Кіріспе

Украинаның оңтүстік-батысындағы тарихи аймақ – Буджак, сондай-ақ Буджак (болгар, орыс және украин тілдерінде: Буджак, Бугеац, гагауз және түрік тілдерінде: Бучак, Добруджа татар тілінде: Бучак) деп те аталады. Бұл – 1812 жылдан 1940 жылға дейін Бессарабияның құрамына кірген тар субөңір. Қара теңіз жағалауында, Дунай мен Днестр өзендері арасында орналасқан, көп ұлтты аймақтың ауданы шамамен және 600 000 адамға мекендейді. Аймақтың көп бөлігі (бұрынғы Измайл облысы) қазір Украинаның Одесса облысында, ал қалған бөлігі Молдованың оңтүстік аудандарында орналасқан. Аймақ солтүстігінде Молдованың қалған бөлігімен, батысында және оңтүстігінде Румыниямен, ал шығысында Қара теңізбен және Украинаның қалған бөлігімен шектеседі.

Атауы мен орналасқан жері

Тарихи тұрғыдан алғанда, Буджак – Молдавияның оңтүстік-шығыс далалық аймағы болған. Солтүстік шекарасында Траян қабырғасы, оңтүстігінде Дунай өзені мен Қара теңіз, батысында Тигечи таулары (Прут өзенінен шығысқа қарай), ал шығысында Днестр өзені орналасқан. 1812 жылға дейін бұл аймақ тарихи Бессарабия деп аталған, содан кейін бұл атау екі өзеннің арасындағы, Буджакты да қамтитын үлкен аймаққа берілді. Орта ғасырлардағы қолданылуында, бұл термин (географиялық аймақ туралы болғанда) немесе (Ноғай татарлары басым болған аймақ туралы болғанда) Аккерман, Бендер және Килия аймақтарын қамтуы мүмкін еді. Буджак атауы Осман империясының билігі тұсында (1484–1812) пайда болған, ол түрікше "бучак" сөзінен шыққан, яғни "шекара" немесе "бұрыш" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау сол кездегі Аккерман (қазіргі Билгород-Днистровский), Бендер және Исмаил аймақтарын қамтитын жерге қатысты айтылған. 1812 жылдан кейін Бессарабия термині Прут өзенінің шығысындағы Молдавияның барлық бөлігіне қолданыла бастады. Осы себепті Буджак кейде "Оңтүстік Бессарабия" деп те аталады. 1940 жылы Бессарабияны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін, оның оңтүстік бөлігі, солтүстік бөлігімен бірге Украина КСР-іне қосылды (Бессарабияның қалған бөлігі Молдавия КСР-іне қосылғаннан өзгеше), бұл тарихи терминге қарағанда сәл кішірек болды және Буджак деп аталды. Оңтүстік Бессарабиядан басқа, аймақты сипаттау үшін қолданылған басқа терминдерге болгар Бессарабиясы (Болгарська Бессарабія, транслит. Bolhars'ka Bessarabiia), Аккерманщина (Аккерманщина) және Батыс Одесса облысы (Західнa Одещина, транслит. Zakhidna Odeshchyna) жатады. Ағылшын тілінде бұл аймақ әртүрліше аталады, мысалы, Budjak, Budzhak, Bujak және Buchak. Аймақтағы тілдерде оның әртүрлі жазылу түрлері бар: польша тілінде Budziak, румын тілінде Bugeac, албан тілінде Buxhak, түрік тілінде Bucak, ал украин, болгар және орыс тілдерінде Буджак деп жазылады, барлығы дерлік бірдей айтылады.

Ерте тарих

Солтүстік-Батыс Қара теңіз аймағындағы Буджак мәдениеті б.з.д. 3600–2300 жылдар аралығында қалыптасқан Понт даласының Ямная мәдениеті немесе Пит-Грев мәдениеті контекстінде маңызды болып есептеледі. Атап айтқанда, Буджак Ямная мәдениетінің Балқан-Карпаттық нұсқасының пайда болуына себеп болған болуы мүмкін. Классикалық антикалық дәуірде Буджақта тирагеттер, бастарналар, скифтер және роксоландар қоныстанған. Б.з.д. VI ғасырда ежелгі грек отаршылары Днестр өзенінің сағасында Тирас қаласын құрды. Б.з.д. II ғасыр шамасында кельт тайпасы да Алиобрикске (қазіргі Картал/Орловка) қоныстанды. Буджак аймағы, Төменгі Дунайдың солтүстік бөлігі, ежелгі грек географы Страбонның (б.з.д. I ғасыр) "геталардың шөлейт жері" деп сипатталған. Дегенмен, соңғы археологиялық зерттеулерге сәйкес, осы кезеңде аймақта отырықшы шаруалар тұрған болуы мүмкін; олардың ішінде дактар мен дако-римдіктер болды. Сарматтар сияқты көшпелі халықтар да осы аймақтан өтіп кеткен. Римдіктер бұл аймақты б.з. I ғасырында бағындырып, Тирас пен Алиобрикс қалаларын қайта жаңартып, бекітті. Қара теңіз маңындағы басқа да портылық қалалар сияқты, жергілікті халық грек және рим мәдениеттерінің әсеріне ілесіп, грек тілі негізінен сауда үшін, ал латын тілі саясат үшін қолданылды. 395 жылы Рим империясы екіге бөлінгеннен кейін, бұл аймақ Шығыс Рим немесе Византия империясының құрамына кірді. Б.з. I ғасырынан бастап 558 жылы аварлардың шапқындарына дейін римдіктер қалалар (полейстер), әскери лагерьлер және императорлар жіберген ардагерлер мен отаршылар (апоикион) үшін бірнеше бекеттер салған. Аймақ Еуро-Азия даласының батыс бөлігі болғандықтан, көшпелі халықтардың негізгі қозғалыс бағытында жатқан. Батысқа қарай жылдамдағанда, Днестр мен Дунай өзендерінің жағалауларындағы орманды аймақтар айналасындағы жерлерге қарағанда азырақ болды (қазіргі Молдова және Румыния), сондықтан бұл жерлер Моңғолиядан Паннония жазығына (қазіргі Венгрия) дейін мал өсірушілер үшін табиғи жол болды. Осы себепті, аймақ Ульдин (387 ж.), аварлар (558–567 ж.), славяндар (VI ғасырдың соңы), Аспарух басқарған болгарлар (679 ж.), мажарлар (IX ғасыр), печенегтер (XI ғасыр, және қайта XII ғасыр), кумандар (XII ғасыр) және басқа да тайпалар үшін уақытша тоқтау орны болды. Византиялықтар 14 ғасырға дейін аймақтың (кем дегенде теңіз жағалауының) номиналды билігін сақтап келгенмен, ішкі аймақтарға олардың ықпалы шамалы немесе мүлдем болмады. Ерте орта ғасырларда, жақын маңдағы Тигеч төбелерін мекендеген бірнеше ауылдар өзін қорғау үшін Тигеч "Республикасын" құрды, ал судың жетіспеушілігіне байланысты егіншілікке жарамсыз және шығыс халықтарының жиі шабуылдарына ұшыраған теңіз жағалауы мен Тигеч арасындағы далалық аймақ тұрақты елді мекендерден бос болды. VII–XII ғасырларда аймақ Бірінші Болгар империясының, печенегтердің және кейіннен кумандардың билігінде болды, олар жергілікті ауыл тұрғындарынан салық жинады.

Молдавия мен Осман империясының билігі

1241 жылғы моңғол шапқыншылығынан кейін қайта салынған жағалаудағы Буджак қалалары (Маурокастро және Ликостомо) генуялық саудагерлердің үстемдігіне өтті. Бірақ ішкі аймақ Алтын Орданың тікелей моңғол билігінде қалды. Румын тарихнамасында кең таралған пікірге сәйкес, 14 ғасырда Басараб әулетінен шыққан Валахия князьдары өз билігін аймақтың бір бөлігіне дейін кеңейтті. Осы теорияға сәйкес, аймақ Валахияның ықпалында 15 ғасырдың басына дейін, Үлкен Мирча билік еткен кезеңге дейін болды, содан кейін князь Александр І-нің басшылығымен Молдавияға қосылды. Бессарабия атауы, Валахияның билеуші әулетінің атынан шыққан, осы теорияның басты дәлелі болып табылады, алайда бұл атау 15 ғасырдың соңында ғана белгілі болды және картографиялық жаңылысудан туындауы мүмкін. 1240 жылдардан бастап аймаққа мал өріп келіп қоныстанған ноғай татарлары далалық аймақты мекендесе, румындар төбелерді және порты бар қалаларды мекендеді. 1484 жылы Молдавияның Ұлы Стефан Чилия (Килия) және Cetatea Albă (Билхород-Днистровский) екі маңызды бекінісін Осман империясына беруге мәжбүр болды, бұл Осман империясының бақылауына өткен соңғы Қара теңіз порттары еді. 1538 жылы Осман империясы Молдавия князі Петру Раресті Тигина қаласын да беруге мәжбүр етті. Османдық билік кезінде Тигина Бендер деп аталды, ал Чилия Молдавияның Смил ауылы орнында Исмаил бекінісі салынғаннан кейін маңыздылығын жоғалтты. Мұсылмандықтан православиелік христиандыққа қайта оралғанға қарамастан, кейінгі атаулар Ресей империясымен сақталды. Осман билігі тұсында үш ірі қаланың әрқайсысы санжақтың орталығы болды және Бендер Траян қабырғасынан солтүстікке және далалық аймақтан тыс орналасқанмен, ресми түрде Силистра (немесе Ози) иелігінің құрамына кірді. Ноғай татарларының қоныстанған даласы, кейін Буджак деп аталды, осы санжақтар мен Молдавия княздығы арасындағы буферлік аймақ қызметін атқарды. Молдавия Осман империясының қарауында болғанымен, Ресей-Түрік соғыстары басталарша ішкі істерінде тәуелсіздігін сақтап келді.

Қазіргі тарих

Наполеон дәуірінде Буджак Ресей тарапынан басылып алынды. 1812 жылғы Бухарест шарты бойынша Молдавия және Осман империясының Прут өзенінен шығысқа және Дунайдан солтүстікке қарай жатқан аумақтары, соның ішінде Буджак, Ресейдің басқаруына өтті. Ресейдің Бессарабияны аннексиялауымен, Бессарабия атауы тек оңтүстік аймаққа ғана емес, сонымен қатар Ресей империясының иеленуіне өткен тарихи Молдавияның барлық шығыс жартысына қолданыла бастады, ал Буджак оңтүстік Бессарабияға, көбінесе далалық аймаққа қатысты қолданылды. Ресейдің 1856 жылғы Қырым соғысындағы жеңілісінен кейін, оңтүстік Бессарабияның бір бөлігі, оның ішінде Буджақтың да бөлігі (Рени, Измаил, Болград, Килия) Ресей империясы Молдавия княздығына қайтарылды, ол жақын арада Валахиямен бірігіп Біріккен княздықтарды құрды (1859 жылы жеке одаққа, ал 1862 жылы Румыния княздығы ретінде толық одаққа айналды). 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Сан-Стефано және Берлин шарттары жаңа Румыния Корольдігінің толық тәуелсіздігін мойындады (оны құраған княздықтар жарты ғасыр бойы де-факто тәуелсіз болған), бірақ 1856 жылғы қайта құруға жататын аумақтарды Ресей империясына қайтарды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Румынияға қосылуға дауыс берген Ресейдің Бессарабия губернаторлығының құрамында болған Буджак, Тигина, Измаил және Четатя Албэ округтерінде (judeţe) басқарылды. Аймақтың көп бөлігі румындар емес болғандықтан, ол бастапқыда орталық билікке қарсы бірнеше көтерілістерге куә болды, мысалы, 1919 жылғы Бендер көтерілісі және 1924 жылғы Татарбунар көтерілісі. 1939 жылы Молотов-Риббентроп пактісінің құпия қосымшасы Бессарабияны Кеңес Одағының ықпал аймағына жатқызды, ал 1940 жылдың маусымында кеңестік үкімет Бессарабия мен Солтүстік Буковинаны беруді талап ететін ультиматум жіберді. Румынияның королі Кароль II келісімге келді және аймақ аннексияланды. Орталық және солтүстік Бессарабия жаңа Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасының орталығын құрады, бірақ оңтүстіктің бөлігі, қазір Буджак деп аталады, Украина КСР-іне бөлінді. Кеңес Одағының ішінде Украина КСР және Молдавия КСР арасындағы әкімшілік шекараны анықтаған комиссияға сол кездегі Украина КСР басшысы және болашақ КСРО басшысы Никита Хрущев төрағалық етті, ол кейіннен Қырымды Украина КСР-іне қосты. 1940 жылдың 7 тамызында кеңестік үкімет Акерман облысын құрды, ол әкімшілік тұрғысынан 13 ауданға бөлінді. Облыс орталығы Акерман (Билгород-Днистровский) қаласы болды. Төрт айдан кейін, 1940 жылдың 7 желтоқсанында облыс Измаил облысы деп аталды, ал облыс орталығы Измаил қаласына көшірілді. 1941 жылдың маусымында нацистік Германияның Кеңес Одағына соғыс жариялауынан кейін Румыния Осі державаларының жағына шығып, бұрын кеңестік үкімет аннексиялаған аумақтарды, соның ішінде Буджакты қайтарып алды, бірақ содан кейін соғысты кеңестік аумаққа жалғастырды. 1944 жылы аймақ кеңестік үкімет тарапынан қайтарылып алынды және Румынияның Михаил I патшасы жасаған төңкерістен кейін, Румыния 1944 жылдың тамызында одақтастарға қосылды, бірақ 1940 жылғы саяси конфигурация бойынша кеңестік үкіметке аннексияланды. Украина КСР-інің әкімшілік реформасы кезінде 1954 жылдың 15 ақпанында Измаил облысы таратылды, ал облыстың барлық аудандары Одесса облысына қосылды. Аумағы бойынша Одесса облысы қазір Украинадағы ең үлкен облыс болып табылады. Кеңес Одағы құлағаннан кейін, ресми түрде бөлініп шығуға құқығы бар он бес республиканың әрқайсысы тәуелсіздік алды, шекаралары Кеңес Одағының ішінде сақталды, өйткені сол Кеңес Конституциясы екі республиканың өзара келісімісіз өзгертілмейтінін белгіледі және мұндай мәселе бойынша екеуі арасында ешқандай талқылаулар болған емес. Буджак қазір тәуелсіз Украинаның бір бөлігі, ол Одесса облысының қалған бөлігімен Днестр өзені арқылы өтетін екі көпір арқылы байланысты. Солтүстік бағыты Молдова аумағына 7,63 км (43/4 миль) қашықтыққа дейін кіреді, бұл жол екі ел арасындағы келісім бойынша Украина тарапынан бақыланады. Украинаның бұрынғы президенті Петр Порошенко 1965 жылы Буджақтың Болград қаласында дүниеге келген. 2014 жылдың күзінде Бессарабияның Буджак аймағында Донбас аймағында құрылған сепаратистік "халық республикаларының" үлгісінде Ресейге жақтас Халық Республикасын жариялау жоспары туралы хабарлар тарады. Алайда Донбастағы соғыстың күшеюі сепаратизмге деген ынтаны басып тастады және кез келген жоспар іске аспады. Жыл соңына қарай Буджак үстінен, әрине, Трансднестрдегі немесе Қара теңіздегі Ресейге жақтас жауынгерлерден келген беспилоттық ұшқыштар туралы хабарлар тарады.