Кіріспе
Бен Джонсонның пьесасы "Батыс Смитфилдтегі жазғы жәрмеңке". "Бартолом Фэйр" – Бен Джонсонның бес актілі Якоб комедиясы. Ол алғаш рет 1614 жылғы 31 қазанда Леди Елизаветаның труппасымен Үміт театрында қойылды. "Алхимик" пьесасынан кейін төрт жыл, "Эпицен" немесе "Үнсіз әйел" пьесасынан кейін бес жыл, ал "Вольпон" пьесасынан кейін тоғыз жыл жазылған бұл пьеса, белгілі бір жағынан осы пьесалардың арасындағы ең тәжірибелік туынды болып есептеледі. Пьеса алғаш рет 1631 жылы Джонсонның 1616 жылғы бірінші фолио жинағының жоспарланған екінші томының бір бөлігі ретінде кітап сатушы Роберт Аллот арқылы басылды. Алайда Джонсон, басылым сапасына көңілі толмағандықтан, бұл жоспардан бас тартты. 1631 жылғы басылымның көшірмелері таратылды, бірақ олардың ашық сатылғандығы немесе Джонсонның жеке таратып бергендігі әлі де белгісіз. Пьеса 1640-41 жылдары Ричард Миген баспасынан Джонсонның екінші фолиосында жарық көрді.
the summer fair in West Smithfield
Bartholomew Fair is a Jacobean comedy in five acts by Ben Jonson. It was first staged on 31 October 1614 at the Hope Theatre by the Lady Elizabeth's Men company. Written four years after The Alchemist, five after Epicœne, or the Silent Woman, and nine after Volpone, it is in some respects the most experimental of these plays. The play was first printed in 1631, as part of a planned second volume of the first 1616 folio collection of Jonson's works, to be published by the bookseller Robert Allot; however, Jonson abandoned the plan when he became dissatisfied with the quality of the typesetting. Copies of the 1631 typecast were circulated, though whether they were sold publicly or distributed privately by Jonson is unclear. The play was published in the second folio of Jonson's works in 1640–41, published by Richard Meighen.
Өмірбаян
Пьеса 1133 жылдан 1855 жылға дейін Лондонның ең танымал жазғы жәрмеңкелерінің бірі болған Бартоломей жәрмеңкесінде өрбиді. Ол әр жылдың 24 тамызында қаланың солтүстік-батыс бөлігіндегі Смитфилдте ашылатын. Смитфилд – қасапханалар мен ашық түрде жаза орындалатын орын болғандықтан, коммерция мен көрермендерге арналған жәрмеңке үшін өте қолайлы жер еді. Бұл төрт күндік іс-шараға Англия қоғамының барлық топтарынан адамдар жиналатын, мата және басқа да тауарлар саудасымен қатар, көңіл көтеру ошағы да болатын. Джонсонның пьесасы осы жәрмеңкені 17 ғасырдың басындағы Лондон өмірінің егжей-тегжейлі және алуан түрлі панорамасын көрсету үшін пайдаланады. Пьесада бейнеленген бір күндік жәрмеңкелік өмір Джонсонға сюжетті дамыту ғана емес, сонымен қатар, қалтақшылар мен зорлық-зомбылық көрсетушілерден бастап, судьялар мен әсем киінген байларға дейін жәрмеңкенің жанды өмірін бейнелеуге мүмкіндік береді. Джонсон сонымен қатар, өзі жасаған кейіпкерлерді Якоб Англиясындағы Лондон қоғамының әлеуметтік, діни және саяси шиеленістеріне баға беру құралы ретінде қолданады.
Қысқаша мазмұны
Пьеса ұзақ метадрамамен басталады; компанияның сахна күзетшісі кіреді, романтикалық және керемет элементтердің жоқтығына байланысты қойылатын пьесаны сынға алады. Содан кейін оны сахнадан кітап сақтаушы итеріп шығады, ол (пролог ретінде қызмет етеді) автор мен көрермен арасындағы келісімшартты жариялайды. Келісімшарт Джонсонның өз аудиториясына деген наразылығын көрсетеді: көрермендер мұраты жоқ жерде саяси сатира іздемеуі керек; олар "Құдай сені сақтап алсын" сияқты қарапайым сөздерді серт ретінде қабылдамауы керек; олар "жұқпалы түрде сынға алмауы керек", бірақ өз ойларын қолдануы керек; сонымен қатар, олар билеттерінің құнына пропорционалды түрде ғана үкім шығаруға құқылы. Ең бастысы, олар Смитфилдтің қылыш пен қалқан дәуіріне қайта оралуын күтпеуге келіседі, өйткені Джонсон оларға жәрмеңкедегі қазіргі және романсыз жағдайдың суретін ұсынады. Пьесаның өзі проктор және әуесқой драматург Литтлвит пен оның достары Кварлоус пен Уинвифпен басталады; олар Дам Пюрокрафтты (жесір және Литтлвиттің енесі) Зілділікке (Зеал) және екіжүзді пуритан Бузиден қалай жеңіп алуға болатынын жоспарлап отырады. Бұл әңгімеге Кокстің ашулы қызметшісі Уосп кіреді, ол Грейс Велборнға үйлену үшін қалаға келген қарапайым шаруа. Грейс Адам Овердоның қамқорлығында, ол бейбітшілік судьясы; Овердоның әйелі Кокстің қарындасы. Осы кейіпкерлердің барлығы Литтлвиттен неке куәлігін алу үшін келеді; оны алғаннан кейін, олар Кокстің жәрмеңкеге бару тілегін орындайды. Литтлвит және оның достары да жәрмеңкеге барып, Литтлвит жазған қуыршақ қойылымын көруді жоспарлайды. Бузидің қарсылығын жеңу үшін олар Виннің (Литтлвиттің әйелі) қуырылған шошқаға қатты құштар екеніндей көрінеді. Ренессанс аудиториясы, пуританның сатиралық бейнесімен таныс болғандықтан, Бузи жәрмеңке мен оның тәлкекке салуын жек көруден гөрі, қатысуын рұқсат етілген және тіпті құдайға жақын деп ақылға қонымды етуге дайын екеніне таң қалмайды. Бірінші акт екі топпен аяқталады: әдепті Овердостар және қарапайым Литтлвиттер жәрмеңкеге бет алады. Жәрмеңке осы кейіпкерлерді олардың әлеуметтік мәртебесіне күшті күйзеліс тудыратын жағдайларға жетелеуде. "Кейіпсіз ханзада" дәстүрінде жақсы оқыған судья Овердо жәрмеңкедегі бұзақылықты анықтау үшін жамылғы киеді; оны Уосп ұрады, Эджворт жалған айыптайды, қалта ұрысы және қорға салады. Кварлоус пен Уинвиф Эджвортты Уасптан неке куәлігін ұрлауға шақырады; ол Уасп төбелес бастағаннан кейін тұтқындалған кезде оны жасайды. Осылайша, олар да қорға салады. Уинвиф Дам Пюрокрафтқа үйлену жоспарын тастап қояды; оның орнына, ол және Кварлоус Грейстің қолы үшін күреседі. Уин Литтлвит пен Миссис Овердоны сутенер Уит жезөкше ретінде жалдайды; Зілділікке (Зеал) Бузи лицензиясыз уағыздағаны үшін тұтқындалып, қорға салады. Коксті Эджворт және жәрмеңкедегі басқа да тұрғындар бірнеше рет тоналайды. Тұтқынға алынған кейіпкерлердің барлығы Трабл Олл, Дам Пюрокрафтқа бірден-ақ ұнаған мазасыз адам күзетшілермен шайқасқанда қашып кетеді. Пьесаның кульминациясы қуыршақ қойылымында орын алады. Мадам Овердо мен Вин жезөкшелер ретінде маскалап әкеледі; Мадам Овердо мас. Овердо әлі де жамылған, ал Кварлоус өзін Трабл Олл деп жамылған; осы қалпақта ол Уинвифтен неке куәлігін ұрлап, оны өзі үшін және Пюрокрафт үшін лицензияға айналдырады. Құмырсқалар шоуы, Геро мен Леандер және Деймон мен Пифийдің пародиасы, Бузи ойынды үзіп, актерлердің жыныстық белгісіз киім кигендіктен, ойынның жиренішті екенін айтқанға дейін жалғасады. Құмырсқалар киімдерін көтеріп, оларда жыныстық белгілер жоқ екенін көрсетеді. Бузи өзінің "қойылымды көрушіге" айналғанын жариялайды. Осы сәтте судья Овердо өзінің ашылуын көрсетеді, ол жәрмеңкеде көрген "қателіктерді" ашуға ниетті. Ол әр түрлі жоспарлар мен зұлымдық жасаушыларды жазалау барысында әйелі (әлі де бүркемеленген) құсып, оны шақыра бастайды. Ұятқа қалуынан Овердо Кварлостың кеңесіне құлақ асып, барлық тараптарды кешіреді; Уинвиф Грейске үйленеді, Кварлоус Пюрокрафтқа үйленеді, ал барлық кейіпкерлер Овердоның үйіне кешкі асқа шақырылады.
Пуритандар
"Жер құлшынысы" – Джонсонның "Алхимиктердің азаптары" және "Ананас" пьесаларынан кейін Якоб драматургиясында кең таралған сатира жанрына екінші рет бет бұруы: пуритандарға қарсы сатира. Бірнеше фактор пуритандарды немесе "әулиелерді" пашдық етудің айқын нысанына айналдырды. Якоб Англиясында діни зорлық-зомбылық салыстырмалы түрде сирек болғанымен, мұндай зорлық-зомбылықтың естелігі маргиналды сенушілерді немесе шеттен келгендерді алаңдатудың немесе қауіптің ықтимал көзіне айналдыруға жететіндей болды. Бұл қауіптің елесі Джеймс патшаның билігінің екінші онжылдығында айқын байқалды, сол кезде Англия шіркеуіндегі кальвинистік келісім ыдырай бастады. Осы орайда, әулиелерге қарсы сахналық шабуылдар әлеуметтік тенденцияларға байланысты кеңірек алаңдаушылықты бағыттап, жеңілдетуге мүмкіншілік берді. Драматургтардың осы наразылыққа бірден-бір себебі болды: пуритандар қоғамдық театрдың пайда болуынан бастап оған қарсы шықты. Театрға деген қарсылық тек сепаратистерге немесе пуритандарға ғана тән емес еді; барлық діни бағыттың уағыздаушылары пьесаларды құдайсыздық деп, ал театрларды ұрлық, маскүнемдік және адалсыздық ошағы деп айыптады. Дұрыс немесе бұрыс, драматургтар пуритандарды осы шабуылдардың басты себебі деп есептеді. Сахнада пуритан – екіжүзді, үкім шығаруға құмар және сөзді тұлға, ол өзінің құштарлықтарын ұсақ-түйек нәрселерге деген шексіз қызығушылықтың артында жасырады. Мысалы, Жұмыспен қамту, пуритандарға тағылған "иудаизм" айыптауларын жоққа шығару үшін жәрмеңкеде шошқа етін жеу ниеті туралы жариялайды және екі бүтін шошқаны жеп қояды.
Өнер тарихы
Индукция қайта өрлеу дәуіріндегі пьесаларға қарағанда нақтырақ орындалу күнін ұсынады; премьерасы 1614 жылдың 31 қазанында Банкссайдтегі Хоуп театрында өтті. Ревелс жазбаларындағы жазбалар келесі күні Джеймс I үшін Уайтхоллде спектакль қайталанғанын көрсетеді. Патшалық есептерде Натан Филдке пьесада ойнағаны үшін төленген он фунт ақша да тізімделген; бесінші актіде Джонсон Коксқа қуыршақ шеберінен: «Қазіргі ең жақсы актеріңіз кім? – сіздің Бурбеджіңіз, сіздің Филдіңіз?» деп сұрауға мәжбүр етеді. 1661 жылға дейін орындау туралы қосымша жазба жоқ, бірақ ол пюритандық көзқарастарға қарсы болғандықтан қайта жаңғырту ақылға қонымсыз болды. (Уильям Олддис Джонсонның қабіріндегі жазуда («О сирек Бен Джонсон») бұл пьесаның «Катилина» сәтсіздігінен кейін алған алғысына сілтеме жасағанын, яғни пьесаның белгілі бір дәрежеде танымал болғанын көрсетеді. Сэмюэл Пеппс 1661 жылы оны төрт рет көргенін, екі рет қуыршақ шоумен және екі рет (8 маусым, 27 маусым, 31 тамыз және 7 қыркүйек 1661) көрмегенін жазған. Пьеса XVIII ғасырдың алғашқы кезеңінде ара-тұра қайта жаңғырған көрінеді; содан кейін, Шекспирдік емес Қайта өрлеу драмасының және әсіресе Джонсонның танымалдылығының төмендеуіне байланысты, пьеса жасырындыққа ұшырады. Ол зерттеуде белгілі бір дәрежеде құрметке ие болды, тіпті ол сахнадан жоғалып кеткен кезде де; Исаак Рид пен Хорас Уолполл өзінің Қайта өрлеу драмасы туралы есептерінде оның өнертабысты байлығын мадақтады. Джон Браун пьесаны қайта қарады және оны Дэвид Гаррикке ұсынды; алайда Гаррик одан бас тартты, ал Браунның мәтіні жоғалды. Көптеген ұзақ уақыт бойы елемей келген пьесалар сияқты, «Бартоломей Фэйр» 1921 жылы Нью-Оксфорд театрында Феникс қоғамының қойылымында сахнаға оралды. Оның алғашқы кәсіби қайта жаңғыруы 1949 жылы Джордж Девиннің Эдинбург халықаралық фестивалінде режиссерлік еткен кезде болды; келесі жылы сол өндіріс Олд Вик театрында пайда болды. Бұл қойылымдағы қуыршақтарды Джордж Спиэйт орындады. Бристольдің «Олд Вик» театры бұл пьесаны 1966 жылы шығарды. Терри Хэндс 1969 жылы Корольдік Шекспир компаниясы үшін спектакльді режиссерлік етті; бұл қойылымда Бен Кингсли Уинвиф және Хелен Миррен Уин Литтлвит роліне кірді. Ұзақ мәтінді қысқартып, заманауи және тарихи қасиеттерді еркін араластырған өндіріс жалпы жағымсыз пікірлер алды. Бұл пьеса сонымен қатар (1960-шы жылдары) Берклидегі Калифорния университетінде Стейси Кичтің Овердо ролін ойнаған. Ричард Эйр бұл пьесаны Ұлттық театр үшін шығарды; театр басшысы ретінде оның алғашқы қойылымы, ол Оливье сахнасында Виктория дәуірінің киімдерімен орындалды. Дэвид Бамбер, Дэвид Берк және Стивен Мур актерлік құрамның құрамында болды. Осы туынды туралы Эйрдің өзі былай деп жазады: «Бұл шынымен де танымал табысқа ие болуы мүмкін деп саналған нәрсе өзін-өзі күңкілдеп, қол жеткізбейді». 1998 жылы Лоуренс Босвелл «Лебедь театрында» RSC үшін спектакльдің режиссері болды. Зубин Варла мен Поппи Миллер қатысқан бұл фильмде Джонсонның көңілді төменгі ортасын «Ньюкасл Юнайтед футболкалары, жарқын сары твид және көптеген атмосфералық лас» арқылы жаңартуға тырысты. Кейіннен спектакль Young Vic театрында қайта жаңғыртылды. Стретфорд Шекспир фестивалі 2009 жылы Антони Симолиноның режиссерлігімен Стивен Пейдждің музыкалық композициясымен жаңа әлемдегі алғашқы кәсіби қойылымды өткізді. Орындаушылар құрамында Том Маккамус, Люси Пикок және Хуан Чиоран болды. Пьеса 2019 жылы Лондонның Сэм Ванамейкер театрында (Шекспирдің Глобусының бөлігі) қойылды.