Кіріспе

XVI ғасырдағы венециандық саяхатшы Антонио Пигафетта (антоний пигафетта; шамамен 1531) – венециандық ғалым және зерттеуші. Ол португалдық саяхатшы Фердинанд Магеллан басқарған Дәмдеуіш аралдарына жасалған испан экспедициясына қатысты, бұл – әлемді алғашқы рет айналып өту болды. Ол сапардың шындық куәгері ретінде танымал. Экспедиция барысында ол Магелланның көмекшісі болып қызмет етті, Магеллан Филиппин аралдарында қаза болғанға дейін оның жанында болды, сондай-ақ дәл күнделік жүргізді. Бұл күнделік кейіннен оған Себуано тілін аударуға көмектесті. Бұл тіл туралы жазылған ең алғашқы құжат. Пигафетта үш жыл бұрын шамамен 240 адаммен жолға шыққандардың арасынан Испанияға 1522 жылы Хуан Себастьян Элькано басшылығымен оралған 18 саяхатшының бірі болды. Осы саяхатшылар әлемді айналып өтуді аяқтады, ал қалғандары көтеріліс жасап, бірінші жылы елге қайтып келді. Пигафеттаның сақталған күнделігі Магеллан мен Элькано сапары туралы көптеген мәліметтердің негізгі көзі болып табылады.

Ерте өмір

Пигафетта Италияның солтүстік-шығысындағы Виченца қаласындағы белгілі ақсүйек отбасында дүниеге келді. Жақында жүргізілген мұрағаттық зерттеулер оның әкесі Джованни Пигафетта болса, анасы Марко Музанның қызы, асыл әйел Луция болғандығын көрсетеді. Олар 1492 жылдың наурыз айында үйленген, демек Антонио одан кейін туған болуы мүмкін. Оның білімі туралы мәліметтер белгісіз, бірақ ол кейіннен "көп кітап оқығанын" айтқан. Әдетке сәйкес, Пигафетта жастық шағында Родос орденінің рыцарларымен Жерорта теңізінде саяхаттаған деседі, бірақ мұндай оқиғаға куәлік жоқ, тек ол кейіннен орденге мүше болғаны белгілі. Кейін ол папа елшісі Франческо Чиерикатидің қызметіне кірді, ол апостолдық протонотарий және папа Лев X-тің жақын досы болды. Пигафетта сияқты, Чиерикати да Виченцадан шыққан. 1518 жылы Лев X Чиерикатиді Испаниядағы патша сарайына елшілік қызметке жіберді. Пигафетта елшінің тобымен екі айға Сарагосаға, содан кейін Барселонаға аттанды.

Әлемді аралау

Испанияда болғанда Пигафетта Магелланның Дәмді аралдарға батыс жолын табу жоспарлаған экспедициясы туралы естіді. Оған бұл оқиға қатты ұнады және ол Кирикатиді осы тарихи сапарға қатысу Ватикан үшін тиімді екеніне көндірді. Папа елшісі мен Карл патшаның келісімімен Пигафетта 1519 жылдың мамыр айында Севильяға аттану алдында ұсыныс хаттарымен қамтамасыз етілді. Магеллан оның өтінімін қабылдап, ай сайын 1000 мараведи жалақымен жұмысқа алды. Ол Антонио Ломбардо деген атпен тіркелді, ал оның лауазымы «капитанның қызметкері және қосымша штаттылардың» бірі ретінде сипатталды. 1519 жылдың тамыз айында экспедиция теңізге шыққанда Пигафетта Магелланға қызмет ететін және оған зор құрметпен қараған «Тринидад» флагмандық кемесіне бекітілді. Пигафеттаның ерекше міндеті болмаған сияқты, ол күнделікті бақылауларын жазумен айналысты, бұл жұмысты үлкен жауапкершілікпен орындады. Ол экспедиция барысында барған жерлердің географиясы, климаты және табиғаты туралы мол мәліметтерді жазды. Ол жолда кездесетін жергілікті тұрғындарға ерекше қызығушылық танытып, олардың сыртқы түрі, әлеуметтік әдет-ғұрыптары мен тілдерін мұқият жазды. Жеке бақылауларының дәлдігіне қарамастан, ол тіпті ең сенімсіз әңгімелерге де сене беруге бейім еді. Пигафетта Филиппиндегі Мактан аралында жараланды, онда Магеллан 1521 жылдың сәуір айында Мактан шайқасында қаза тапты. Дегенмен, ол жазылып, Испанияға қайтып келе жатқан «Виктория» кемесінде Хуан Себастьян Эльканомен бірге сапар шеккен 18 адамның қатарында болды.

Қайту

1522 жылы қыркүйекте қазіргі Кадис провинциясындағы Санлукар де Баррамеда портына жеткеннен кейін, үш жылдық сапардан соң Пигафетта Венеция Республикасына оралды. Ол өзінің тәжірибелерін "Тұңғыш дүниежүзін айналу сапары туралы есептеме" деп атады, ол итальян тілінде жазылып, 1550-59 жылдары итальяндық тарихшы Джованни Баттиста Рамузио басып шығарғанға дейін қолжазба түрінде еуропалық монархтарға таратылды. Бұл есеп Мариана аралдары мен Филиппиндегі оқиғаларға баса назар береді, сонымен қатар басқа да аймақтардың бірнеше карталарын қамтиды, оның ішінде картада "Тынық мұхиты" (Oceano Pacifico) деген сөздің алғаш рет қолданылуы да көрсетілген. Алғашқы құжат сақталған жоқ. Дегенмен, еуропалықтар жер шарын айналып өту туралы алғаш рет Пигафеттаның жазбалары арқылы емес, Фландрияда тұратын жазушы Максимилиан Трансильванның 1523 жылы жариялаған есебі арқылы білді. Трансильванға 1522 жылдың қыркүйегінде Магелланның аман қалған "Виктория" кемесі Хуан Себастьян Элькано басшылығымен Испанияға оралғанда, сапардан аман қалғандардың бірімен сұхбаттасу тапсырылған еді. Магеллан мен Элькано сапарынан кейін Пигафетта саяхатқа дейін Родос орденінің рыцарларымен орнатқан байланыстарын пайдаланып, орденге қабылданды.

"Әлемдегі алғашқы саяхат"

Антонио Пигафетта осы сапар туралы толыққанды баяндама жазып, кітап шығарды. Кітап жартылай хронологиялық тәртіппен жазылғанмен, саяхаттың тікелей тарихы ретінде оқылмайды. Керісінше, ол – сипаттамалар, оқиғалар, шетел тілдеріне аудармалар, ойлар мен суреттер жинағы. Сондықтан, бұл еңбек сол заман үшін ерекше жеке баяндама ретінде сипатталады. Ол алғаш рет қашан жарияланғаны және алғашқы басылымда қандай тіл қолданылғаны белгісіз, себебі түпнұсқа мәтін жоғалған, бірақ автордың испан және итальян тілдерімен қосылған венециан диалектінде жазылған болуы мүмкін деп есептеледі. Оның саяхаты туралы қалған дереккөздерді итальяндық архивист Андреа да Мосто жан-жақты зерттеді және 1898 жылы Пигафеттаның кітабына сын тұрғысынан зерттеу жазды (Il primo viaggio intorno al globo di Antonio Pigafetta e le sue regole sull'arte del navigare), ал оның қорытындыларын кейіннен Ж. Денусе растады. Бүгінде үш басылған кітап және төрт қолжазба сақталған. Үш кітаптың бірі француз тілінде, ал қалған екеуі итальян тілінде. Төрт қолжазбаның үшеуі француз тілінде (екісі Франция Ұлттық кітапханасында, біреуі Челтенхэмде сақталады), ал біреуі итальян тілінде. Кітабының соңында Пигафетта Карл V-ге бір данасын тапсырғанын айтады. Пигафеттаның жақын досы Франческо Чиерикати да бір дана алғанын және Францияның регенті де соңғысының көшірмесін алған болуы мүмкін деп есептеледі. Пигафетта ұсынған көшірме қысқаша нұсқа немесе жоба болған деген пікірлер де бар. 1523 жылғы қаңтарда Мантуя маркизінің сұрауымен Пигафетта сапары туралы егжей-тегжейлі баяндамасын жазды. 1931 жылы итальяндық «Антонио Пигафетта» эсминеціне оның есімі берілді.