Кіріспе

Әлеуметтік сынып тұжырымына негізделген зерттеулер. Сыныптық талдау – әлеуметтану, саясат және экономика салаларындағы қоғамның динамикалық сыныптарға бөлінуі тұрғысынан жүргізілетін зерттеулер. Ол, жалпыға ортақ немесе бірыңғай әлеуметтік көзқарас жоқ екенін, керісінше, қоғамның қазіргі құрылысына ішкі қақтығыстар тән екенін көрсетеді. Ең белгілі мысалдар – Карл Маркс пен Макс Вебердің қабаттасудың үш компоненттік теориялары.

Баррингтон Мур және саяси даму

Марксистік емес мағынада, сыныптық талдау – саяси даму теориясы болып табылады, онда саяси режимдер мен жүйелер елдің әлеуметтік сыныптық құрылымымен қалыптасады делінеді. Бұл теорияның негізгі жақтаушысы – саясаттанушы Баррингтон Мур кіші. Мурдың теориясына сәйкес, Ұлыбритания Франция және Германия сияқты көрші елдерге қарағанда тұрақты демократиялық басқаруға біртіндеп қол жеткізді. Бұл, шаруалардың қоршау қозғалысы кезінде жылжу жылдамдығымен байланысты болды, ол Ұлыбританияны дамыған, индустриялық қоғамға толыққанды түрлендіріп, күшті буржуазиялық тапты қалыптастырды, ал Мур оны берік либералды демократия үшін қажет деп есептейді. Керісінше, Францияда жерге бекініп, бірақ саяси тұрғыдан тұрақсыз шаруалар көп болды, бұл зорлық төңкерістер мен монархиялық реакциялардың арасындағы ауысуға алып келді.

Сыныптың мөлшері

Әлеуметтанушы Эрик Олин Райт сыныптық талдауды макро және микро деңгейлерге бөледі. Макро деңгейдегі сыныптық талдаудың негізі сыныптық құрылыммен анықталады. Фирма, қала, ел немесе бүкіл әлемде макро деңгейіндегі осындай сыныптық құрылымның мысалдары талдануы мүмкін. Микро деңгейде сыныптық талдау сыныптың жеке тұлғаға тигізетін әсеріне назар аударады. Эрик Олин Райт бұған мысал ретінде: "Біліктілігі жоқ жұмысшылардың еңбек нарығындағы стратегиясын талдау, технологиялық өзгерістердің сыныптық санаға тигізетін әсері, немесе корпоративтік басшылардың саяси үлесі" дейді. Макро және микро деңгейдегі оқиғалар түрлі көзқарас тұрғысынан өзара байланысты болуы мүмкін. Райт макро деңгейдегі оқиғалардың бір үлкен әсерде қалыптаспай, көптеген адамдар арқылы өте күрделі үлгіде өңделетінін айтады. Ол макро сыныптық оқиғалардың бірнеше микро сыныптық оқиғалардың іске асырылуымен құпталғанын мәлімдейді. Сондай-ақ, әр деңгейдің бір-біріне тигізетін кері әсерін және сыныптық қатынастарға қатысты микро деңгейдегі оқиғалардың макро деңгейдегі оқиғалардың контексінде қалай күшейтіліп, нығайтылатынын түсіндіреді.

Білім беру деңгейіндегі сыныптық айырмашылықтар және олардың түсіндірмесі

Әлеуметтанушы Джон Голдторп дамыған елдерде білім беру деңгейінің соңғы онжылдықтарда гранттар, несиелер және басқа да әлеуметтік ынталандырулардың арқасында өскенін түсіндіреді. Алайда, эмпирикалық деректер әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы айырмашылықтардың білім беру және экономикалық жетістіктерде әлі де маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Ол төменгі әлеуметтік жағдайдағы адамдардың көбінесе өздері өскен ортада қалып қоятынын, олардың оқуды жалғастыруға немесе жақсы әлеуметтік мәртебеге қол жеткізуге қажетті жұмыстарға ұмтылмауын айтады. Мұндай құбылыстарды түсіндіруде Халси және оның әріптестерінің теориялары қолданылады. Олар мәдениет пен әлеуметтік жағдай арасындағы байланысты, сондай-ақ жоғары әлеуметтік жағдайдағы адамдардың немесе басым мәдениеттің өкілдерінің білім беруге төменгі жағдайдағы ата-аналарға қарағанда маңыздырақ мақсат қоятынын көрсетеді. Голдторптың пікірінше, Бурдье мен Пассерон көрсеткендей, білім беру жүйесі әлеуметтік бақылау құралы ретінде жұмыс істейді. Үстем жағдайлар мектептердің консервативті болуын қамтамасыз етеді және әр баланың отбасының әлеуметтік жағдайына байланысты туындайтын теңсіздіктерді пайдаланады. Бұл төменгі жағдайларға ие оқушылардың сәтсіздікке ұшырауына немесе мектепке қарсы субмәдениетке енуіне әкелуі мүмкін. Дегенмен, Голдторп өткен ғасырда білім беруде және әлеуметтік жағдайда жоғарылауға көптеген мүмкіндіктер болғанын, бұл эмпирикалық деректермен дәлелденгенін мәлімдейді. Сонымен қатар, басқа да әлеуметтанушылардың әртүрлі теориялары да пайда болады. Мысалы, Келлер мен Заваллони бұл үрдістерді жақсырақ түсіну үшін әлеуметтанушылардың әр адамның әлеуметтік жағдайы мен жағдайына сәйкес, салыстырмалы түрдегі ұмтылыстарын зерттеуі керек екенін, ал барлық жағдайларға қатысты абсолюттік ұмтылыстарды анықтамауы керек екенін айтады, өйткені бұл жұмыс істеуді жеңілдетер еді. Голдторп сондай-ақ Будонның білім берудегі екі эффектілі көзқарасын мойындайды. Оларға бастапқы жетістіктердегі жағдайлық айырмашылықтар ретінде көрінетін бірінші эффектілер және балалар білім беру жүйесінде өтетін кезеңдерде әсер ететін екінші эффектілер жатады. Бұл екі эффекті де бір-бірімен байланысты: бастапқы жетістіктер білім беру жүйесінде даму келе жатқан адамды (бірінші эффект) қудалап жете алады, бірақ жүйедегі келесі деңгейге өтуді таңдау оның әлеуметтік жағдайына (екінші эффект) байланысты болуы мүмкін. Голдторп зерттеушілерді екінші эффектіге көбірек назар аударуға шақырады, өйткені қазіргі уақытта да бастапқы эффектілердің шектеулері азайып бара жатқан сияқты, себебі білім беру ресурстары мен мүмкіндіктері барлық жағдайларға таратылуда.

Сыныптық және саяси серіктестік

Голдторп саясат әлемінде жеке адамның әлеуметтік жағдайына таптың ықпалының айтарлықтай азайып бара жатқанын сипаттайды. Бұл, 20-шы ғасырдың екінші жартысында социолог М. Липсет сипаттағандай, либералды-демократиялық жұмысшы класы 1950-ші жылдары өздерінің мәселелерін партия арқылы шешуге ұмтылды, бірақ саяси серіктестіктегі таптық қатынастардың ыдырауына байланысты 1970-ші жылдары бұл ықпал тез азайды. Бұл өте маңызды, себебі кейбір марксистік әлеуметтік топтар мұны жұмысшы класының құлдырауы және таптық талдаудың тоқтауы деп санайды. Саяси және таптық серіктестіктің бұзылуына тағы бір мысал – Ұлыбритания саясаты. Мұнда саяси партиялар арасындағы қақтығыстар сыныптық қоғамдастықтың мүддесіне қарағанда мәселелерге көбірек назар аударады. Бұл өз кезегінде түрлі саяси партиялардың мүдделерін күшейтетін отбасылық партиялық бөлінуді тудырады. Хит және оның әріптестері бұл серіктестіктің бұзылуын таптық дауыс беру мен әлеуметтік ұтқырлықтың абсолютті және салыстырмалы көрсеткіштерімен байланыстырады. Бұл теориялар 20-шы ғасырдың екінші жартысында Ұлыбританияның таптық дамуы арқылы, «таптық ұтқырлықтың үлгілеріндегі өзгерістер, таптық сәйкестік деңгейі және саяси көзқарастар мен құндылықтардағы таптық айырмашылықтар» арқылы қалыптасты. Хит және оның әріптестері жаңа құрылымдық жіктер партиялық қолдаудың негізін құрайды деген Данливи мен оның әріптестерінің теорияларына қарсы эмпирикалық дәлелдер келтіруге тырысады. Голдторп эмпирикалық қолдаумен қатар, Данливи мен оның әріптестерінің теорияларына қарсы тұруда сұйықтық пен шекаралардың маңызды рөл атқаратынын түсіндіреді.

Жалпы сыйақы

Эрик Олин Райттың пікірінше, таптық мүдделер – «адамдардың таптық қатынастардағы орналасуынан туындайтын материалдық мүдделері» (21-бет), оларға тіршілік деңгейі, еңбек жағдайлары, еңбектің қарқындылығы, бос уақыт, материалдық тұрақтылық және тағы да басқалары кіреді. Бұл мүдделер таптық мүдделер болып табылады, себебі адамның таптық орны оның таңдау мүмкіндіктері мен құрбандықтарына елеулі әсер етеді. Таптық мүдделер сонымен қатар «таптық қатынастарды сипаттау мен осы қатынастардағы жеке тұлғалардың іс-әрекеттері арасындағы теориялық байланыс» қызметін де атқара алады (21-бет).