтан, Гаульт балшығы Дорсетті су басудан бұрын болған көтерілу мен эрозияның масштабын көрсетеді. Гаульт бор таулары мен жартастар маңындағы көктемдерде көрінеді. Гаульттан жоғарырақ Үстіңгі Гринсэнд орналасқан, ол Батыс Дорсет биіктіктерін безенген алтын құмдардан, мысалы Pilsdon Pen және Golden Cap сияқтылардан, округ орталығында кездесетін құмтастардан тұрады. Алғашқы бор шөгінділерінде Корнубиядан келген деп есептелетін құм мен қиыршық тастар бар. Бұл құмды бор Орталық Дорсетке таратылды және оны Eggardon Hill қабырғаларынан анық көруге болады. Су тереңдеген сайын планктон, кокколифтер және фораминифералар Дорсет бортының негізгі құрауыштарына айналды. Жалпы, Дорсет борты құрылыс материалы ретінде қолдануға тым жұмсақ, бірақ Ridgeway бойындағы жарылыстар мен бүктелулерден туған ерекше қатты түрі римдіктердің мозаикаларында кеңінен қолданылды. Борда аммониттер, белемниттер және брахиоподтар сияқты ірі қазбалар жиі кездеседі. Флинт түйіндік және қабатты түрде кездеседі. Дорсет бортына шөгінділер, осы себепті, әлемнің басқа бөліктеріндегілерден ерекшеленеді, ал ондағы өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары одан да жаңа.

Ерте палеоген

Солтүстік Атлантиканың кеңеюі, алғаш рет триас кезеңінде болған, енді Дорсет ландшафтына әсер ететін деңгейге жетті. Бұрын су астында болған аймақтар әктас қабаттары бүгіліп, жоғары көтерілген кезде эрозияға ұшырады. Оңтүстік-Шығыс Англиясынан табылған осы кезеңнің алғашқы шөгінділері Дорсетте кездеспейді. Дегенмен, Девонда табылған шамалы мөлшердегі шөгінділер, сондай-ақ Дорсет әктасындағы көптеген ерітінді тесіктері эрозия оларды жойған болуы мүмкін деген жорамал тудырады. Ірі ерітінді тесіктері, долиналар деп аталады, олар Дорчестер мен Бере-Регис арасындағы жоталарда орналасқан. Брианспудлдің жанында 86 метр ені және 21 метрден аса тереңдігі бар Culpepper's Dish орналасқан. Дорсетте осы кезеңнен табылған алғашқы шөгінділер – Рединг формациясының саздары. Ламбет тобының бір бөлігі, олар Студлендтегі әктастың үстінде көрінеді. Олардың лагуналардың түбінде шөгінділенген деп саналады. Гэмпшир бассейнінің Дорсет бөлігінде кеңінен таралған Браклшем тобы негізінен өзендер арқылы шөгінділенген және Дорсет жоталарының негізін құрайды. Осы кезеңде болған жиі және ауыр жаңбырлар Пурбек және Веймут аймарлары арқылы солтүстік биік жерлерден көп мөлшерде материал әкелді. Оңтүстік Дорсеттің төмендіктерінде кварциттен жасалған тастарды табуға болады, ал осы сарсендер кейбір жергілікті тарихи ескерткіштерде қолданылған. Округтің солтүстігінде және шығысында одан да ұсақ құм мен қиыршық тас, соның ішінде Уорхэм маңында кеңінен қазылған шақтағы саз кездеседі. Сазды құрайтын ұсақ бөлшектердің батыста пайда болғанына сенімді, онда құрғақ, ылғалды жағдайлар мен нөсерлі жаңбырдың кезектесуінен тау жыныстары ыдырап, өзендер пайда болып, материалды қазіргі орнына жеткізген. Борнмуттың жартастарынан алынған қазбаланған пальмалар Дорсетте сол кезде тропикалық климат болғанын растайды.

Палеогеннің соңғы кезеңінен неогенге дейін

Осы кезеңде Дорсет тағы 9° солтүстікке қарай жылжыды, климат тез суытылып, эоценнің соңына қарай қоңыржай болды. Көбінесе құрлықтағы, тұщы және ащылау сулы ортада орналасқан графтық, төмен жатқан географиясына қарамастан, мұз дәуірінің соңындағы шағын шаруалар есебінен теңіздің ықпалынан көп бөлігін сақтады. Теңіз деңгейі төмендеген кезде Гэмпшир бассейнін толтырған кеш палеогендік шөгінділер Дорсетте кездеспейді, сондай-ақ неоген де кездеспейді, ол дерлік барлық Британ аралдарында жоқ. Бұдан әрі, бірақ одан аз айқын бүктеліс және жер астындағы жарылымдар бойымен көтерілу, юра және бор шөгінділерінің үздіксіз эрозиясымен бірге, Дорсеттің қазіргі ландшафтын және су ағысы үлгілерін қалыптастырды.

Төртінші кезең

Соңғы 2,6 миллион жыл ішінде Ұлыбритания температураның бірнеше рет күрт өзгеруіне тап болды, оның ішінде үш мұз дәуірі болды. Дорсет мұзқаптардың әсеріне ұшырамаған, бірақ жоталы жерлерде мәңгілік тоң қабатының пайда болуына байланысты температураның өте төмендеуін бастан өткерді. Теңіз деңгейінің күрт өзгеруі және кезекті жылыну мен суыну ландшафтты айтарлықтай өзгертті. Портлендтегі екі көтерілген жағажай 210 000 және 125 000 жыл бұрын қалыптасқан, бұл теңіз деңгейінің ауытқуына нақты куәлік. Бұл екі ауытқудың себептері екі есе болды – мұз қабаттарының өсуі, олар үлкен су көлемін тоңдырып қалды, және солтүстіктегі мұздың салмағы құрлықтың еңіске бұруына әкелді. Жазда мұздың ішінара еруі нәтижесінде ірі өзендер пайда болып, аумақтың барлық бөлігіне құм мен қиыршық тас ағызып, жоталы аймақтарда және аңғарларда үлкен террасалар құрады. Бұл өзендер теңіз деңгейі төмендеген сайын ландшафтты ойып өтті. Бұл әрекеттер Шафтсбери және Эбботсбери маңындағы сияқты кең ауқымды жер көшкіндеріне әкелді. Дорсет пен Девон шекарасындағы өзен террасаларынан ертедегі адамдардың кремний және кремень құралдары табылды, бірақ олар басқа өзендердің шөгінділерімен бірге осы жерге әкелінген болуы мүмкін. Бұл созылмалы жарықтар Юра кезеңінен ерте бор кезеңіне дейін қайта жандандырылды. Аймақ соңғы бор кезеңінен палеогенге дейінгі Альпілік соқтығысудың бастапқы кезеңдерін бастан өткерді, көптеген созылмалы жарықтардың кері жандануымен, Дорсет аймағындағы ең көрінетін құрылымдарды, мысалы, Пурбек Моноклинін құрады.

Литон Чейни бұзылысы

Литтон Чейни бұзылысы - батыстан шығысқа қарай созылған, оңтүстікке қарай көлбеген қалыпты жарық. Бұл жарық Лиас тобы шөгіндісі кезінде және кейінірек, Юраның соңынан Қырық дәуірінің басына дейін белсенді болған. Кейбір мәліметтер бойынша, Қырық дәуірінің соңы мен Палеогеннің басында жарықта шағын кері бұрылу болған.

Эбботсбери-Риджвей бұзылысы

Бұл батыстан шығысқа қарай бағытталған, оңтүстікке қарай еңкейген маңызды қалыпты жарылыс негізінен Жураның соңы мен Қырық дәуірінің басында белсенді болған, бұл оның ілмекті қабырғасындағы Велденнің жергілікті сақталуынан көрініп тұр. Кейіннен Қырық дәуірінің соңы мен Палеогенде кері жарылыс ретінде қайта белсендірілді, қазіргі кезде ілмекті қабырғасында Портланд және Пурбек қабаттары, ал табанында бор қабаттары орналасқан. Бұл жарылыс Триас тұз қабатының астындағы жарылыстармен тікелей байланысты емес.

Пурбек моноклині

Бұл моноклиналдық құрылым, Портленд-Уайт моноклині (немесе бұзылыс) деп аталатын, Уайт аралы арқылы шығысқа қарай жартылай үздіксіз созылатын құрылымның бір бөлігі болып табылады. Ол Пурбек-Уайт аралының жарықшалық аймағының кері белсенділігінің нәтижесінде қалыптасқан.