Кіріспе

Американдық тікұшақ үлгісі (R22). Салыстырмалы түрде төмен сатып алу және пайдалану құнына байланысты, R22 бүкіл әлемде бастапқы роторлық оқытушы, жеке қолданысқа арналған тікұшақ және Солтүстік Америкадағы ірі шаруашылықтарда, сондай-ақ Австралиядағы мал шаруашылықтарында мал басқару құралы ретінде кең таралған. R22 өте төмен инерциялы роторлық жүйеге ие, ал басқару элементтері гидравликалық көмексіз тікелей итергіш таяқшалармен басқарылады. Сондықтан, оның ұшу басқарулары өте сезімтал және артық түзетулерді болдырмау үшін жеңіл әрекеттерді қажет етеді. R22-ні игерген студенттер көбінесе ауыр тікұшақтарға көшуге жақсы дайындалады. Төмен инерциялы роторлық жүйе және серпімді негізгі ротор талап ететін арнайы оқытудан кейін, АҚШ-та Робинсон R22 немесе R44 тікұшақтарын пайдалану үшін сертификатталған ұшу нұсқаушысынан арнайы мақұлдау қажет. SFAR 73 энергияны басқару, мачты соқтығысу, ротордың төмен айналу жиілігі (лопасть тоқтауы), төмен G қауіптері және ротор айналу жиілігінің төмендеуі туралы ақпаратты қамтиды және оқытуды жүргізеді. Ротор инерциясын арттыру үшін R22-ге ұштар қосылды, бірақ ротордың кішкентай мөлшері салмақты шектейді. 1979 жылдың қазанында сатылған алғашқы R22 (S/N 003, N1010WR) Pacific Wing and Rotor, Inc. компаниясы сатып алды, ал оны кейіннен Робинсонның сынақ ұшқышы және бас нұсқаушысы болған Тим Таккер өкілдік етті. S/N 001 сертификаттау сынақтары кезінде мұхитқа құлады, себебі құйрық ротордың беріліс қорабы мен тұрақтандыру қанаттары конустық монокок алюминий құйрық бағанасына бекітілген құйманың бұзылуына байланысты. S/N 002 FAA сертификатын аяқтау үшін пайдаланылды. S/N 002 (N32AD) әлі де Робинсонға тиесілі және қазір Смитсоновтың Ұлттық әуе және ғарыш мұражайының коллекциясында сақталады. 2019 жылға дейін 4800 R22 тікұшағы жасалды.

R22 құны

Бастапқыда Робинсон 1977 жылы сату бағасын 18 19 000 АҚШ доллары деп болжаған. Бірақ 1979 жылы алғашқы жеткізілімдер басталуға 3 ай қалғанда баға 33 850 АҚШ долларына көтерілді. Тим Такердің мәліметінше, S/N 003 нөмірі бар тікұшақтың опцияларды қоса алғандағы сату бағасы 48 000 АҚШ доллары болды. 2024 жылғы 15 қаңтардағы мәлімет бойынша, R22 Beta II-нің ұсынылатын бөлшек сауда бағасы 375 000 АҚШ доллары (АҚШ-тағы зауыттан шығу бағасы), ал екінші қол нарығындағы құны компоненттердің жұмыс істеген уақытына байланысты. Зауыттың мәліметінше, R22 Beta II-нің жылдық 500 сағат ұшқан кездегі сақтандыру, күрделі жөндеуге арналған резерв және тікелей операциялық шығындарды (отын, май, тексерулер, жоспардан тыс техникалық қызмет көрсету) ескеретін болса, сағатына 189,87 АҚШ долларына дейін шығын келеді. Робинсон R22-нің құнсыздануы өте аз, себебі жаңадан жөнделген R22 тікұшақтары көбінесе бастапқы құнынан қымбатқа сатылады.

Мотор қондырғысы

R22-де Lycoming O 320 (Beta II-де O 360 J2A) көлденең орнатылған, төрт цилиндрлі, ауамен салқындатылған, табиғи түрде тартқышталған, карбюратормен жабдықталған поршеньді қозғалтқыш қолданылады. Ол 100LL авиациялық бензинімен отынмен тоқтатылады. JTI Air Holdings, Inc., 91 октаннан жоғары октанды, этанолсыз автомобиль бензинін пайдалануға рұқсат беретін STC ұсынады. Салқындату тікелей жетекті, торлы салқындату желдеткіші арқылы жүзеге асырылады. Теңіз деңгейінде қозғалтқыш қуаты төмендетіледі, яғни ең жоғары қуаттан кем жұмыс істейді, бұл компанияның қозғалтқыш блогының теңіз деңгейінде де, биіктікте де бірдей өнімділікті сақтау ниетімен байланысты. Биіктік артқан сайын ауа тығыздығы төмендеп, қол жетімді ең жоғары жылдамдық азаяды, газ педалі толығымен ашылатын және ротор айналу жылдамдығы ұжымдық рычагтың орналасуымен бақыланатын деңгейге жетеді. R22 қозғалтқышты теңіз деңгейінде төмендету арқылы жоғары биіктікте қанағаттанарлық өнімділікке қол жеткізеді, бұл суперчарджер немесе турбочарджерді қажет етпейді, соның салдарынан жүйенің салмағын, құнын, күрделілігін, сенімсіздігін және қозғалтқыштың қызмет ету мерзімін ұзартады. Ауа-отын қоспасын жасау үшін карбюратор қолданылады. Карбюраторлы қозғалтқыштар карбюратордың мұздануына бейім, бұл сыртқы ауа температурасы мен нүктесі арасындағы 11°C (20°F) айырмашылықта және атмосферадағы ылғалдың көрінетін белгілерінде пайда болады. Мұздану қозғалтқыштың қуатын жоғалтуға әкелуі мүмкін, және түзетілмесе, қозғалтқышты тоқтатуға соқтыруы мүмкін. Карбюраторды қыздыру басқаруы карбюраторға қыздырылған ауа беру үшін қолданылады, бұл мұздануды болдырмауға немесе жоюға көмектеседі, бірақ ыстық ауаның тығыздығы төмен болғандықтан, жанар-жағармай-ауа қоспасын байытып, қозғалтқыштың қуатын азайтады. Карбюраторды қыздыру басқаруы – орталық консольде ұжымдық рычагқа жақын орналасқан қарапайым поршеньді басқару құрылғысы. Басқаруды жоғары тартқанда карбюратордың жанындағы қақпақ клапаны ашылады, ол шығарынды жүйесінен жылы ауаны қабылдайды. R22 карбюратордағы ауа температурасын өлшеу құрылғысын қолданады, ол мұздануға ыңғайлы температураларды көрсетеді. R22-нің Beta II нұсқасы "карбюраторды қыздыруға көмекші" құрылғысын да қамтиды, ол ұжымдық рычаг белгілі бір деңгейден төмен түсірілген кезде карбюраторды қыздыруды автоматты түрде қосады. Мұздану жағдайында, көбелек клапанының айналасындағы қысымның төмендеуінен мұздануды болдырмау үшін карбюраторды қыздыру қажет. Карбюратордағы ауа температурасы (CAT) индикаторы сорғыш құбырындағы ауа қысымы 18 дюймнен (457 мм) төмен болғанда дұрыс оқылмайды, сондықтан мұздану жағдайында сорғыш қысымы 18 дюймнен төмен болғанда карбюраторды толық қыздыру қажет. Бұл талапты көрсететін жарнама CAT индикаторында және ұшқыштың пайдалану нұсқаулығында орналасқан. Қозғалтқыштан қуат қозғалтқыш белдеулері арқылы беріледі. Бастапқыда R22 төрт бөлек V белдеуін көп бұрышты шківтерде қолданды. Бұл жүйе мәселелі болып шықты, өйткені жеке белдеулер кейде өздерінің саңылауларында аударылып, жыртылып кетті. Уақытша шара ретінде 1982 жылы R22 операторлары Робинсоннан пилот кабинасына және белдеудің кернеуін реттегішке орнатылатын жиынтықты алды, бұл кернеу схемаларын оқшаулап, ұшып кету кезінде жетекті/қозғалтқыш жүйесін бұғаттады. Ақырында мәселе төрт жеке V белдеуін екі қос V белдеуімен ауыстыру арқылы шешілді. Жоғарғы, жететін шків негізгі/құйрық роторының жетекті білігіне орнатылған иілгіш муфталармен және қозғалтқышқа орнатылған жететін шківке қатысты жоғары және төмен жылжиды, бұл белдеудің кернеуін реттегіш арқылы жүзеге асырылады. Тоқтату кезінде, белдеулерді босату үшін жоғарғы шківті төмендету үшін реттегіш қолданылады. Іске қосу үшін, қозғалтқыш белдеулер босатылған күйде іске қосылады, бұл қозғалтқыштың ротор жүйесін айналдырмай жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін, пилот пилот кабинасындағы тұтқаны жауып, актуаторды қосып, жоғарғы шківті ұшу орнына баяу көтереді, бұл белдеулерді керітеді. Актуатор содан кейін қысымды сезімтал бағаналы пружиналармен басқарылады, белдеулер тозығы мен созылуы кезінде ұшу кезінде дұрыс белдеу кернеуін автоматты түрде сақтайды. Жоғарғы шків орнатылған вал негізгі және құйрық роторларын қозғалтады; негізгі беріліс қорабы маймен толыққан спиральді бұрыштық берілістер арқылы қуатты негізгі ротор білігіне жеткізеді. Қозғалтқыш істен шыққан жағдайда ротор жүйесінің айналуын жалғастыру үшін жоғарғы шківтің ортасына бір бағытты тістік муфта орнатылған, бұл R22-ге авторотацияға түсіп, бақыланатын түрде қонуға мүмкіндік береді. Негізгі ротордың массасы және инерциясы өте аз болғандықтан, R22-дегі авторотация сәтті нәтижеге қол жеткізу үшін сақтықпен және дұрыс орындалуын қажет етеді. Авторотацияның әртүрлі түрлерін жаттығу үшін көп уақыт жұмсалады. Авторотация кезіндегі мақсатты жылдамдық және максималды сырғу конфигурациясындағы сырғу қатынасы шамамен 4:1 құрайды.

Жер бетіндегі қызмет

R22 тікұшақтарының шассиінің арт жағына доңғалақтарды орнатуға арналған тіреулер бекітілген, әр жағында бір-бірден. Ұшу алдында доңғалақтарды алып тастау қажет. Бұл тіректер тікұшақтың ауырлық орталығынан сәл артқа орналасқан, сондықтан доңғалақтар орнатылғанда тікұшақ мұрымен төмен қарай орналасады. Доңғалақ жинағында айналмалы штыр бар, ол шассиге бекітілген тіреуге салынып, содан кейін ортасынан бұрылып, шассидің арт жағын шамамен 5 см (2 дюйм) көтереді, ал алдыңғы жағы жерде қалады. Тікұшақты құйрығынан төмен тартып, шассидің алдыңғы жағын жерден көтеру арқылы жылжытуға болады. Бір адам тікұшақты жылжыта алады, бірақ бұл қашықтыққа немесе көлбеу бетте қиынға соғуы мүмкін. Қозғалтқыштың артындағы тіреулерге итеру арқылы екінші адам көмектесе алады. Суға түсуге арналған қондырғылары бар R22 тікұшақтарында (мысалы, Mariner немесе Mariner II) тіреуге қол жеткізу мүмкін болмағандықтан, доңғалақтар шассидің астына орнатылуы керек. 1991 жылдан кейін шығарылған R22 тікұшақтарының фюзеляжінің төменгі жағында, алдыңғы жағына қарай және сәл солға қарай орналасқан ¾ дюймдік диаметрлі буксирлеу шарлы қондырғысы бар. Буксирлеу арбасын немесе сүйрегішті шарға қосып, доңғалақтар орнатылғаннан және арт жағын көтеру үшін бұрылғаннан кейін, тікұшақтың алдыңғы жағын көтеруге болады. Бұл бір адамның тікұшақты қозғалтуына мүмкіндік береді, тіпті үлкен қашықтықтарда немесе тегіс емес беттерде де. Буксирлеу арбалары әртүрлі мүмкіндіктермен жабдықталған. Доңғалақтарға арналған жалғастыру құрылғысын доңғалақтың артына орналастыратын және оператор шарды іске қосып, содан кейін тұтқаны төмен итеріп мұрынды көтеретін қолмен басқарылатын нұсқалары бар. Басқалары мұрынды көтеру үшін қайта пайдаланған автомобильдік гидравликалық домкратпен жабдықталған. Тағы да басқалары электрлік домкратпен жабдықталған. Буксирлеу арбалары қозғалтқышсыз, газды қозғалтқышпен немесе бір немесе екі батареямен жұмыс істейтін бір немесе екі электр қозғалтқышымен жабдықталған түрлерде қол жетімді. Қозғалтқышсыз буксирлеу арбаларының кейбіреулерін гольф машинасы немесе квадроцикл сияқты сүйреуге болады. Бір өндіруші өзгертілген паллеттік жүк көтергішті ұсынды. Жерде жылжытудың тағы бір нұсқасы – тікұшақтың қауіпсіз қонуына жеткілікті үлкен, астында доңғалақтары бар және оны ангар мен ұшу алаңы арасында сүйреуге болатын қону платформасы. Бұл платформалар ауыр болады және оларды көлікпен сүйреу қажет. R22 тікұшақтары жеңіл болғандықтан, оларды платформаларға сирек жүктейді.

Көлік

Екі қанатты ротор және R22 тікұшағының шағын өлшемі, оны қанаттарын жинамай немесе бөлшектемей тасымалдауға мүмкіндік береді. R22-ні тасымалдау үшін, құйрық бағанасы мен ротор қанаттарын жүк көлігіне немесе тіркемеге бекіту қажет, ол тасымалдау кезінде қозғалыс пен кернеудің тікұшаққа түсуін болдырмау үшін бұрылуға төзімді болуы тиіс. Тікұшақты тікелей тіркемеге қону және көтерілу мүмкін.

Адамсыз туындылар

R22 – Boeing компаниясының Maverick әскери ұшқышсыз әуе көлігі тікұшағының және оның Renegade нұсқасының негізі болып табылады. 1999 жылы Frontier Systems компаниясы қашықтан басқарылатын R22 Maverick тікұшағын жасады. Бұл ұшақ, сондай-ақ компания, кейіннен Boeing Phantom Works компаниясымен сатып алынды. 2003 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері Wescam электро-оптикалық/инфрақызыл жүйелерімен жабдықталған төрт тікұшақ сатып алды. Содан кейін Boeing Mavericks тікұшағының біреуін одан әрі жетілдіріп, оны Defense Advanced Research Projects Agency агенттігімен жасалған келісімшарт бойынша A160 Hummingbird үшін бағдарламалық жасақтаманы әзірлеуге арналған зерттеу платформасы ретінде Renegade деп атады. Бұл бағдарламалық қамтамасыз ету тікұшаққа «көтерілген және белгілі қауіптер аймағынан оңтайлы маршруттарды автономды түрде таңдауға, анықтаудан қашу үшін жер бетіне жақын, жер бедеріне сәйкес траекториямен ұшуға, сондай-ақ қону орнының суреттерін және жер бедерінің биіктік ақпаратын өңдеу үшін визуалды алгоритмдерді пайдаланып, қауіпсіз қону аймақтарын анықтауға» мүмкіндік береді.

Операторлар

R22 ұшағын көптеген жеке тұлғалар, компаниялар және ұшу клубтары пайдаланады. Австралияда 2011 жылдың ортасына дейін 489 R22 тіркелген, сауалнама көрсеткендей, флоттың ұшу уақытының 62% мал жинау операцияларына, ал 13% сағаттары ұшқыштарды даярлауға жұмсалған. Көптеген телерадио хабар таратушылар R22-ні 1990 жылдардың ортасына дейін пайдаланды, бірақ АҚШ-тағы радио хабарларын таратудың қаржылық жағдайы индустрияны либерализациялау салдарынан өзгерді.

Апаттар мен оқиғалар

1979 жылғы наурыз айында R22 FAA сертификатын алғаннан бері Робинсон компаниясы 2019 жылға дейін 4800 R22 тікұшағын жеткізді. 1979 жылдың наурызы мен 2010 жылдың маусымы аралығында R22 тікұшақтарының 182 қаза табатын апатқа ұшырағаны тіркелді, жалпы оқиға саны 1230 болды. 1981 жылдың соңында негізгі ротор қанатының қабыршақтануына байланысты R22 үлгісінің сертификаты Федералдық авиациялық басқармасы тарапынан уақытша тоқтатылды. Қабыршақтанудың себебі, сыртқы жеткізушіде жүргізілген дайындық операциясы кезінде біріктірілген бөлшектердің ластануы болып анықталды. Осыған жауап ретінде Robinson Helicopter Company қатаң сапа талаптары мен процедураларын енгізіп, сол кезде пайдалануда болған 33 тікұшақтың барлық негізгі ротор қанаттарын ауыстырды. 1980 жылдардың басында R22 тікұшағы негізгі ұшу оқуында қолданылғандықтан студент-ұшқыштарға қатысты бірнеше апатқа ұшырады. Апаттардың санының жеткіліксіз оқыту мен талаптардың төмендігінен туындағанын есептеген Робинсон 1982 жылы Robinson Pilot Safety Course курсын құрды, бұл курс ірі тікұшақтардан жаңа, кіші R22-ге көшетін сертификатталған ұшқыш-инструкторларды оқытуға бағытталған. Robinson Pilot Safety Course курсы енгізілгеннен кейін, 1983 жылы 100 000 ұшу сағатына 3,7 болған қаза табатын R22 апаттарының көрсеткіші, 1995 жылдың шілдесіне дейінгі 12 айда 100 000 ұшу сағатына 0,97-ге дейін төмендеді. Робинсонның статистикасы көрсеткендей, 100 000 ұшу сағатына шаққандағы R22 тікұшақтарының қаза табатын апаттарының саны 1982 жылы 6,0-дан 1997 жылы 0,7-ге дейін азайды. 2012 жылға қарай, 17 000-нан астам студент осы курстан өтті. 2024 жылдың 11 сәуірінде Филиппин теңіз күштеріне қарасты Робинсон R22 тікұшағы оқу рейсі кезінде Филиппиннің Кавите қаласындағы қоғамдық базардың жанында апатқа ұшырап, екі ұшқышы қаза тапты. Бұл Филиппин теңіз күштерінің инвентаризациясындағы соңғы R22 үлгісі болды.

Нысандар (R22)

(Бұл техникалық сипаттамалар енді шығарылмайтын бастапқы R22 үлгісіне арналған. Кейінірек шыққан түрлерінің сипаттамалары басқаша.)