Кіріспе
Грейваке немесе грейваке (неміс тілінде grauwacke, «сұр, топырақты тас») – құмтастың бір түрі, әдетте оның қаттылығымен, қара түсімен және бұрышты кварц, фельдшпат түйіршіктерімен, сондай-ақ құм мөлшеріндегі ұсақ тау жынысы сынықтарымен сипатталады, олар тығыз, құмды топырақ тәрізді матрицада орналасқан. Бұл көбінесе Палеозой қабаттарында кездесетін, текстуралық жағынан жетілмеген шөгінді тау жынысы. Ірі түйіршіктердің мөлшері құмнан шағылға дейін жетеді, ал матрицалық материалдардың үлесі көлем бойынша тау жынысының 15%-дан астамын құрайды.
Greywacke or graywacke (German grauwacke, signifying a grey, earthy rock) is a variety of sandstone generally characterized by its hardness, dark color, and poorly sorted angular grains of quartz, feldspar, and small rock fragments or sand size lithic fragments set in a compact, clay fine matrix. It is a texturally immature sedimentary rock generally found in Paleozoic strata. The larger grains can be sand to gravel sized, and matrix materials generally constitute more than 15% of the rock by volume.
Құрылу
Greywacke-тің пайда болуы тұмандық ағымдар мен тұмандықтар түсінілгенге дейін белгісіз болды, себебі қалыпты шөгінділер заңдарына сәйкес, қиыршық тас, құм және саз бірге шөгінділенбеуі керек еді. Геологтар қазір оның қалыптасуын су астындағы көшкін немесе күшті тұмандық ағымдарға жатқызады. Бұл процестер шөгіндіні араластырып, әртүрлі шөгінділердің қоспасын құрайды, нәтижесінде пайда болған шөгінділерде әртүрлі шөгінділік белгілер байқалуы мүмкін. Тұмандық ағымдар теориясын қолдайтын факт – greywacke шөгінділері континенттік шельфтердің шеттерінде, мұхит шұңқырларының түбінде және тау құрылысы аймақтарының негізінде табылады. Олар сондай-ақ терең теңіздік қара шиыршықтармен қатар кездеседі. Әдетте, greywacke-терде қазбалар кездеспейді, бірақ олармен байланысты ұсақ қабаттарда органикалық қалдықтар жиі табылады. Олардың құрамындағы бөлшектері көбінесе дөңгеленбеген немесе жылтыратылмаған, ал тау жыныстары көбінесе қайта кристалдану арқылы, мысалы, аралық кремнийдің енгізілуі нәтижесінде айтарлықтай қатаңдайды. Кейбір аймақтарда greywacke-тер қабатталған, бірақ олар мұндай құбылыстарды тақташалардан гөрі әлдеқайда нашар көрсетеді. Топтың тым әртүрлі болғандықтан минералогиялық тұрғыдан сипаттау қиын болғанымен, ол петрографиялық жіктемелерде белгілі бір орынға ие, себебі бұл ерекше құрасты сазды шөгінділер силур және кембрий жыныстарында кең таралған, ал мезозой және кайнозой қабаттарында сирек кездеседі. Олардың ерекше белгілері – олардың құмды сипаты және күрделі құрамы. Метаморфизмнің күшеюімен greywacke-тер көбінесе мика шисталарына, хлорит шисталарына және шөгінді гнейстерге айналады.
Түрлері
"Сұр жапырақ" терминінің түсіндіруі қиын болуы мүмкін, себебі ол тастың піспеген (тас сынықтарынан) тұрған қасиетіне немесе оның ұсақ түйіршікті (балшық) құрамына қатысты болуы мүмкін. Сұр жапырақтар көбінесе сұр, қоңыр, сары немесе қара түсті, көмескі түсті құмды тау жыныстары болып табылады және олар қалың немесе жұқа қабаттарда, тақта тастар мен әктастармен бірге кездеседі. Кейбір түрлеріне фельдшпатқа бай фельдшпатты сұр жапырақ және басқа ұсақ тас сынықтарынан тұратын литикалық сұр жапырақ жатады. Олардың құрамында минералдардың алуан түрлері болуы мүмкін, олардың негізгілері – кварц, ортоклаз және плагиоклаз дала шпаттары, кальцит, темір оксидтері және графит, көміртекті заттар, сондай-ақ (ірі түйірлілерінде) фелсит, херт, тақта тас, гнейс, түрлі шиферлер және кварцит сияқты тау жыныстарының сынықтары. Оларда биотит, хлорит, турмалин, эпидот, апатит, гранат, мүйізді бленд, аугит, сфен және пирит сияқты минералдар да кездеседі. Цементтеуші зат кремнийлі немесе балшықты болуы мүмкін, кейде әктасты да болады.
Геология мен географияда
Грейвоктар Уэльсте, Шотландияның оңтүстігінде, Ирландиядағы Лонгфорд Даун массиві мен Англияның көлдер ауданы ұлттық паркінде кең таралған; олар Жаңа Зеландияның арқасын құрайтын негізгі Оңтүстік Альптың көп бөлігін құрайды. Оңтүстік Африкадағы Экка тобында фельдшпаттық және литтық грейвоктар анықталған. Грейвоктар сонымен қатар Нилдің шығысындағы Шығыс Шөлдің кейбір аймақтарында да кездеседі. Олар 1807 жылы Геологиялық қоғам құрылған Ұлыбританияда геологиялық зерттеулердің алғашқы нысаны болды және геологияға қоғамдық қызығушылықты арттырды. Грейвоктың қызықты болуына себебі, ол Ұлыбританияның көптеген жерлерінде табылды және оның нақты белгілі бір жерлерде кездесуі геологиялық қабаттардың қалыптасу үлгісін көрсететін дәлел болды. "Грейвок: Діни қызметкер, солдат және мектеп мұғалімі 300 миллион жылдық тарихты қалай ашты" кітабына қараңыз.
Қолданылуы
Грейвак тасы көптеген дәуірлер мен қоғамдарда құрылыс және мүсіндік материал ретінде пайдаланылған. Оның ең ерте белгілі қолданылуы б.з.д. үшінші мыңжылдықтың басына, Мысырдың ерте династиялық кезеңіне дейін жетеді. Оның мүсіндер жасау мен ыдыстарда кеңінен қолданылуының себебі оның ұсақ түйіршіктілігі мен сынуға қарсы тұру қабілеті болды деп саналады, бұл оны нақты егжей-тегжейлі жұмыстар мен күрделі пішіндер жасауға қолайлы етеді.