Кіріспе
Шығыс Еуропадағы ежелгі герман халқы, бұрын SCIRI деп аталатын Ирактың саяси партиясы. Сцирилер немесе Сцириандар – герман халқы. Олар шығыс герман тілінде сөйлегені саналады. Олардың атының мағынасы, шамасы, «тазалар» дегенді білдіреді. Сцирилер туралы біздің заманымыздан бұрын III ғасырдың соңында, қазіргі Одесса қаласының жанындағы Ольбия қаласына жасалған шабуылға қатысқандар ретінде айтылған. IV ғасырдың соңында олар Қара теңіз бен Төменгі Дунайдың солтүстігінде, готтардың жанындағы аймақта өмір сүрген. V ғасырдың басында Сцирилерді ғұндар бағындырды, және олар 451 жылы Каталаун жазығындағы шайқаста ғұндардың әскерімен бірге күресті. Аттиланың қайтысынан кейін, 454 жылы Недао шайқасында Сцирилер ғұндардың үстемдігінен азат болды. Содан кейін, Эдеко мен оның ұлы Оноулф басшылығымен Орта Дунайдың солтүстігінде өздерінің мемлекетін құрғандары жазылған. 460-шы жылдардың соңында остготтар бұл мемлекетті жойғаннан кейін, Эдеконың тағы бір ұлы Одоакр Италиядағы рим армиясында жоғары мәртебеге ие болды, Сцирилер, Ругийлер және басқа римдік емес халықтарды патша ретінде басқарды. Одоакр ақырында 476 жылы Италияның патшасы атанды, бұл Батыс Рим империясының құлауына себеп болды. Одоакр 493 жылы Теодорих Ұлымен жеңіліске ұшырап, өлтірілді. Ругийлер, герулилер және басқа Орта Дунай халықтарымен бірге Сцирилер Баварияның қалыптасуына үлес қосуы мүмкін.
the Iraqi political party formerly known as SCIRI
The Sciri, or Scirians, were a Germanic people. They are believed to have spoken an East Germanic language. Their name probably means "the pure ones". The Sciri were mentioned already in the late 3rd century BC as participants in a raid on the city of Olbia near modern day Odesa. In the late 4th century they lived somewhere north of the Black Sea and Lower Danube in the vicinity of the Goths. By the early 5th century, the Sciri had been subdued by the Huns, whom they fought under at the Battle of the Catalaunian Plains in 451 AD. After the death of Attila, the Sciri broke free from Hunnic rule at the Battle of Nedao in 454 AD. They subsequently were recorded holding their own kingdom north of the Middle Danube, under the leadership of Edeko and his son Onoulphus. After the destruction of this kingdom by the Ostrogoths in the late 460s AD, Odoacer, another son of Edeko, attained high status within the Roman army in Italy, ruling Sciri, Rugii and other non Roman peoples as a king. Odoacer eventually made himself King of Italy in 476 AD, effectively ending the Western Roman Empire. Odoacer was in turn deposed and killed by Theodoric the Great in 493 AD. Along with the Rugii, Heruli and other Middle Danubian peoples, the Sciri might also have contributed to the formation of the Bavarii.
Атауы
19 ғасырдан бері Сцири есімінің этимологиясы гот тіліндегі skeirs ("айқын", "таза") сияқты герман тілдерімен байланыстырылып келген. Рудольф Мух «Germanische Altertumskunde» атты энциклопедиясының бірінші басылымында, мұны үш түрлі жолмен түсіндіруге болатынын көрсетті: «жарық» (clari, splendidi), «шынайы» (candidi, sinceri) немесе «таза» және «қоспасыз». Ол соңғы нәсілдік мағынасы шекаралық аймақта өмір сүрген халық үшін түсінікті болуы мүмкін екенін айтты. Соңғы кезде Гервиг Вольфрам сияқты ғалымдар осы идеяны қабылдап, Сцири есімін «тазалар» деп түсіндірді. Олардың есімін көрші Бастарналармен салыстырды, олар бұл түсіндірмеге сәйкес этникалық тұрғыдан аралас болғандықтан, осы есеп бойынша «бастарндар» деп аталған. Барлық ғалымдар осымен келіспейді. Мысалы, Роберт Л. Рейнольдс және Роберт С. Лопес Сцири есімінің шығу тегін иран тілдерімен байланыстырып, орта парсы тіліндегі shīr ("сүт, арыстан") сөзімен аңдатты. Бұл теорияны Отто Дж. Мэнхен Хельфен жоққа шығарды.
Тіл
Сцирилер герман тілінде сөйлеген деп саналады. Мысалы, 1947 жылы Маенхен Хельфен ғұндар да жиі герман есімдерін қолданғанмен, Сциридің Одоакр отбасының басшыларының барлық үш белгілі жеке есімі герман тілінде болған, бұл оның дұрыстығын нығайтады. Көбінесе олар готтар, вандалдар, герулилер, ругийлер, гепидтер және бургундтармен бірге шығыс германдық халықтар ретінде топтастырылады. Кейінгі Рим дәуірінде көптеген шығыс германдық халықтар, германдық емес аландармен қатар, көбінесе "готикалық" халықтар деп аталды. Прокопий кем дегенде бір рет Сцирилерді аландармен бірге осындай тізімге қосты. Сцирилер ежелгі дереккөздерде германдықтар ретінде жіктелмеген. Рейнольдс және Лопес Сцирилер герман тілінде сөйлегеніне күмәнданып, олардың балтықтар немесе сарматтар болуы мүмкін екенін ұсынды. Алайда, Маенхен Хельфен бұл күмәндарды қабылдамады және Сцирилердің германдық екеніне сенімді болды.
Шығуы және ерте тарихы
Бастарна, Сцири және Вандалдардың біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда Висла өзені маңында болғаны есептеледі. Сцирилер алғаш рет Ольбиядағы Протоген жазуында айтылады, онда «Галатиялықтар» мен «Сцирилер» (Γαλάτας και Σκίρους) Солтүстік Қара теңіз жағалауына шабуыл жасағаны сипатталған. Бұл жазу шамамен б.з.б. 220–200 жылдарға дараланады. Бұл жазудағы «Галатиялықтар» көбінесе кельттердің ықпалында болған герман халқы – Бастарналар деп саналады. Осылайша, Бастарна мен Сцири бұл аймаққа б.з.б. III ғасырының басында келгендігі жорамалданады. Бастарна мен Сцири әдетте Пойенести-Лукашевка мәдениетімен байланыстырылады. Тарихшы Роджер Батти оларды зарубинци мәдениетімен де байланыстырған. Сцирилер Юлий Цезарь мен Тациттың еңбектерінде есімдері жоқ. Бірінші ғасырдың римдік жазушысы Плиний Ескі Висланың шығысындағы аймақты мекендеген халықтарды сарматтар, венедтер, «Сцирилер» және Хиррилер деп сипаттаған. Сцирилердің 3-шы ғасырға қарай Польша аймағынан Қара теңізге көшіп келген готтар мен ругийлер сияқты бірнеше герман тілінде сөйлейтін халықтардың бірі болғаны есептеледі. 300 жылға жуық Рим империясының жанында тұратын «варварлар» тізімінде Веронада Сцирилер батыстағы сарматтар мен шығыстағы карптар арасында есімдері тіркелген. Уолтер Гоффарт олардың Төменгі Дунай аңғарында мекендегенін ұсынады. Питер Хизер Сцирилердің 4-ші ғасырда Карпаттың шығысында болғанын айтады, ал Малкольм Тодд олардың Қара теңіздің солтүстігінде тұрғанын жорамалдайды.
Сцирилер хунндықтардың қол астында
Біздің заманымыздың 4-ші ғасырының соңында скирлер ғұндар тарапынан басып алынды. 381 жылы скирлер, карпилер және бір топ ғұндар Төменгі Дунай арқылы Рим империясына өтті. Император Феодосий оларды кері қайтаруға мәжбүр етті. 4-ші ғасырдың соңында немесе 5-ші ғасырдың басында скирлердің батысқа қарай, Дунайдың орталық аймағына көшіп барғаны есептеледі. Олар сол жерде хун көшбасшысы Ульдин құрған мемлекеттік құрылымның бір бөлігін құрады. 409 жылы Ульдин бастаған скирлер мен ғұндар Дунайды кешіп, Рим Балқандарына шабуыл жасады. Олар Кастра Мартисті басып алды, бірақ соңында жеңіліске ұшырады және Ульдин қаза тапты. Ғұн тұтқындары Рим армиясына қосылса, тұтқынға алынған скирлер құл айналып, Анатолияға колондар ретінде жіберілді. Скирлер сол кезде көптеген халық болғандықтан, колондар кең аумаққа таратылды, олардың көтерілісіне жол бермеу үшін. Бұл оқиғалар Теодосиан кодексінде сипатталған. Ғұн империясының гүлденген кезеңінде, олардың басшысы Аттиланың билігінде скирлер Аттиланың бағыныштылары болды және оған қуатты жаяу әскер ұсынды. Аттиланың империясына ғана емес, ғұндар мен скирлерден басқа готтар, гепидтер, турингилер, ругийлер, суэбтер, герулилер, алан мен сарматтар да кірді. Скирлер 451 жылы Аттиланың Галлияға жасаған шабуылына қатысты. Ғұн империясы ыдырағаннан кейін, скирлердің бір тобы Рим империясының Скифия Кіші және Төменгі Мозия аймақтарына, Төменгі Дунайдан оңтүстікке қарай қоныстанды. Иордан Денгизихке адал болған төрт тайпаны атады: Ульцзинзурлер, Биттугурлер, Бардорелер және Ангисцирилер. Соңғысы скирлердің қалдығы болуы мүмкін. Ангисцири деген ат "далалық скирлер" деген мағынаны білдіретін герман тілінен алынған деп саналады, бірақ тізімдегі қалған үш ат түркі тілдеріне жататындықтан, ол түркі тілінен шыққан, байланыссыз атау болуы мүмкін.
Тәуелсіз патшалық
Аттиланың қайтысынан кейін сцири, герули, ругий және басқалары гепидтердің Ардаригіне қосылып, ғұндарға қарсы көтеріліс жасады және 454 жылы Недао шайқасында маңызды жеңіске жетті. Одан кейін Эдеко Орта Дунай мен Тиза өзендері арасындағы Орта Алфёльдте сцири патшалығын құрды және оны ұлдары Одоакр мен Оноулфпен бірге биледі. Эдеко бұрын Аттиланың сенімді кеңесшісі болған, және осы Эдеконың сцири патшалығын құрған адаммен бір екеніне көптеген адамдар сенеді. Эдеко бір кезде Аттиланың Константинопольдегі елшісі қызметін атқарған және бір рет оған жасалған қастандық жоспарының алдын алған. Эдеконың өзі сцирий болмаған, бірақ сцирий ақсүйек әйелге үйленген болуы мүмкін. Ол тюринг немесе ғұн немесе, мүмкін, тюринг-ғұн тегінің қосындысы болуы мүмкін деп есептеледі. Эдеконың тюрингтік тегі Мальхус Суда арқылы расталса, ал ғұндық тегі Приск арқылы расталады. Гоффарт Эдеконы ғұн деп атайды. Хизер тюрингтік текті нақтырақ және осылайша ықтимал деп санайды. Тхурунгилер де герман халқы болған. Келесі жылдары сцирилер көршілес готтармен, гепидтермен, суэбилермен және басқалармен аймаққа үстемдік ету үшін күресті. Венгриядағы Бакодпуштада үш қабір сцирилерге тиесілі деп анықталды. Жақын жердегі Сарвиз батпағында құнды қазына табылды, және бұл қазына Эдекомен байланыстырылған. Иордан сцирилердің остготтардың одақтастары болғанын, бірақ суэбилердің Хунимунды осы одақты бұзуға ынталандырғанын хабарлайды. 460 жылдары сцирилер де, остготтар да Шығыс Рим империясымен одақтасуға тырысты. Генералы Аспардың кеңесіне қарамастан, император Лео I сцирилерге көмектесуге шешім қабылдады. 468/469 жылдары сцирилер остготтарға күтпеген шабуыл жасады. Бұл қақтығыста остготтардың патшасы Валамир қаза тапса да, сцирилер жеңіліске ұшырады. Валамирдың орнын Теодемир басты, ол кейіннен сцирилерге қарсы шабуылға шықты, ал сцирилерге өз кезегінде суэбилер, герулилер және сарматтар қолдау көрсетті. Болия шайқасында остготтар римдік қолдауға ие болған халықтардың коалициясын, оның ішінде сцирилерді, герулилерді, суэбилерді, сарматтарды, гепидтерді және ругийлерді жеңді. Иордан сцирилердің остготтармен болған қақтығыста ауыр үдеу алғанын хабарлайды.
Кейінгі тарих
Скирия патшалығы жойылғаннан кейін, Одоакр көптеген герулилер мен ругийлерге қоса, тірі қалған скирилердің көпшілігін Рицимер басқарған Рим армиясына қосылу үшін Италияға бастап келді. Түрцилингтер де осы топқа кірген деген хабар бар. Иордан Одоакрды Түрцилингтердің патшасы деп атайды, және олар тағы бір шығыс герман тайпасы және/немесе скирилердің патшалық отбасы ретінде түсіндірілген. Одоакрдың інісі Оноулф басқа скирилермен бірге Константинопольге кетті. Одоакрдың тобында шамамен 10 000 жауынгер болған болуы мүмкін, және олар Рим армиясында және Рим саясатында маңызды рөл атқарды. Рицимер оларды Антемиймен болған қақтығысында пайдаланды. 476 жылы Одоакр варвар әскерлері арасында Ромул Августул мен оның әкесі Орестке қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Одоакр өзін Италияның патшасы деп жариялап, Батыс Рим империясын құлатты. Содан кейін ол бүкіл Италияны бақылауына алды. Одоакрдың көтерілісі Константинопольдегі інісі Оноулфпен келісім бойынша ұйымдастырылған болуы мүмкін. 486 жылы Оноулф Шығыс Рим императоры Зенонның құрметін жойып, Одоакрға қосылу үшін скириялық ізбасарларымен бірге Равеннаға көшті. Біраз уақыттан кейін Зенон Остготтар патшасы Ұлы Теодорихты Италияға шабуыл жасауға ынталандырды. Қанды соғыстан кейін Теодорих жеңіске жетті. 493 жылдың 15 наурызында Теодорих Одоакрды өз қолымен өлтіріп, Остгот патшалығын құрды. Осы кезде скирилер тарихтан жоғалып кетті. Скирилердің қалған бөліктері қазіргі Баварияда қоныстанған болуы мүмкін. Вольфганг Хаубрихс мысал ретінде Шеерн (алғаш рет 1080 жылы Scira деп тіркелген), Шеерн (Sciri, шамамен 975 жыл), Нойбойерндегі Шеерн (Skira, 11 ғасыр) және мүмкін Шееринг (Sciringen, 1150 жыл) атап көрсетеді. Бұл атаулар осы ауылдардың скириялықтарға тиесілі екенін көрсетеді деп есептеледі, және скирилер бавария тіліне бірнеше шығыс герман сөздерінің енуіне көмектескен болуы мүмкін, әйтпесе бұл тілде шығыс германдық әсер байқалмайды.
Мәдениет
Тарихшылар Рейнхард Венскус және Гервиг Вольфрам сцирилердің таза тегімен мақтанғанын, және аралас некелерге рұқсат бермегенін, ал ругий және ютунгі сияқты басқа герман халықтары да осындай әдеттерді сақтағанын айтады.