Кіріспе
Стокгольмдегі ғылыми-зерттеу институты, Швеция. Стокгольм халықаралық бейбітшілік зерттеу институты (SIPRI) – Стокгольмде орналасқан халықаралық институт. Ол 1966 жылы құрылған және қарулы қақтығыстар, әскери шығындар және қару-жарақ саудасы, сондай-ақ қарусыздандыру және қару-жарақ бақылауы салаларындағы деректерді, талдауларды және ұсынымдарды ұсынады. Зерттеулер ашық көздерге негізделеді және шешім қабылдаушыларға, зерттеушілерге, бұқаралық ақпарат құралдарына және мүдделі жұртшылыққа бағытталған. SIPRI-нің ұйымдық мақсаты – халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздік үшін маңызды қақтығыстар мен ынтымақтастық мәселелері бойынша ғылыми зерттеулер жүргізу болып табылады, соның нәтижесінде халықаралық қақтығыстарды бейбіт жолмен шешу және тұрақты бейбітшілікті орнату шарттарын түсінуге үлес қосу. 2014 жылы Пенсильвания университеті Лаудер институтының «Әлемдік ой-пікір орталықтары» есебі бойынша SIPRI АҚШ-тан тыс әлемдегі үздік үш ой-пікір орталығының қатарына енді. 2020 жылы SIPRI әлемдік ой-пікір орталықтарының арасында 34-орынды иеленді.
Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) is an international institute based in Stockholm. It was founded in 1966 and provides data, analysis and recommendations for armed conflict, military expenditure and arms trade as well as disarmament and arms control. The research is based on open sources and is directed to decision makers, researchers, media and the interested public. SIPRI's organizational purpose is to conduct scientific research in issues on conflict and cooperation of importance for international peace and security, with the goal of contributing to an understanding for the conditions for a peaceful solution of international conflicts and sustainable peace. SIPRI was ranked among the top three non US world wide think tanks in 2014 by the University of Pennsylvania Lauder Institute's Global Go To Think Tanks Report. In 2020, SIPRI ranked 34th amongst think tanks globally.
Тарих
1964 жылы Швецияның премьер-министрі Таге Эрландер Швецияның 150 жыл бойы сақталған бейбітшілігін еске алу үшін бейбітшілік зерттеу институтын құру идеясын ұсынды. Швеция Корольдік комиссиясы, елші Алва Мырдаль төрағалығымен, 1966 жылғы баяндамасында институт құруды ұсынды, ол кейіннен Стокгольм халықаралық бейбітшілік зерттеу институты, SIPRI деп аталды. Институттың зерттеулері "тұрақты бейбітшілік пен халықаралық қақтығыстарды бейбіт жолмен шешудің алғышарттарын түсінуге" үлес қосуға бағытталған, ал Комиссия зерттеулерді қарулануға, оны шектеуге және азайтуға, сондай-ақ қару-жарақтарды бақылауға шоғырландыруды ұсынды. Комиссия сондай-ақ SIPRI жұмысының "практикалық саяси мәселелерге бағытталған қолданбалы зерттеу сипатына ие болуы керек" екенін ұсынды, бұл зерттеулер теориялық зерттеулермен үнемі байланыста болуы тиіс. SIPRI өз беделін және құзыреттілігін, кәсіби біліктілігін, нақты деректер мен фактілерді жинау арқылы қалыптастырды, соның нәтижесінде қару-жарақтарды әзірлеу, қару-жарақтарды беру және өндіру, әскери шығындар, сондай-ақ қару-жарақтарды шектеу, қысқарту және қарусыздандыру туралы бейтарап ақпарат қолжетімді болды. Институттың міндеті – "халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздік үшін маңызды қақтығыстар мен ынтымақтастық мәселелері бойынша ғылыми зерттеулер жүргізу, халықаралық қақтығыстарды бейбіт жолмен шешудің және тұрақты бейбітшіліктің шарттарын түсінуге үлес қосу" болып табылады. Швеция Риксдағы 1966 жылдың 1 шілдесінде Институтты тәуелсіз қордың құқықтық мәртебесімен құру туралы шешім қабылдады.
Ұйым
SIPRI ұйымы басқарушы кеңестен, директордан, директордың орынбасарынан, ғылыми қызметкерлер алқасынан және әкімшілік қызметкерлерден тұрады. Басқарушы кеңес институттың ғылыми-зерттеу бағдарламасы, қызметі, ұйымдастыру және қаржылық басқаруға қатысты маңызды мәселелер бойынша шешімдер қабылдайды. Басқа мәселелерді директор шешеді. Ғылыми қызметкерлер алқасы директорға ғылыми мәселелер бойынша кеңес береді. 84 қызметкерден тұратын ұйымның құрамында негізінен халықаралық мамандар бар, 2021 жылы 27 түрлі ұлттың өкілдері тіркелді. Зерттеушілер нақты жобалардың мерзіміне жұмысқа алынады және түрлі академиялық салаларды қамтиды. SIPRI сонымен қатар ғылыми-зерттеу бағдарламаларымен байланысты мәселелерді зерттейтін қонақ зерттеушілерді және оқу бағдарламалары SIPRI-нің зерттеулеріне үлес қоса алатын және олардан пайда көре алатын студенттерді қабылдайды. Институт жаһандық желіде жұмыс істейді, басқа институттармен және жеке ғалымдармен серіктестік және ынтымақтастық байланыстарын қолдайды. SIPRI көптеген көпжақты ұйымдармен, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымымен және Еуропалық Одақпен тығыз ынтымақтастық жасайды. Институтқа үкіметтік делегациялар, парламентарийлер және академиялық зерттеушілер жиі келеді. SIPRI Стокгольмдегі дипломатиялық корпустың өкілдерімен тығыз байланыста болады.
SIPRI дерекқоры
SIPRI-дің ғылыми-зерттеу жобалары әскери шығындар, қару-жарақ өндіретін салалар, қару-жарақ берулер, химиялық және биологиялық қару, ұлттық және халықаралық экспортты бақылау, қаруды бақылау туралы келісімдер, маңызды қаруды бақылау шараларының жылдық тізімі, әскери маневрлер және ядролық жарылыстар туралы кең көлемді деректер базасын сақтайды.
SIPRI қару-жарақтарды беру дерекқоры
1950 жылдан бері ірі конвенциялық қару-жарақтардың халықаралық ауысуының барлығын көрсететін SIPRI қару-жарақ тасымалдарының дерекқоры – халықаралық қару-жарақ тасымалдары туралы ақпараттың ең толық көзі және ол көпшілікке қолжетімді. Дерекқор әр көктемде жаңартылады және халықаралық ағынды бақылап, өлшеуге мүдделі кез келген адам үшін пайдалы.
Тенденциялық индикатордың мәні
Қару-жарақ көлемін бір санмен бағалау үшін SIPRI тренд көрсеткіші құндылығын (TIV) әзірледі. Бұл құндылық бағасы емес, әскери мүмкіндіктері бойынша ірі конвенциялық қару-жарақ жеткізілімінің көлемін өлшейді.
SIPRI карталық ATT-қа қатысты ынтымақтастық және көмек қызметі туралы деректер қоры
SIPRI карталық ATT-ге қатысты ынтымақтастық және көмек іс-әрекеттерінің дерекқоры 2012 жылдан бері қару-жарақтарды беру және шағын және жеңіл қарулар (ШЖҚ) бақылау саласындағы ынтымақтастық және көмек шараларын қамтиды. Бұл деректер базасы мемлекеттердің екі келісімді – 2001 жылғы БҰҰ-ның ШЖҚ бойынша іс-қимыл бағдарламасын және 2013 жылғы Қару саудасы туралы келісімді жүзеге асыруына көмектеседі.
SIPRI қару-жарақ өнеркәсібі дерекқоры
SIPRI қару-жарақ индустриясының дерекқоры ең ірі 100 қару-жарақ өндіруші және әскери қызметтер компаниялары туралы мәліметтер ұсынады.
SIPRI көпжақты бейбітшілік операциялары дерекқоры
Бұл дерекқорда 2000 жылдан бастап барлық көпжақты бейбітшілік операциялары бойынша персонал туралы мәліметтер, елдердің үлесі, қаза тапқандар және бюджеттердің деректері сақталған.
SIPRI әскери шығыстар дерекқоры
Әскери шығындар дерекқоры әлемдегі көптеген елдердің жылдық әскери қанағаттары туралы мәліметтер ұсынады.
Іс-шаралар мен конференциялар
Зерттеу салалары бойынша SIPRI көптеген семинарлар, конференциялар, дөңгелек үстелдер мен дәрістер ұйымдастырады, олардың барлығы саладағы сарапшыларды біріктіріп, өзекті тақырыптар бойынша пікір алмасады. Осы іс-шаралардың ішінде ең ірілері – Стокгольм бейбітшілік және даму форумы, Стокгольм қауіпсіздік конференциясы және SIPRI лекциясы. 2021 жылғы Стокгольм қауіпсіздік конференциясы «Болашақтың шайқас алаңдары: XXI ғасырдағы қақтығыстар мен соғыстардың тенденциялары» тақырыбында виртуалды форматта өтті және 17 тақырыптық сессияда 870-нен астам қатысушыны қамтыды. 2022 жылы Стокгольм бейбітшілік және даму форумы гибридті форматта өтті, онда 150-ден астам елден 2600-нан астам тіркелген қатысушы «Адам қауіпсіздігінен – Тыныштық ортасына» тақырыбында жоғары деңгейдегі панельдік талқылаулар мен онлайн-дискуссияларға қатысты. 2022 жылғы SIPRI лекциясы «Тыныштық ортасы» тақырыбында өтті және оны Жаңа Зеландияның бұрынғы премьер-министрі және Біріккен Ұлттар Ұйымының даму бағдарламасының әкімшісі Хелен Кларк оқыды.
Серіктестіктер
SIPRI Қоршаған орта, климат және қауіпсіздік жөніндегі Стокгольм орталығының құрамында, ол климат өзгеру кезінде қауіпсіздік пен өркендеуді арттыру және төзімділікті күшейту жолдары туралы дәлелдерге негізделген мәліметтер ұсынады. Стокгольм орталығы SIPRI-нің сараптамасын үш жетекші ғылыми-зерттеу институтымен байланыстырады: Стокгольм қоршаған орта институты (SEI), Стокгольм халықаралық су институты (SIWI) және Стокгольм университетінің Төзімділік орталығы (SRC). Стокгольм орталығын Швеция Сыртқы істер министрлігі қаржыландырады.
Қаржы
SIPRI-ге қаржылық қолдау көбінесе әлемнің әртүрлі елдерінің үкіметтері мен тәуелсіз қайырымдастық ұйымдарынан түседі. SIPRI Швеция үкіметінен де жыл сайынғы, Швеция парламенты бекіткен негізгі грант түрінде қолдау алады.