Кіріспе

Ағылшын ғалымы, таушы және саяхатшы (1859–1942)

Өмір және жұмыс

Ол Чешир графтығындағы Алдерли-Эдж қаласында Джон Колли мен Селина Мэри Винкуорттың төрт ұлының екіншісі болып дүниеге келді. 1870 жылы отбасы Бристоль қаласының жанындағы Клифтонға көшіп барды, ал Джон бастапқыда Суррейдегі Уиндлшемде, содан кейін 1873 жылы Чартерхаус мектебінде білім алды. Отбасының ақшасы мақта саудасынан түскен, бірақ 1875 жылы Америкадағы Азамат соғысы салдарынан олардың американдық акциялары өртенген кезде қаржылық құлдырауға ұшырады. Колли Чартерхаусты тастап, Бристольдегі Клифтон колледжіне ауысты. Бристольдегі Университет колледжінде оқып, химияға қызығушылық танытты. 1884 жылы Вюрцбургте Иоганн Вислиценус басшылығымен химия ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Ұлыбританияға оралғаннан кейін ол үш жыл бойы Челтенхем әйелдер колледжінде сабақ берді, онда оның немересінің айтуынша, "ол әйелдермен тіл табысуда шебер болған жоқ және мектеп оқушыларының көптігі оның күшіне жетпеді". Ол Уильям Рамзидің көмекшісі ретінде Лондон Университетінің колледжіне (UCL) қосылды. Оның алғашқы жұмыстары фосфоний және фосфин туындыларын, сондай-ақ олармен байланысты аммоний қосылыстарын зерттеуге арналды. Кейін ол дегидроацетик қышқылы (бұрын дегидрацеттік қышқыл деп аталған) туралы білімге маңызды үлес қосты, оның пиридин, орцинол және нафталин туындыларына айналатын бірнеше ерекше "конденсацияларын" сипаттады. Колли 1896 жылдан 1913 жылға дейін UCL-де органикалық химия профессоры болып қызмет етті және 1913 жылдан 1928 жылға дейін химия кафедрасын басқарды. Ол медициналық жағдайларды диагностикалау үшін алғашқы рентген сәулелерін қолдануға әкелген маңызды зерттеулер жүргізді. Бентлидің сөзіне сүйенсек, Колли "Рамзимен бірге инертті газдарды зерттеді, алғашқы неон шамдарын жасады, бензолдың динамикалық құрылымын ұсынды және алғашқы оксоний тұзын ашты". 1888 жылы Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Оның үміткерлері Александр Крум Браун мен Эдмунд Альберт Леттс болды.

Тау-кен көтеру

Коллидің кәсіби мансабы ғалым ретінде өтті, бірақ оның құмарлығы – тау альпинизмі болды. Альпинистер арасында ол Скай аралындағы Куиллинге жасаған алғашқы шабуылдарымен есімдеріне қалды, сонымен қатар Англия көлдері аймағында және Альп тауларында Уильям Сесил Слингсби, Джеффри Гастингс және Альберт Ф. Мэммеримен бірге көтерілді. Колли 1886 жылы Скайға альпинизммен айналыса бастағандай көрінеді. Ол ағаларымен бірге балық аулауға барды, бірақ Сгурр-нан Гиллеанға шабуыл жасады. Екі сәтсіз әрекеттен кейін, оған Скай шаруалары мен Ұлыбританияның алғашқы кәсіби тау гиді Джон Маккензи кеңес берді. Колли Скайға үнемі оралып, Маккензимен бірге көтеріліп жүрді, екеуі жақын дос болып, көптеген алғашқы шабуылдар жасады. 1899 жылы ол Срон-на-Цичедегі Коир-Лаган бетіндегі ерекше тас формациясы – Циохты тапты. Ол 1906 жылы Маккензимен бірге оған шабуыл жасады, ол оны гель тіліндегі «көкденең» деген мағынаны білдіретін сөзбен атады. Колли бұрынғы картографтардың күшіне қарсы тұрған Куиллиннің жақсырақ карталарын жасауға үлкен үлес қосты. Ол Куиллинде Сгурр Тормейд (Норман шыңы; Skoor Horamitch деп айтылады) арқылы еске алынады. Ол сондай-ақ Sgùrr Mhic Choinnich (Маккензи шыңы) батыс бетіндегі әйгілі, қауіпті тау шатқалы – Collie's Ledge арқылы еске алынады, ол оның жақын досының құрметіне аталған. Бұл шатқалды алғашқы болып Колли емес, Маккензи ирланд альпинисі Генри Хартпен бірге басып өткендіктен, кейбір беделді басылымдар Харт шатқалы деген атауды қолдана бастады. 1997 жылы BBC телеарнасында шотланд альпинизмі туралы «The Edge» сериалында Колли мен Маккензидің ерліктері Алан Кимбер (Колли) және Джон Лайл (Маккензи) арқылы қайта жандандырылды. Колли сонымен қатар Шотландияның құрлықтарында маңызды шабуылдар жасады, атап айтқанда, 1894 жылғы 29 наурызда Годфри Солли мен Дж. Коллиермен бірге Бен-Невистегі Тауэр Риджге алғашқы және алғашқы қысқы шабуылдар жасады. Бұл тау жотасынан Хопкинсондар 1892 жылы бір рет түсіп кеткен. 1894 жылы ол Аргиллдің ең биік нүктесіндегі Бидеан-на-Биандағы Колли шыңына да шабуыл жасады. (10 метр, Easy дәрежесі). 1895 жылы Колли, Мэммери және оның серігі Джеффри Хейстингс Гималай тауларына барып, әлемдегі алғашқы 8000 метрлік Гималай шыңы – Нанга Парбатқа шабуыл жасады. Олар өз заманынан алдында болды және тау көптеген құрбандардың алғашқысын алды: Мэммери және екі Гурка, Рагобир мен Гоман Сингх лавинадан қаза тапты және оларды ешқашан таба алмады. Бұл апатты экспедицияның оқиғасы Коллидің «Гималайдан Скайға» атты кітабында баяндалған. Альп, Кавказ және Гималай тауларында альпинизм тәжірибесін жинағаннан кейін, 1897 жылы Чарльз Фэйдің шақыруымен Колли Аппалачиан клубына қосылды және жазды Канаданың Роки тауларында альпинизммен өткізді. 1898 жылдан 1911 жылға дейін Колли Канаданың Роки тауына тағы бес рет барып, жиырма бір рет алғашқы шабуылдар жасады және отыздан астам шыңға есім берді. Ол әсіресе Роки таулары арқылы өткен тері саудасы жолымен шектесетін және 16000 футтан асып түсетін мифтік алып Хукер мен Браунды табуға және оларға шабуыл жасауға қызығушылық танытты. 1903 жылы Колли мен Хью Стютфилд бұл аймақ туралы беделді кітапты жариялады, ол «Канаданың Роки тауларында шабуылдар мен зерттеулер» деп аталды.

Өлім

1929 жылы Колли зейнеткерлікке шықты және одан кейін жаздарын Скайд аймағында өткізді. Ол 1942 жылдың қараша айында Слигачан жерінде пневмониядан қайтыс болды, бір жыл бұрын балық аулап жүргенде Сторр төңірегіндегі Лох Леатханға құлағаннан кейін. Өзінің өсиетіне сәйкес, ол досы Джон МакКензидің қасына, Лох Харпорттың жанындағы Брэкадейлдегі Струандағы ескі зиратқа жерленді.

Ықпал

2013 жылы жарық көрген кітапта Коллидің кейбір ерекшеліктері Конан Дойлға Шерлок Холмс кейіпкерін жасауда шабыттандырған болуы мүмкін екені айтылады. Колли тау шаңғысымен жүруде шебер болғанмен, үйін заңгермен бөлісіп тұратын, отбасы құрмаған адам еді. Химиялық зерттеулермен дамыған талдау қабілетінің арқасында ол қытайлық фарфордан балық аулауға, ал қызыл шараптан ат жарысына дейін алуан түрлі салаға қызығушылық танытқан. Одан бөлек, ол үнемі құрыл шегетін, тек құрылын қайта толтырғанда ғана темекіге ауысқан.

Құрметтері мен мүшеліктері

Корольдік қоғамның мүшесі (1896). Бронзалық мүсінді жергілікті мүсінші Стивен Тинни жасаған. Ол 2020 жылдың қыркүйегінде Куиллин тауларына көрінетін Слигачан қонақ үйінің қарсы жартасты төбесінде ашылды.