Кіріспе

Филоктет (грекше Φιλοκτήτης Philoktētēs; ағылшынша айтылуы: /fɪləkˈtiːtiːz/, үшінші буынындағы басымдылығымен, тет), немесе Филоктет, грек мифологиясына сәйкес, Фессалиядағы Мелибея патшасы Поэас пен Демонасса немесе Метоның ұлы болған. Ол грек батыры, шебер садақшы ретінде танымал және Троя соғысына қатысқан. Филоктет ежелгі Грекияның төрт пьесасының сюжеті болды, олардың әрқайсысын гректердің үш ірі трагедия авторы жазған. Төрт пьесаның ішінде Софоклдің "Филоктеті" ғана бізге жеткен. Софоклдің "Троядағы Филоктеті", Эсхилдің "Филоктеті" және Еврипидтің "Филоктеті" кейбір үзінділерден басқа, жоғалып кеткен. Филоктет Гомердің "Илиадасының" 2-ші кітабында да еске алынады, онда оның Лемнос аралына жер аударылуы, жылан шағып жаралануы және гректер оны қайта шақыруы суреттеледі. Филоктетті қайтару туралы әңгіме жоғалған "Кіші Илиада" дастанында айтылады, онда оны Диомед қайтарып алған. Филоктет Трояда үш адамды өлтірді.

Сипаттама

Филоктетті шежіреші Малалас өзінің "Хронография" еңбегінде былай деп сипаттаған: "ұзын бойлы, денесі келген, қоңыр терілі, қас-қабағы біріккен, батыл, көзі жақсы, мұрны жақсы, қара шашты, денесінде шашы көп, есті, ойлы, тиын қадап атуда шебер, кең пейілді".

Өлеңдер

Филоктет Тессалиядағы Мелибея патшасы Поэяның ұлы болды. Ол Гераклдың садағы мен жебелеріне ие болды, Гераклға Нессус белдеуінің азабын тоқтатуға көмектескеннен кейін. Филоктет немесе кейбір нұсқаларда оның әкесі, Геракл өзін өртеген және өлмейтін болды. Филоктет Гераклдің жаңадан құдайлық деңгейге көтерілгеніне риза болды. Филоктет Спарта ханшайымы Еленаның қолына күйеулікке таласқан көптеген гректердің бірі болды, сондықтан ол Менелайға оны қайтару үшін жасалған жорыққа, яғни Троя соғысына қатысуға міндетті болды. Алайда, Трояға бара жатқанда Филоктет Лемнос аралында тасталып, жалғыз қалды. Гректердің Филоктеттен неге бас тартқаны туралы кем дегенде төрт әңгіме бар, бірақ барлық нұсқада ол аяғына жара алды, ол іріңдеп, жаман иіс шығарды. Бір нұсқада Гера жіберген жылан Филоктетті шағып алған делінеді, себебі Гера Гераклға көрсеткен қызметі үшін жаза ретінде оған қарсы болған. Жылан шағуы Троияға бара жатқан ахеялықтардың Тенедос аралына келгенде қайталанады, онда Ахилл патша Тенені өлтіргені үшін Аполлонды ашуландырды, ол құдайдың ұлы болған деген сөз бар. Ахеялықтар Аполлонға құрбандық шалып, күнәсін кешіруге тырысқанда, құрбандық табанынан жылан шығып, Филоктетті шағып алды. Тағы бір дәстүр бойынша гректер Филоктеттен Гераклдың күлін қайда жерлегенін көрсетуді талап етті. Филоктет сөйлемей антқа бұзбай, сол жерге барып, аяғын күлдің үстіне қойды. Күлге тиген аяқ бірден жарақаттанды. Төртінші нұсқада Филоктет Хризе аралында, білмей тұрып, аралдың құдайы болған нимфаның қасиетті орнына басып кіргенде ауыр жарақат алды (бұл Софоклдің сақталған пьесасындағы нұсқа). Қазіргі түсіндірме бойынша, оны уланған жебемен шағып алған. Әдетте, жебелердің ұштарына ашытқымен дайындалған жылан уы, қан немесе плазма және нәжіс қосылған. Аман қалған адамның жарасы іріңдеп, тіпті сызақтан да өлімге әкелуі мүмкін, кейде созылып кетеді. Жарақатының себебіне қарамастан, Филоктет гректермен тасталып қалды және Одиссейге реніш ұстады, ол Атреидтерге оны тастап кетуге кеңес берген. Медон Филоктеттің серіктерін басқарды, ал Филоктет өзі Лемнос аралында он жыл жалғыз қалды, Троя соғысы созылып жатқанда. Троя патшасы Приамның пайғамбар ұлы Геленас, азаптау арқылы гректердің соғысты жеңуі үшін Гераклдың садағы мен жебелерін алу қажеттігін айтты. Бұл туралы естіген Одиссей мен бір топ адам (әдетте Диомед те) Гераклдың қаруын қайтару үшін Лемносқа асықты. Софоклдың «Филоктет» трагедиясында Одиссейге Ахиллдің ұлы Неоптолем, сондай-ақ Пирр деп те аталған, сүйемелдеді. (Мифтің басқа нұсқаларында Неоптолем жоқ.) Гректер оның тірі екенін көріп таң қалды. Одиссей Филоктеттен қару-жарақты алдап алды, бірақ Диомед (немесе «Филоктеттегі» Неоптолем, 1373-ж.) адамсыз қаруды алудан бас тартты. Құдай Геракл Олимп тауларынан түсіп, Филоктетке барып, Асклепийдің ұлы оны емдейтінін және ахей армиясының батыры ретінде үлкен құрметке ие болатынын айтты. Троядан тыс жердегі әскери лагерьге оралғаннан кейін, олар оның жарасын емдеу үшін хирург Махаонды немесе, көбінесе, дәрігер Подалирийді, өлімсіз дәрігер Асклепийдің екі ұлын шақырып алды. Филоктет Гректердің болашақ стратегиясы туралы пікірталас болмаса, Приамның ұлы Париспен жекпе-жекке шығып, оны өлтірер еді. Бір нұсқада Парис Филоктеттен өлді. Ол төрт рет атып: бірінші жебе қанатын оздырды; екіншісі оның садақ ұстаған қолына тиді; үшіншісі оң көзіне; төртіншісі өкшесіне тиді, сондықтан бесінші атудың қажеті болмады. Филоктет қалаға шабуыл жасауды жалғастыру туралы Неоптолеммен келісті. Олар осылай ойлаған жалғыз екеуі болды, себебі олар он жылдық соғыстың шаршауын сезінбеген. Кейіннен Филоктет Троялық жылқының ішінде жасырынып, қаланы басып алғанда көптеген танымал троялықтарды өлтірді. Тағы бір миф бойынша, Пилий (Πύλιος), құдай Гефесттің ұлы, Лемнос аралында Филоктетті емдеді.

Культ және қалалар

Аристотельдік корпустың авторы Филоктет Троя соғысынан оралғаннан кейін Макалада өмір сүргенін жазады және батырдың Геркулестің садағы мен жебелерін Аполлон Халиус ғибадатханасына сақтағанын, бірақ оларды Кротонияттар өз қалаларындағы Аполлон ғибадатханасына көшіргенін қосады. Автор сондай-ақ Филоктет Сибариттер арасында құрметтелетінін айтады. Ликофронның сөзіне қарағанда, Макаладағы тұрғындар оның қабірінің үстіне зор ғибадатхана салып, оны мәңгілік құдай ретінде құрбандық шалумен және өгіздерді құрбан етумен мақтан тұтқан. Юстин Тюрий қаласын Филоктет салғанын, оның ескерткіші осы күнге дейін сонда сақталғанын, сондай-ақ Аполлон ғибадатханасында сақталған Геркулестің жебелері де бар екенін жазады. Солин, Страбон және Вергилий Петилияны Филоктет құрғанын айтады. Страбон сонымен қатар Кримса және Хоне қалаларын да Филоктет құрғанын жазады.

Драмалық

Филоктет туралы аңыз Андре Жид өзінің "Филоктет" пьесасында пайдаланды. Шығыс Германияның постмодернист драматургі Хайнер Мюллер 1968 жылы Мюнхенде Софоклдің пьесасын сәтті бейімдеді. Ол оның ең көп қойылған пьесаларының біріне айналды. Джон Джесурун 1993 жылы Рон Воутердің өтінішімен "Филоктетс вариацияларын" жазды, бұл актердің соңғы туындысы, оның көркемдік өсиеті саналады және актер СПИД ауруынан көз жұмған кезде сахналанды. Осының салдарынан пьеса Филоктет – індеттен зардап шеккен шеттен тыс қалған адам ретінде СПИД-тің метафорасына айналды. "Троядағы ем" (1991) – Нобель сыйлығының лауреаты Сеймус Хинидің Софокл трагедиясының жиі цитаталанатын бейімдемесі.

Поэзия

Филоктет мифы Уильям Вордсворттың «Филоктет Лемния аралында» атты сонетіне шабыт берді, бірақ бұл жерде тақырыптық назар грек жауынгерінің сиқырлы садағына немесе қорқынышты жарақатына емес, оның тасталып кетелуіне арналған. Өлең адам баласының барлық қоғамнан қол үзген кезде Табиғаттың сыйлаған серіктігі мен құдіретті күші туралы. Ричард Олдингтонның «Жетілген жүрек» (1929) шығармасында Неоптолемнің Филоктетті құтқаруы адам жанының жалғыздығының және ол басқа адамға деген махаббатты сезінгенде босатылуының метафорасы болып табылады.

Романдар

Филоктет туралы аңыз Роберт Сильвербергтің "Лабиринттегі адам" атты ғылыми-фантастикалық романына шабыт берген. 1998 жылы Донна Джо Наполидің "Сирена" романында Филоктет – басты кейіпкердің сүйікті адамы, Сирена есімді русалка. Ол оны Лемнос аралына тастап кеткенін көріп, Гераның қарсылығына қарамастан, оның жарасын емдейді. Бір-біріне ғашық болған олар көп жылдар бойы бірге өмір сүреді, содан кейін ол Троя соғысына қатысу үшін шақырылады. Филоктет соңында емделетінін, бірақ ешқашан қайтадан көріспейтінін біліп, олар өкінішпен ажырасады.

Сурет

Джеймс Барридің "Лемнос аралындағы Филоктет" (1770), Джеймс Барридің түсірілген суреттер сериясынан, Эск. "Оригиналды және лайықты түрде атақты суреттері", Өнер қоғамының үлкен залында. Николай Абрахам Абильдгаардтың "Жараланған Филоктет" (1775), қазір Копенгагендегі Statens Museum for Kunst мұражайында сақталады, сонымен қатар Мэри Шеллинің "Франкенштейн" романының "Penguin Classics" басылымының мұқабасы ретінде де қолданылады. (Сурет). Жан Жермен Друаның "Лемностағы Филоктет" (1788), қазір Шартрдегі Көркем өнер мұражайында (Сурет).

Мүсіндік

Жараланған Филоктет, Герман Вильгельм Биссеннің туындысы, қазір Копенгагендегі Ny Carlsberg Glyptotek мұражайында сақталуда (Сурет).