Молдова тарихының негізгі кезеңдері

Кіріспе

Молдованың ұлттық тарихының аспектілері

Молдова тарихы 1350 жылдарға дейін жетеді, осы кезде қазіргі Молдова мен Румынияның ортағасырлық ізашары – Молдавия княздығы құрылды. Княздық 1538 жылдан 19 ғасырға дейін Осман империясының қарауында болды. 1812 жылы бірнеше ресей-түрік соғыстарының бірінен кейін княздықтың шығыс бөлігі – Бессарабия Ресей империясына қосылды. 1918 жылы Бессарабия қысқа мерзімге Молдавия Демократиялық Республикасы ретінде тәуелсіздік алды және Парламент (Сфатул Țării) шешімімен Румыниямен бірікті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Румыниядан қайтарып алынып, Кеңес Одағының оккупациясына түсті. Ол Одақ құрамына Молдаван Автономдық Кеңестік Социалистік Республикасы (Молдаван АССР) ретінде КСРО тарағанға дейін кірді. 1991 жылы ел Молдова Республикасы ретінде тәуелсіздік жариялады.

Тарихқа дейінгі дәуір

2010 жылы төменгі Днестрдегі Дубасариде 800 000–1,2 миллион жыл бұрын табылған Ольдован кремнен жасалған құралдар, ерте палеолит дәуірінде Молдавияда ерте адамдар болғандығын көрсетеді. Тарихи кезеңге дейінгі уақытта, қазіргі Молдова жерінде мұз дәуірінің аяқталуынан бастап неолит, мыс, қола және темір дәуірінің бастапқы кезеңдерінде, осы жерлерде өмір сүрген халық туралы алғашқы жазбалар пайда бола бастаған кезде, бірнеше мәдениеттер гүлденді. Олардың ішінде сызықтық керамика мәдениеті (шамамен б.з.б. 5500–4500 жж.), Кукутень-Трипиллиан мәдениеті (шамамен б.з.б. 5500–2750 жж.) және Ямна мәдениеті (шамамен б.з.б. 3600–2300 жж.) болды. Осы кезеңде ауыл шаруашылығы, мал өсіру, пеште пісірілген керамика, тоқыма өнер және ірі елді мекендер мен қалалардың құрылуы сияқты көптеген жаңалықтар мен жетістіктерге қол жеткізілді. Әсіресе, Кукутень-Трипиллиан мәдениеті кезінде осы аймақтағы кейбір елді мекендер сол кездегі Жер бетіндегі кез келген жерден үлкен болды және тіпті Месопотамиядағы Шумердің ең көне қалаларынан да бұрын пайда болды. Шығыс Днепр өзенінен батыстағы Дунайдың темір қақпаларына дейінгі (қазіргі Молдова жерін қамтитын) аймақ неолит дәуірінде Жер бетіндегі басқа аймақтармен салыстырылатын өркениетке ие болды. Бірақ, бұл аймақ технологиялық және әлеуметтік дамудың алдыңғы қатарында қалуына бөгет болған себептер оның географиялық орналасуының кейінгі тарихында жатыр. Көбінесе бейбіт болған неолит дәуірінің соңында, бұл аймақ шығыстан Еуропаға басып кірген шапқыншылардың жолына айналды. Бұл аймақ туралы жазбаша тарихи мәліметтер пайда бола бастаған кезде, ол бірнеше шапқыншылықтарды бастан өткізген, олар әлеуметтік және саяси дүрбелең тудырды. Бұл тенденция 20-ғасырға дейін жалғасты. Мұндай көптеген қиратулар салдарынан, аймақ тұрғындарының әрбір шапқыншылықтан қалпына келуі келесі шабуылға тап болғанға дейін өте қиын болды.

In 2010, Oldowan flint tools were discovered at Dubasari on the lower Dniester that are 800,000–1.2 million years old demonstrating that early humans were present in Moldova during the early paleolithic. During prehistoric times there was a succession of cultures that flourished in the land of present day Moldova from the end of the ice age up through the Neolithic Age, the Copper Age, the Bronze Age, and the beginning of the Iron Age, when historical records begin to be made about the people who lived in these lands. These cultures included the Linear Pottery culture (ca. 5500–4500 BC), the Cucuteni–Trypillian culture (ca. 5500–2750 BC), and the Yamna culture (ca. 3600–2300 BC). During this period of time many innovations and advancements were made, including the practice of agriculture, animal husbandry, kiln fired pottery, weaving, and the formation of large settlements and towns. Indeed, during the Cucuteni–Trypillian Culture, some of the settlements in this area were larger than anywhere on Earth at the time, and they predate even the earliest towns of Sumer in the Mesopotamia. The area, stretching from the Dnieper River in the east to the Iron Gate of the Danube in the west (which included the land now in Moldova), had a civilization as highly advanced as anywhere else on Earth during the Neolithic period. The question as to why this area did not remain at the forefront of technological and social development lies in the subsequent history of its geographical location. At the end of the mostly peaceful Neolithic period, this area became a highway for invaders from the east moving into Europe. By the time the historical written record begins to cover this area, it has already seen a number of invasions sweep over it, leaving social and political upheaval in their wake. This trend was to continue on a fairly regular basis up until the 20th century. With so much destruction, it was difficult for the residents of this area to recover from each successive invasion before encountering the next.

Антикалық және ерте орта ғасырлар

Ежелгі дәуірде Молдова территориясында бірнеше тайпалар, негізінен акацирлер, ал әр түрлі кезеңдерде бастарналар, скифтер мен сарматтар қоныстанды. Біздің заманымыздың 1-ші және 7-ші ғасырлары аралығында оңтүстік аймағы Рим, кейін Византия империясының билігінде болды. Азия мен Еуропа арасындағы стратегиялық орналасуына байланысты Молдоваға готтар, ғұндар, авалар, мадьярлар, печенегтер, кумандар және моңғолдар сияқты көптеген тайпалар басып кірді. Ксабаның хализи әйелі, Эд пен Эдуменнің анасы осы өңірден шыққан. Бірінші Болгар империясы Крум мен Пресиан I билік еткен кезеңде Молдавияның бір бөлігін басқарғанмен, Молдавияның территориясы оларға ешқашан бағынбады. Буланидтер бұл аймақты 8-ші ғасырдан 10-шы ғасырға дейін биледі. Константин Порфирогениттің "De Administrando Imperio" еңбегінде бұл территория Ателькузу (Ατελκουζου) деп аталады, ол хализилер мен печенегтердің қара куман жері. 12-ші және 13-шы ғасырларда ол Галич княздығының құрамына кірді, ал 1241 жылы Алтын Орданың билігіне өткенімен, 14-ші ғасырдың басына дейін олардың құрамында болды. Генуя Республикасының отарлаушылары да осы аймақта із қалдырды. Гипатий жылнамасында Болоховени (13-шы ғасыр) тайпасы еске алынады, олар румындарға байланысты, ал Волох – румындардың шығыс славян экзонимі. Александр В. Болдур Болоховенилерді румындар деп санайды.

Молдавия Княздығы

Ортағасырлық Молдавия княздігі 1359 жылы құрылды және батыстағы Трансильваниядан шығыстағы Днестр өзеніне дейін созылған Карпат-Дунай-Днестр аймағын қамтыды. Оның аумағы қазіргі Молдова Республикасының аумағын, Румынияның 41 округінің шығыс 8-ін (жергілікті халық әлі күнге дейін Молдова деп атайтын аймақ), Черновцы облысы және Украинаның Буджак аймағын құрады. Княздіктің ядросы солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Țara de Sus ("Жоғарғы Жер") еді, кейінірек Буковина деп аталды. Княздіктің атауы Молдова өзенінен шыққан. Молдавияның құрылуы 1343 жылы (басқа дереккөздерде 1285 жыл) Мажар патшасының бұйрығымен Марамуреш воеводалығынан Бедеудің волах (румынның ескі атауы) ақсүйектері Драгошқа, Мажарстанның тарихи Корольдігін татарларға қарсы қорғау үшін, және Марамурештен келген тағы бір румын, Богдан I Кухеяға байланысты. Ол 1359 жылы Мажарстан билігін мойындамағанда Молдавияның алғашқы тәуелсіз князі болды. Богдан I әскерімен және румын халқының бір бөлігімен Марамурештен шығысқа қарай тауларды кесіп өтіп, венгр билеушілерімен қақтығысқа түскеннен кейін өз жерлерін тастап кетті. 14 ғасырдан бастап түркі деректемелерінде Молдавия "Қара Боғдан" деп аталды. Молдавияның Польшамен де тығыз саяси байланыстары болды. 1387 жылы Молдавияның ұлы ханы Петр I Польша патшасына феодалдық салық төледі. Келесі жүз елу жыл бойы Молдавия мен Польша арасындағы қарым-қатынас кездейсоқ достық, ал кейде қақтығысқа ұласты. Молдавияның ең көрнекті тұлғасы – 1457 жылдан 1504 жылға дейін билік еткен Ұлы Степан князі болды. Ол өзінің билігінің көп бөлігінде Венгрия Корольдігімен, Польша Корольдігімен және Осман империясымен сәтті күресті. Степан III-ден кейін билікке одан әлсіз князьдар келді, және 1538 жылы Молдавия Осман империясының вассалына айналды. Ол империяның кірісінің белгілі бір пайызын төлеуге міндетті болды, ол уақыт өте келе 10%-ға жетті. Молдавияға Осман империясының зиянына зиян келтіретін сыртқы қатынастарға тыйым салынды (бірақ кейде ел бұл тыйымды айналып өтуге тырысты), бірақ ішкі автономияға, соның ішінде сыртқы саудаға қатысты толық құқық берілді. Түріктерге Молдавияда жер иеленуге немесе діни нысандар салуға заңмен тыйым салынды. Князь Василий Лупу күрделі интригалардың нәтижесінде 1634 жылы Молдавия тағына отырды және оны жиырма жыл бойы сақтап қалды. Лупу қабілетті әкімші және шебер қаржыгер болды, көп ұзамай христиандық Шығыстың ең бай адамына айналды. Оның сақтандыра білген сыйлықтары Осман билігімен жақсы қарым-қатынаста болуына көмектесті. 18 ғасырда Молдавия территориясы Осман, Австрия және Ресей арасындағы қақтығыстар кезінде көбінесе транзиттік немесе соғыс аймағына айналды. 1774 жылы Осман империясына қарсы соғыста жеңіске жеткен Ресей сол кезде Осман империясының вассалы болған христиан Молдавиясын басып алды. 1775 жылы Габсбург монархиясы Молдавияның 11% аумағын аннексиялап, Буковина деп атады. 1806-1812 жылдар аралығындағы Ресей-Түркия соғысынан кейін Бухарест шарты бойынша Ресей оның аумағының тағы 50% аннексиялап, Бессарабия деп атады.

The medieval Principality of Moldavia was established in 1359 and covered the so called Carpathian–Danube–Dniester area, stretching from Transylvania in the west to the Dniester River in the east. Its territory comprised the present day territory of the Republic of Moldova, the eastern 8 of the 41 counties of Romania (a region still called Moldova by the local population), the Chernivtsi oblast and Budjak region of Ukraine. Its nucleus was in the northwestern part, the Țara de Sus ("Upper Land"), part of which later became known as Bukovina. The name of the principality originates from the Moldova River. The foundation of Moldavia is attributed to the Vlach (an old exonym for Romanian) noblemen Dragoş of Bedeu, from the Voivodeship of Maramureș, who had been ordered in 1343 (1285 after other sources) by the Hungarian king to establish a defense for the historic Kingdom of Hungary against the Tatars, and Bogdan I of Cuhea, another Romanian from Maramureș, who became the first independent prince of Moldavia, when he rejected Hungarian authority in 1359. Bogdan I left his lands from Maramureș with his army and part of the Romanian population, by crossing the mountains to the east, after entering in conflict with the Hungarian rulers. From the 14th century onward, Turkic documents would refer to Moldova as "Kara Boğdan", or "Black Bogdan", thanks to the success of his dynasty. Moldova also had rich political relations with Poland. In 1387, the great hospodar of Moldova, Peter I, paid a feudal tribute to the Polish king. For the next one hundred and fifty years, relations between Moldova and Poland were periodically friendly, and occasionally conflict. The greatest Moldavian personality was prince Stephen the Great, who ruled from 1457 to 1504. He fought the Hungarian Kingdom, the Polish Kingdom and the Ottoman Empire, with success, for the most part of his rule. Stephen III was succeeded by increasingly weaker princes, and in 1538 Moldavia became a vassal of the Ottoman Empire, to which it owed a percentage of the internal revenue, that in time rose to 10%. Moldavia was forbidden to have foreign relations to the detriment of the Ottoman Empire (although at times the country managed to circumvent this interdiction), but was allowed internal autonomy, including sole authority over foreign trade. Turks were legally forbidden to own land or build religious establishments in Moldavia. Prince Vasile Lupu had secured the Moldavian throne in 1634 after a series of complicated intrigues, and managed to hold it for twenty years. Lupu was a capable administrator and a brilliant financier, and soon was the richest man in the Christian East. Judiciously placed gifts kept him on good terms with the Ottoman authorities. In the 18th century, the territory of Moldavia often became a transit or war zone during conflicts between the Ottomans, Austrians, and Russians. In 1774, following a victory in a war against the Ottomans, Russia occupied Christian Moldavia, still a vassal of the Ottoman Empire at the time. In 1775, the Habsburg monarchy annexed ca 11% of the territory of Moldavia, which became known as Bukovina. By the Treaty of Bucharest following the Russo Turkish War (1806–1812), Russia had annexed further 50% of its territory, which became known as Bessarabia.

Ресей империясының бөлігі

Трансднестровьяны ескермегенде, қазіргі Молдова Республикасының аумағы Бессарабияның тарихи аймағының көп бөлігін қамтиды. 1812 жылға дейін «Бессарабия» термині Дунай, Днестр, Қара теңіз жағалаулары және Жоғарғы Траян қабырғасы арасындағы аймақты білдірді, ол қазіргі Буджактан сәл үлкен болды. 1812 жылғы 28 мамырдағы Бухарест шарты бойынша Осман империясы мен Ресей империясы арасындағы Ресей-Түрік соғысы (1806–1812) аяқталды, соның нәтижесінде соңғысы Молдавия княздығының шығыс жартысын аннексиялады. Сол кезде бұл аймақ Бессарабия деп аталды. Аннексияланғаннан кейін Бессарабия 1828 жылға дейін жергілікті автономия құқығына ие болды. Императорлық округ (област) ретінде ұйымдастырылған, оны екі бөлімнен тұратын «уақытша үкімет» басқарды: азаматтық және діни басқарма, біріншісіне қарт молдаван бояр Скарлат Стурдза, екіншісіне – архиепископ Гавриил Бэнулеску-Бодони жетекшілік етті. Бұлардың үстіне генерал-губернатор Хартингтің ресейлік әскери басқармасы болды. Алайда 1813 жылы азаматтық басқарма генерал-губернаторға берілді. 1818 жылы реформаға ұмтылған Ресей императоры Александр I Бессарабия аймағын құру туралы Ереже қабылдады, ол заңдық билікті император тағайындаған генерал-губернатор (Бахметьев) мен 10 мүшеден тұратын Жоғары Кеңес арасында бөліп берді, оның 4 мүшесі император тағайындаса, ал 6-сы жергілікті дворяндар сайлап тағайындады. Бұрынғы 12 округ орнына аймақ 6-ға (кейін 9 округке) бөлінді. Алайда 1828 жылы консервативті император Николай I Ережені жойып, генерал-губернаторға жоғарғы билік берген жаңа ережені қабылдады, ал аймақтық кеңес тек кеңес беру функцияларын орындап, жылына екі рет жиналатын болды. Ереженің 63-бабында барлық әкімшілік қызметкерлер орыс тілін білуі және өз міндеттерін орындауы тиіс екені көрсетілген. Дегенмен, румын тілі 1854 жылға дейін кейбір құжаттарда пайда болды. Қырым соғысының соңында, 1856 жылы Париж шарты бойынша Бессарабияның оңтүстік бөліктері (Буджақтың бір бөлігімен қоса) Молдавияға қайтарылды, ол аумақты Кахул, Болград және Исмаил округтеріне біріктірді. Нәтижесінде Ресей Дунай өзеніне қол жеткізу мүмкіндігінен айырылды. 1859 жылы Молдавия мен Валахия княздіктері бірігіп, Осман империясының вассалдық мемлекеті болған Румыния Біріккен княздіктерін құрды. 1870 жылы Бессарабия облысында земство институты құрылды. Қалалар, коммуналар, округтер және бүкіл аймақ әрқайсысы ақсүйектер, саудагерлер және шаруаларды білдіретін жергілікті кеңесті сайлады. Олар экономикалық және санитарлық салаларда, соның ішінде жолдар, пошта, азық-түлік, қоғамдық қауіпсіздік және білім беруде маңызды өкілеттіктерге ие болды. Керісінше, саяси (барлық деңгейдегі соттарды қоса алғанда) және мәдени мәселелер генерал-губернатордың эксклюзивті құзыретінде болды және орыстандыру құралы ретінде пайдаланылды. Осы шаралар орындалғаннан кейін 1871 жылы Бессарабия губернаторлыққа айналды. Осман империясының Ресей-Түрік соғысында (1806–1812) жеңілуі және Берлин шартына қол қою Румынияға тәуелсіздік берді. Мемлекеттік білім беру аймақтың діни мекемелеріне тапсырылды, ол 1821 жылдан бастап тек орыс архиепископтарына, кейіннен земстволарға да тиесілі болды. Димитрий Сулима (1821–1855 жылдары архиепископ) және Антоний Шокотов (1855–1871) шіркеуде румын және орыс тілдерін қатар қолдануға рұқсат берді және аймақтың тілдік ерекшеліктеріне қол сұғу үшін ешқандай шаралар қолданбады. Павел Лебедевтің (1871–1882) тағайындалуымен жағдай түбірінен өзгерді, ал жергілікті халықтың тілі көп ұзамай шіркеуден шығарылды. Румын тіліндегі діни әдебиеттерді басып шығаруға жол бермеу үшін Лебедев Кишиневтегі баспахананы жапты, аймақтан жинаған және румын тілінде (кириллицада) басылған кітаптарды өртеп жіберді. Келесі архиепископтар Сергей Лапидевский, Исакий Полозенский, Неофит Новочиков Лебедевтің кейбір шараларын жеңілдетіп, халықтың наразылығын басуға көмектесті. Келесі архиепископ Яков Пятницкий (1898–1904) христиан мәдениетін және моральдық білімді таратуға деген ниеті тілдік кедергіге тап болғанын анықтады және 1900 жылы Ресей Жоғары Синодын румын тілінде діни жарияламаларды басып шығаруға көндірді, ал оның ізбасары архиепископ Владимир кітаптарды басып шығаруға рұқсат берді, ал 1908 жылдан бастап тіпті Константин Попович пен Гурий Гросудың «Luminătorul» тұрақты діни журналын баспаға шығарды. Соңғы орыс архиепископтары Серафим Чичягов (1908–1914), Платон (1914–1915) және Анастасий (1915–1918) Бессарабиядағы шіркеуде орыс тілінің басымдығын сақтауға тырысты, бірақ румын тіліне қарсы жаңа шаралар енгізбеді. 1918 жылы Бессарабияда румын әкімшілігі орнатылғаннан кейін архиепископ Анастасий өзінің епархиясын Румын Православ Шіркеуіне бағынудан бас тартып, эмиграцияға мәжбүр болды. Жаңа билік архиепископтікті Румыниядан келген Хушының епископы Никодимге тапсырды, ол жергілікті архиепископ Дионисий Эрханды тағайындады. Содан кейін 1920 жылғы 21 ақпандағы Діни Съезд Бессарабиядағы жоғары шіркеу лауазымына Гурий Ботошанеануды сайлады, ол кейіннен архиепископтан митрополитке дейін көтерілді. Гавриил Бэнулеску-Бодони мен Димитрий Сулиманың қорғауымен Кишиневте дінтану мектебі мен семинария, сондай-ақ аймақтың барлық қалаларында – Кишинев, Хотин, Аккерман, Бричаны, Бендер, Бельцы, Кахул, Сорока, Орхей, Добруша және Хэржаука монастырьларында, тіпті бірнеше ауылдарда (Резени, Мерени, Волчинец, Ниспорени, Хыртоп) жалпы білім беру мектептері ашылды. 1835 жылы патша үкіметі білім беруді румын тілінен орыс тіліне ауыстыруға 7 жылдық мерзім белгіледі. Шара біртіндеп іске асырылса да, 1867 жылдан бастап румын тілі білім беруден толығымен шығарылды. Бұл Бессарабия шаруаларының артта қалуына әкелді, мысалы, 1912 жылы молдаванның сауаттылығы деңгейі тек 10,5% құрады, бұл аймақтың барлық этникалық топтары арасында ең төменгі көрсеткіш (Бессарабия немістері – 63%, Бессарабия еврейлері – 50%, орыстар – 40%, Бессарабия болгарлары – 31%), ал молдаван әйелдерінің сауаттылығы көрсеткіші рекордтық төмен – 1,7% болды. 1912 жылы Бессарабиядағы 1709 бастауыш мектептің екеуі де аймақтың басты этникалық тобының тілінде оқытылған жоқ. 1812 жылдан кейін жаңадан келген орыс билігі Буджақтың (Кіші Тартарияның) ірі Ноғай-татар халқын қуды және түрлі салық жеңілдіктері мен әскери қызметтен босату арқылы молдаван, валахиялықтар, болгарлар, украиндер және басқаларды қоныстандыруға ынталандырды. Қоныстану жер ресурстарын тиімді пайдалану қажеттілігімен және Бессарабияда жеке меншік құқығының болмауымен байланысты болды. Швейцариядан (Лозанна кантоны), Франциядан және Германиядан (Вюртембергтен) келген неміс колонистері Буджақта 27 елді мекенге (көбінесе жаңадан құрылғандарға) қоныстанды, ал 1856 жылға қарай Бессарабия немістерінің саны 42 216 адамды құрады. 1828–1829 жылдардағы Осман империясымен соғыста жеңіліске ұшыраған орыс әскерлерінің ветерандары Буджақта 10 елді мекенге, ал үш елді мекенге Днепр аймағынан келген казактар қоныстанды. Бессарабия болгарлары мен гагауздар қазіргі Шығыс Болгариядан 18 ғасырдың екінші жартысынан бастап келе бастады. 1817 жылы олар 12 елді мекенде 482 отбасыны құрады, ал 1856 жылы – 43 елді мекенде 115 000 адамды құрады. Украиндер Бессарабияға 1812 жылға дейін де келіп, 1820 жылдары Хотин округінің солтүстік бөлігінде халықтың үштен бірін құрады. Келесі онжылдықтарда Украинадан келгендер Бессарабияның солтүстік бөлігінің барлық аймандарына қоныстанды, Галычина мен Подолиядан келді. 19 ғасырда Галычина, Подолия және Польшадан келген еврейлер де Бессарабияға қоныстанды, бірақ көбінесе қалалар мен жәрмеңкелерде, кейбіреулерінде олар көпшілікке айналды. 1856 жылы Бессарабияда 78 751 Бессараби...

With the notable exception of Transnistria, the territory of today's Republic of Moldova covers most of the historical region of Bessarabia. Until 1812, the term "Bessarabia" referred to the region between the Danube, Dniester, the Black Sea shores, and the Upper Trajan Wall, slightly larger than what today is called Budjak. By the Treaty of Bucharest of May 28, 1812 between the Ottoman Empire and the Russian Empire — concluding the Russo Turkish War (1806–1812) — the latter annexed the eastern half of the Principality of Moldavia. That region was then called Bessarabia. Initially, after being annexed by the Russian Empire, Bessarabia enjoyed a period of local autonomy until 1828. Organized as an imperial district (oblast), it was governed by a "provisional government" with two departments: a civil administration and a religious administration, the former led by the aged Moldavian boyar Scarlat Sturdza, the latter – by the archbishop Gavriil Bănulescu Bodoni. On top of these was the Russian military administration of Governor General Harting. However, already in 1813, the civil administration was handed to the Governor General. In 1818, reform minded Russian tsar Alexander I passed a Settlement of the establishment of the region of Bessarabia which divided the legal power between the tsar appointed Governor General (Bakhmetiev) and a 10 member High Council of the Region with 4 members appointed by the tsar and 6 elected by the local nobility. In lieu of the older 12 lands, the region was divided into 6, later 9 counties. In 1828 however, the conservative tsar Nikolai I abrogated the Settlement and passed a new regulation which endowed the Governor General with supreme power, with the regional council having only advisory functions and meeting twice a year. Article 63 of the regulation stated that all administrative personnel must know and perform their duties in Russian. Nevertheless, Romanian language would occasionally appear in documents up to 1854. At the end of the Crimean War, in 1856, by the Treaty of Paris, the southern parts of Bessarabia (including a part of Budjak) were returned to Moldavia, which organized the territory into the districts of Cahul, Bolgrad and Ismail. Consequently, Russia lost access to the Danube river. In 1859, the Principalities of Moldavia and Wallachia united and formed the Romanian United Principalities, a vassal state of the Ottoman Empire. In 1870, the institution of zemstva was instated in the Bessarabian oblast. Cities, communes, counties, and the entire region would elect each a local council representing noblemen, merchants and peasants. They had substantial authority in economic and sanitary areas, including roads, posts, food, public safety and education. On the other hand, political (including justice courts of all levels) and cultural matters remained an exclusive domain of the Governor General and were used as a vehicle of Russification. With the accomplishment of these introductions, in 1871, Bessarabia was transformed into a governorate. The defeat of the Ottoman Empire in the Russo Turkish War (1806–1812) and the subsequent signing of the Treaty of Berlin granted independence to Romania. Public education was entrusted to the religious establishment of the region, which since 1821 had only Russian archbishops, and later also to the zemstvos. Dimitrie Sulima (Archbishop in 1821–1855), and Antonie Shokotov (1855–1871) allowed the parallel usage of both Romanian and Russian in church, and did not take any measures to infringe upon the linguistic specifics of the region. With the appointment of Pavel Lebedev (1871–1882), the situation changed radically, and the language of the locals was soon purged from the church. To prevent the printing of religious literature in Romanian, Lebedev closed down the printing press in Chișinău, collected from the region and burned the already printed books in Romanian (in the Cyrillic alphabet). The following archbishops Sergey Lapidevsky, Isakyi Polozensky, Neofit Novodchikov eased some of Lebedev's measures to help quell the serious dissatisfaction of the population. The next Archbishop Iakov Pyatnitsky (1898–1904) discovered that his desire to popularize a Christian culture and a moral education faced a language barrier, and in 1900 convinced the Russian High Synod to allow the publication of religious pamphlets in Romanian, while his follower Archbishop Vladimir allowed the printing of books, and from 1908 even of a regular religious journal "Luminătorul" by Constantin Popovici and Gurie Grosu. The last Russian Archbishops, Serafim Chichyagov (1908–1914), Platon (1914–1915) and Anastasius (1915–1918) tried to preserve the privileged status of the Russian language in the church in Bessarabia, but did not introduce any new anti Romanian measures. In 1918, after the installation of the Romanian administration in Bessarabia, Archbishop Anastasius refused to subordinate his eparchy to the Romanian Orthodox Church, and was forced into exile. The new authorities entrusted the archbishopric to the Bishop Nicodem de Huși from Romania, who appointed a local Archbishop Dionisie Erhan. Then the Clerical Congress on February 21, 1920, elected Gurie Botoșăneanu as the highest church official in Bessarabia, which afterwards was raised from Archbishop to Metropolitan. Under the protection of Gavriil Bănulescu Bodoni and Dimitrie Sulima a theological school and a seminary were opened in Chișinău, and public schools throughout the region: in the cities of Chișinău, Hotin, Cetatea Albă, Briceni, Bender, Bălți, Cahul, Soroca, Orhei, at the monasteries of Dobrușa and Hârjauca, and even in several villages (Rezeni, Mereni, Volcineț, Nisporeni, Hârtop). In 1835, the tsarist authorities declared a 7 year deadline to transfer the education from Romanian to Russian. Although the measure was implemented more gradually, since 1867, Romanian was purged entirely from the education. This had the effect of keeping the peasant population of Bessarabia backward, as witnessed by the fact that in 1912 Moldavians had a literacy rate of only 10.5%, lowest among all ethnic groups of the region (63% for Bessarabian Germans, 50% for Bessarabian Jews, 40% for Russians, 31% for Bessarabian Bulgarians), with a record low 1.7% literacy rate for Moldavian women. Of the 1709 primary schools in Bessarabia in 1912, none was in the language of the main ethnic group. After 1812, the newly installed Russian authorities expelled the large Nogai Tatar population of Budjak (Little Tartary), and encouraged the settlement of Moldavians, Wallachians, Bulgarians, Ukrainians and others through various fiscal facilities and exemption from military service. The colonization was generated by the need to better exploit the resources of the land, and by the absence of serfdom in Bessarabia. German colonists from Switzerland (canton Lausanne), France, and Germany (Württemberg) settled in 27 localities (most newly settled) in Budjak, and by 1856 Bessarabian Germans were 42,216. Russian veterans of the 1828–1829 war with the Ottomans were settled in 10 localities in Budjak, and three other localities were settled by Cossacks from Dobrudja (which got there from the Dniepr region some 50 years earlier). Bessarabian Bulgarians and Gagauz arrived from modern eastern Bulgaria as early as the second half of the 18th century. In 1817, they numbered 482 families in 12 localities, in 1856 – 115,000 people in 43 localities. Ukrainians had arrived Bessarabia since before 1812, and already in the 1820s they made up one third of the population of the most northern Hotin county. In the following decades more Ukrainians settled throughout the northern part of Bessarabia from Galicia and Podolia. Jews from Galicia, Podolia and Poland also settled in Bessarabia in the 19th century, but mostly in the cities and fairs; in some of these they eventually became a plurality. In 1856, there were 78,751 Bessarabian Jews and according to the Imperial Russian census of 1897, the capital Kishinev had a Jewish population of 50,000, or 46%, out of a total of approximately 110,000. There was even an attempt by the Russian authorities to create 16 Jewish agricultural colonies, where 10,589 people would settle. However within less than 2 generations, most of them sold the land to the local Moldavians and moved to the cities and fairs. The various population movements saw an increase of the Slavic population to more than a fifth of the total population by 1920, while the proportion of the Moldovan population steadily decreased. In absence of any official records on ethnic distribution until the late 19th century, various figures for the ethnic proportions of the region have been advanced. Thus, in the 1920s Romanian historian Ion Nistor alleged that, at the beginning of the Russian administration, Moldavians represented 86% of the population. While according to official statistics speakers of Moldovan and Romanian accounted for 47.8% in 1897, some authors proposed figures as high as 70% for the beginning of the 20th century.

Молдова Демократиялық Республикасы және Румыниямен одақ

1905 жылғы Ресей революциясынан кейін Бессарабияда румын ұлтшыл қозғалысы дами бастады. 1906-1907 жылдары қозғалыс кері соққыға ұшыраса да, 1917 жылы одан да күштірек жанданды. 1917 жылғы ақпан және қазан революцияларының салдарынан туған хаосты тоқтату үшін Бессарабияда 120 мүшеден тұратын ұлттық кеңес – Сфатул Țării құрылды. Мүшелер аудандық шаруалар жиналыстарында және Бессарабияның саяси және кәсіби ұйымдары арқылы сайланды. 1917 жылдың 15 желтоқсанында Кеңес Ресей Республикасының құрамындағы Молдавия Демократиялық Республикасын жариялады, содан кейін Молдавия үкіметін құрды. Достас елдердің және Румыния майданындағы орыс күштерінің бас қолбасшысы, орыс ақ генералы Дмитрий Щербачевтің келісімімен 1918 жылдың 26 қаңтарында румын әскерлері Бессарабияға кірді. Бұл, Ресей армиясынан дезертирлердің көп болуына байланысты нашарлаған қауіпсіздікті сақтау үшін уақытша шара ретінде көрсетілді. Румын тарихнамасы бұл араласу Сфатул Țării-дің өтініші бойынша жасалғанын айтса да, Бессарабиядағы румын әскерінің болуына республиканың бірқатар басшылары, атап айтқанда Сфатул Țării-дің президенті Ион Инкулет және уақытша Молдавия атқарушы органының басшысы Пантелимон Эрхан наразылық білдірді. Олар, әсіресе, ірі жер иелері басымдыққа ие болған Румыния үкіметі Бессарабия үкіметінің басты мақсаты болған аграрлық реформаны жүзеге асыруға кедері келтіру үшін әскерді пайдалана алады деп қорқып еді. Осыдан кейін Кеңес 1918 жылдың 6 ақпанында Молдавия Демократиялық Республикасының тәуелсіздігін жариялады [ескі стиль бойынша 24 қаңтар 1918]. Румын армиясының қысымымен 1918 жылдың 9 сәуірінде [ескі стиль бойынша 27 наурыз 1918], Сфатул Țării 86 дауысқа 3 қарсы, 36 қалыс қалған дауыспен Бессарабияның Румыниямен шартты бірігуін бекітті. Шарттар Бессарабияның аумақтық автономиясын, аграрлық реформаны, адам құқықтарын құрметтеуді және жалпы кешірімді қамтыды. Алайда, 1918 жылдың жазында Румыния үкіметі жергілікті автономияның қолданыстағы нысандарына қол сұға бастады. Мысалы, земство мүшелері бұрынғы Ресей билігінде болғандай сайлау арқылы емес, патша жарлығымен тағайындалды. Облыс патша тағайындаған Бас комиссарға бағынды, ал Сфатул Țării консультативтік органға айналды. Сонымен қатар, Бессарабияда қоршау жағдайы жарияланды және цензура енгізілді. Румын орталық үкіметінің қысымымен, аймақты басқаруға наразылықтың күшеюінен және автономисттік ағымның нығаюынан алаңдап, 1918 жылдың желтоқсанында Сфатул Țării шарттарды формалды түрде жойды. Дауыс беруге 125 мүшеден тек 44-і қатысты, немесе басқа деректерге сәйкес, 160 мүшеден 48-і; кворум болмағандықтан, дауыс беру кейбір тараптардан заңсыз деп танылды. Бірігуді Ұлыбритания, Франция және Италия мойындады, бірақ Кеңес үкіметі мойындамады. Кеңес үкіметі бұл аймақты Бессарабия Кеңес Социалистік Республикасы деп жариялады және бірігу Бессарабия халқы сайлаған Кеңес емес, румын әскери оккупациясының жағдайында жасалды деп мәлімдеді.

After the Russian Revolution of 1905, a Romanian nationalist movement started to develop in Bessarabia. While it received a setback in 1906–1907, the movement re emerged even stronger in 1917. To quell the chaos brought about by the Russian revolutions of February and October 1917, a national council, Sfatul Țării, was established in Bessarabia, with 120 members elected in county meetings of peasants, and by political and professional organizations from Bessarabia. On December 15, 1917, the Council proclaimed the Moldavian Democratic Republic, as part of the Russian Republic, then formed the government of Moldavia. With the approval of the Allies and the Russian White general Dmitry Shcherbachev, commander in chief of the Russian forces on the Romanian Front, on January 26, 1918, Romanian troops entered Bessarabia, ostensibly as a temporary measure to maintain security, which had deteriorated due to large numbers of deserters from the Russian Army. While Romanian historiography generally asserts the intervention was done on the request of Sfatul Țării, the presence of the Romanian army in Bessarabia was protested by some of the republic's leaders, notably Ion Inculeț, president of Sfatul Țării and Pantelimon Erhan, head of the provisional Moldavian executive protesting against it. In particular they feared that big land owners dominated Romanian Government could use the troops to prevent the envisaged Agrarian reform, a cornerstone priority of the Bessarabian government. After this, the Council declared the independence of the Moldavian Democratic Republic on February 6 1918 [O. S. January 24 1918]. Under pressure from the Romanian army, on April 9 1918 [O. S. March 27 1918], Sfatul Țării, by a vote of 86 to 3, with 36 abstentions, approved a conditional Union of Bessarabia with Romania. Conditions included territorial autonomy of Bessarabia, an agrarian reform, respect for human freedoms and general amnesty. Nevertheless, as early as the summer of 1918 the Romanian government began encroaching on the existing forms of local autonomy. Thus, the members of the zemstvos were appointed by royal decree, rather than being elected, as had been the case during the Russian rule. The province was subordinated to a royal appointed General Commissar, and Sfatul Țării was relegated to a consultative position. Furthermore, the state of siege was declared throughout Bessarabia and censorship was instated. Under the pressure of the Romanian central government, worried about the growing dissatisfaction with its administration of the region and the strengthening of the autonomist current, the conditions were nominally dropped by the Sfatul Țării in December 1918. The vote was taken in the presence of only 44 of the 125 members, or, according to other sources, 48 of 160; lacking a quorum, the vote was judged to be illegitimate by some. The union was recognized by Britain, France and Italy, but not by the Soviet government, which claimed the area as the Bessarabian Soviet Socialist Republic, and argued the union was made under conditions of Romanian military occupation by a Council that had not been elected by the people of Bessarabia in elections.

Үлкен Румынияның бөлігі

1918 жылдан кейін Бессарабия келесі 22 жыл бойы Румынияның билігінде болды. Бұл факт 1920 жылғы Париж шартында мойындалды, бірақ ол Жапония бекітпегендіктен күшіне енген жоқ. Жаңа коммунистік Ресей Бессарабиядағы румын билігін мойындамады. Бессарабия Кеңес Социалистік Республикасы 1919 жылдың 5 мамырында Одессада «жер аударылған жұмысшылар мен шаруалар үкіметі» ретінде жарияланды және 1919 жылдың 11 мамырында Тираспольде Ресей КСР-інің құрамындағы автономиялық республика ретінде құрылды. Сонымен қатар, Ресей және кейіннен Кеңес Одағы аймақты шетелдік оккупация астындағы кеңестік территория деп санады және оны қайтарып алу үшін көптеген дипломатиялық әрекеттер жасады. Екі мемлекет арасында 1934 жылға дейін дипломатиялық қарым-қатынас болған жоқ. Осы кезеңде екі ел де 1928 жылғы Келлог-Брианд шарты мен 1933 жылғы шілдедегі Лондон шартында аумақтық дауларды бейбіт жолмен шешу принципін қабылдады. Сонымен қатар, сол кездегі Украина КСР-інің құрамында болған Транснистрия аймағы 1924 жылғы Татарбунар көтерілісінен кейін Молдавия Автономды Кеңес Социалистік Республикасына айналды. 1918-1919 жылдары Сфатул Țării жүзеге асырған жер реформасы аймақ халқының 87% ауылдық жерлерде тұрғандықтан орта таптың өсуіне әкелді. Алайда реформа берілген жерлердің кішкентай көлемімен, сондай-ақ Румыния үкіметінің саяси мақсаттарын қолдаған саясаткерлер мен әкімшілік қызметкерлерге жердің басымдықпен бөлінуімен байланысты болды. Білім беру саласында да жетістіктерге қол жеткізілді, сауаттылық деңгейі 1897 жылы 15,6% болса, 1930 жылы 37% -ға жетті. Дегенмен, Бессарабия елдің қалған бөлігінен қалып қойды, ұлттық сауаттылық деңгейі 60% құрады. 1919 жылдың 1 қаңтарында Кишиневте Муниципальдік консерватория (Музыка академиясы) құрылды, 1927 жылы – теология факультеті, 1934 жылы – Румыния әлеуметтік ғылымдар институтының бөлімшесі, 1939 жылы – қалалық сурет галереясы ашылды. Молдова мемлекеттік ауыл шаруашылығы университеті 1933 жылы Кишиневте құрылды. Көркемсурет мұражайы 1939 жылы мүсінші Александру Пламдеаланың күшімен құрылды. Гурие Гросу Бессарабияның алғашқы митрополиті болды. Кишиневке алғашқы рейс 1926 жылдың 24 маусымында Бухарест – Галац – Яссы – Кишинев бағытында басталды. Рейстерді Compagnie Franco Roumaine de Navigation Aérienne – CFRNA, кейін LARES компаниясы жүзеге асырды. Кишиневтегі румын жазушыларының алғашқы қоғамы 1920 жылы құрылды, оның құрамында Михаил Садовеану, Штефан Чиобану, Тудор Памфиле, Николае Дунареану, Н.Н. Белдичеану, Апостол Д. Кулеа болды. Бессарабия жазушылар мен журналистер қоғамы 1940 жылы институционалдық сипатқа ие болды. Қоғамның бірінші съезінде Пан Халиппа президент, Николае Спатару вице-президент, ал Николае Костенко бас хатшы болып сайланды. «Viața Basarabiei» газеті 1932 жылы Пан Халиппаның бастамасымен құрылды. «Radio Basarabia» 1939 жылдың 8 қазанында Румыния радио хабар тарату компаниясының екінші радиостанциясы ретінде іске қосылды. Капитолий қасқыры 1926 жылы, ал Александру Пламдеаланың еңбегімен салынған Степан Ұлы ескерткіші 1928 жылы ашылды.

After 1918 Bessarabia was under Romanian jurisdiction for the next 22 years. This fact was recognized in the 1920 Treaty of Paris which, however, has never come into force since it was not ratified by Japan. The newly communist Russia did not recognize the Romanian rule over Bessarabia. The Bessarabian Soviet Socialist Republic was proclaimed on May 5, 1919, in Odessa as a "Provisional Workers' and Peasants' Government in exile" and established on May 11, 1919, in Tiraspol as an autonomous part of Russian SFSR. Furthermore, Russia and later, the Soviet Union, considered the region to be Soviet territory under foreign occupation and conducted numerous diplomatic attempts to reclaim it. No diplomatic relations existed between the two states until 1934. During that time, both countries subscribed to the principle of non violent resolution of territorial disputes in the Kellogg Briand Treaty of 1928 and the Treaty of London of July 1933. Meanwhile, the neighboring region of Transnistria, part of the Ukrainian SSR at the time, was formed into the Moldavian ASSR after the failure of the Tatarbunary Uprising in 1924. The land reform, implemented by Sfatul Țării in 1918–1919, resulted in a rise of a middle class, as 87% of the region's population lived in rural areas. The reform was however marred by the small size of the awarded plots, as well as by preferential allotment of land to politicians and administrative personnel who had supported the political goals of the Romanian government. Certain improvements were achieved in the area of education, the literacy rate rising from 15.6% in 1897 to 37% by 1930; however, Bessarabia continued to lag behind the rest of the country, the national literacy rate being 60%. On 1 January 1919 the Municipal Conservatory (the Academy of Music) was created in Chişinău, in 1927 – the Faculty of Theology, in 1934 the subsidiary of the Romanian Institute of social sciences, in 1939 – municipal picture gallery. The Agricultural State University of Moldova was founded in 1933 in Chișinău. The Museum of Fine Arts was founded in 1939 by the sculptor Alexandru Plămădeală. Gurie Grosu was the first Metropolitan of Bessarabia. The first scheduled flights to Chișinău started on 24 June 1926, on the route Bucharest – Galați – Iași – Chișinău. The flights were operated by Compagnie Franco Roumaine de Navigation Aérienne – CFRNA, later LARES. The first society of the Romanian writers in Chișinău was formed in 1920, among the members were Mihail Sadoveanu, Ștefan Ciobanu, Tudor Pamfile, Nicolae Dunăreanu, N. N. Beldiceanu, Apostol D. Culea. Writer and Journalist Bessarabian Society took an institutionalized form in 1940. The First Congress of the Society elected as president Pan Halippa as Vice President Nicolae Spătaru, and as secretary general Nicolae Costenco. Viața Basarabiei was founded in 1932 by Pan Halippa. Radio Basarabia was launched on 8 October 1939, as the second radio station of the Romanian Radio Broadcasting Company. The Capitoline Wolf was opened in 1926 and in 1928 the Stephen the Great Monument, by the sculptor Alexandru Plămădeală, was opened.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Кеңес дәуірі

1922 жылдың желтоқсанында Кеңес Одағы құрылғаннан кейін, 1924 жылы Кеңес үкіметі Украина КСР-інің Днестр өзенінен шығысқа қарай жатқан жерлерде Молдавия автономиялық облысын құруға кірісті. Облыстың орталығы қазіргі Украинадағы Балта қаласы болды. Жеті айдан соң облыс Молдавия Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасына (Молдавия АССР немесе МАССР) дейін көтерілді, оның халқының бар болғаны 30 пайызы румындарды құрады. 1929 жылға дейін орталық Балта қаласында болды, содан кейін Тираспольға көшірілді. 1939 жылғы Молотов-Риббентроп келісіміне қосымша құпия хаттамада, Шығыс Еуропадағы ықпал аймақтарын бөлуді анықтағанда, нацистік Германия Кеңес Одағының қызығушылық танытуына жауап ретінде Бессарабияға ешқандай саяси мүддесі жоқ екенін мәлімдеп, Бессарабияны Кеңес Одағының "сферасына" берді. 1940 жылдың 26 маусымында Кеңес үкіметі Мәскеудегі румын елшісіне ультиматум жіберіп, Румыния Бессарабия мен Солтүстік Буковинаны дереу беруін талап етті. Италия мен Германия, тұрақты Румынияны және оның мұнай кен орындарына қол жеткізуді қажет еткендіктен, король Кароль II-ге осы талапты қабылдауға кеңес берді. 28 маусымда Кеңес әскерлері Днестрден өтіп, Бессарабия, Солтүстік Буковина және Герца аймағын басып алды. Аннексиядан кейін құрылған Кеңес республикасы Бессарабияның дәстүрлі шекарасын сақтамады. 1940 жылдың 2 тамызында құрылған Молдавия Кеңес Социалистік Республикасы (Молдавия КСР) Бессарабияның алты жарым уезінен және бұрыннан бар МАССР-дің (Украина КСР-інің құрамындағы автономиялық бірлік) батыс бөлігінен тұрды. Оның шекараларына түрлі өзгерістер енгізіліп, 1940 жылдың қарашасына дейін бекітілді. Халықтың көп бөлігі этникалық украиндар құраған аумақтар (Солтүстік Буковинаның және Хотин, Аккерман, Измаилдың бір бөліктері) Украинаға берілді, ал Днестрдің шығысындағы, молдован халқының көп бөлігі (халықтың 49 пайызы) тұратын Трансднестрияның шағын жолағы МССР-ге қосылды. Бессарабияның Қара теңіз және Дунай жағалауын Украинаға беруі оның тұрақты кеңестік республикамен бақылауда болуын қамтамасыз етті. Бұл беру, Бессарабияның бөлінуімен бірге, болашақтағы румын талаптары мен ирредентизмді болдырмау мақсатында жасалды. Совет үкіметінің алғашқы кезеңінде жергілікті тұрғындарды Солтүстік Оралға, Сібірге және Қазақстанға депортациялау Сталиндік кезең бойы үнемі жүргізіліп отырды, ең ірі депортациялар 1941 жылдың 12-13 маусымында және 1949 жылдың 5-6 шілдесінде болды, олар МССР-ден ғана 19 000 және 35 000 адамды құрады. 1940-1941 жылдары шамамен 90 000 аннексияланған аумақтардың тұрғындары тұтқындау, жер аудару немесе өлім жазасы сияқты саяси қуғын-сүргінге ұшырады. 1941 жылы Кеңес Одағына қарсы шабуыл жасаған прогермандық Румыния Бессарабияның, Солтүстік Буковинаның, сондай-ақ бұрынғы МАССР-дің жоғалған аумақтарын қайта басып алып, әкімшілігін орнатты. Оккупацияланған Приднестровьеде румын әскерлері, немістермен бірлесіп, Бессарабия мен Буковинадан шамамен 147 000 еврейді депортациялады, олардың 90 000-нан астамы геттоларда және концлагерлерде қаза тапты. 1944 жылдың сәуірінде Кеңес Армиясының сәтті шабуылдары Солтүстік Молдавия мен Приднестровьені басып алды, ал 1944 жылдың тамызының соңында бүкіл аумақ Кеңес бақылауына көшті, Кеңес Армиясының бөлімшелері 1944 жылдың 24 тамызында Кишиневке кірді. 1947 жылдың ақпанында қол қойылған Париж бейбіт шарты румын-кеңес шегарасын 1940 жылдың маусымында белгіленгендей бекітті. Бұл аумақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Молдавия Кеңес Социалистік Республикасы ретінде Кеңес Одағының құрамында қалды. Кеңес Одағы бірыңғай білім беру жүйесін құрды, жоғары технологиялы өнеркәсіп пен ғылымды дамытты. Бұл өнеркәсіптердің көпшілігі Трансднестровьеде және ірі қалалардың маңында салынды, ал республиканың қалған бөлігінде ауыл шаруашылығы дамыды. Кеңес Одағының соңғы кезеңінде қалалық интеллигенция мен үкімет қызметкерлерінің көп бөлігі этникалық молдаван болды, ал ресейліктер мен украиндер техникалық және инженерлік мамандықтардың көп бөлігін құрады. Совет үкіметінің қайта орнауы кезінде орнатылған жағдайлар кеңес билігіне қарсы наразылықтың көптеген қозғалыстарында көрініс тапқан, кеңес билігіне деген терең наразылықтың негізі болды. 1946 жылы қатты құрғақшылық пен кеңес үкіметі жүктеген шамадан тыс жеткізу квоталары мен реквизициялар салдарынан КСРО-ның оңтүстік-батыс бөлігі ауыр ашаршылыққа ұшырады, нәтижесінде шаруалар арасында кемінде 115 000 адам қаза тапты. Леонид Брежневтің 1950-1952 жылдары Молдавия Коммунистік партиясының (КПМ) бірінші хатшысы қызметін атқарған кезінде, ол өзінің ізашары Николае Ковальмен салыстырғанда, көптеген қарсылық топтарды басуда және қатаң жазалар беруде қатал болды. "Солтүстік операциясы" барысында 1951 жылдың 31 наурызынан 1 сәуірге қараған түні МССР-ден 723 отбасы (2617 адам) депортацияланды, олардың көпшілігі Күнтізбелік ерекшеліктері бар Жаңа Протестант секталарының мүшелері, әсіресе Куәгерлер, коммунистік режим үшін қауіпті діни элементтер ретінде қарастырылды. Саяси және академиялық лауазымдардың көпшілігі румындық емес этникалық топтардың өкілдеріне берілді (1940 жылы Молдавия КСР-інің саяси жетекшілерінің бар болғаны 17,5 пайызы этникалық румындар болды). Брежнев және басқа КПМ бірінші хатшылары 1950-1980 жылдары румын ирредентизмін басуда үлкен жетістікке жетті, бірақ Михаил Горбачевтың басшылығындағы үкімет аймақтағы қозғалысты қайта жандандыруға мүмкіндік берді. Оның гласность және перестройка саясаты ұлттық сезімдерді ашық білдіруге және кеңестік республикалар реформаларды қарастыруға жағдай жасады. 1970-1980 жылдары Молдавия өнеркәсіптік және ғылыми мекемелерді, сондай-ақ тұрғын үйлерді дамыту үшін КСРО бюджетінен айтарлықтай инвестиция алды. 1971 жылы КСРО Министрлер Кеңесі "Кишинев қаласын одан әрі дамыту шаралары туралы" қаулы қабылдады, ол Кишиневке ғана КСРО бюджетінен бір миллиардтан астам рубль қаражат бөлді. Кейіннен қабылданған шешімдер көптеген қаражаттарды бағыттап, Молдавия КСР-ін одан әрі дамыту үшін КСРО-ның барлық аймақтарынан білікті мамандарды әкелді. КСРО активтерін бөлуге оның себебі, сол кездегі КСРО жетекшісі Леонид Брежневтің 1950 жылдары аймақтық партияның бірінші хатшысы болғандығы болды. Бұл инвестициялар 1991 жылы КСРО тарағанда, Молдавия тәуелсіздік алғанда тоқтатылды.

After the establishment of the Soviet Union in December 1922, the Soviet government moved in 1924 to establish the Moldavian Autonomous Oblast on the lands to the east of the Dniester River in the Ukrainian SSR. The capital of the oblast was Balta, situated in present day Ukraine. Seven months later, the oblast was upgraded to the Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (Moldavian ASSR or MASSR), even though its population was only 30% ethnic Romanian. The capital remained at Balta until 1929, when it was moved to Tiraspol. In the secret protocol attached to the 1939 Molotov–Ribbentrop Pact defining the division of the spheres of influence in Eastern Europe, Nazi Germany declared it had no political interest in Bessarabia, in response to the Soviet Union's expression of interest, thereby consigning Bessarabia to the Soviet "sphere". On June 26, 1940, the Soviet government issued an ultimatum to the Romanian minister in Moscow, demanding Romania immediately cede Bessarabia and Northern Bukovina. Italy and Germany, which needed a stable Romania and access to its oil fields, urged King Carol II to do so. On June 28, Soviet troops crossed the Dniester and occupied Bessarabia, Northern Bukovina, and the Hertsa region. The Soviet republic created following annexation did not follow Bessarabia's traditional border. The Moldavian Soviet Socialist Republic (Moldavian SSR), established on August 2, 1940, consisted of six and a half counties of Bessarabia joined with the westernmost part of the already extant MASSR (an autonomous entity within the Ukrainian SSR). Various changes were made to its borders, which were finally settled by November 1940. Territories where ethnic Ukrainians formed a large portion of the population (parts of Northern Bukovina and parts of Hotin, Akkerman, and Izmail) went to Ukraine, while a small strip of Transnistria east of the Dniester with a significant (49% of inhabitants) Moldovan population was joined to the MSSR. The transfer of Bessarabia's Black Sea and Danube frontage to Ukraine insured its control by a stable Soviet republic. This transfer, along with the division of Bessarabia, was also designed to discourage future Romanian claims and irredentism. Under early Soviet rule, deportations of locals to the northern Urals, to Siberia, and Kazakhstan occurred regularly throughout the Stalinist period, with the largest ones on 12–13 June 1941, and 5–6 July 1949, accounting for 19,000 and 35,000 deportees respectively (from MSSR alone). In 1940–1941, ca. 90,000 inhabitants of the annexed territories were subject to political persecutions, such as arrests, deportations, or executions. By participating in the 1941 Axis invasion of the Soviet Union, pro German Romania seized the lost territories of Bessarabia, Northern Bukovina, as well as those of the former MASSR, and established its administration there. In occupied Transnistria, Romanian forces, working with the Germans, deported ca. 147,000 Jews from the territories of Bessarabia and Bukovina, of whom over 90,000 perished in ghettoes and concentration camps. By April 1944, successful offensives of the Soviet Army occupied northern Moldavia and Transnistria, and by the end of August 1944 the entire territory was under Soviet control, with Soviet Army units entering Kishinev on 24 August 1944. The Paris peace treaty signed in February 1947 fixed the Romanian Soviet border to the one established in June 1940. The territory remained part of the Soviet Union after World War II as the Moldavian Soviet Socialist Republic. Soviet Union created the universal educational system, brought high tech industry and science. Most of these industries were built in Transnistria and around large cities, while in the rest of the republic agriculture was developed. By the late Soviet period, the urban intelligentsia and government officials were dominated mostly by ethnic Moldovans, while Russians and Ukrainians made up most of the technical and engineering specialists. The conditions imposed during the reestablishment of Soviet rule became the basis of deep resentment toward Soviet authorities, manifested in numerous resistance movements to Soviet rule. In 1946, as a result of a severe drought and excessive delivery quota obligations and requisitions imposed by the Soviet government, the southwestern part of the USSR suffered from a major famine resulting in a minimum of 115,000 deaths among the peasants. During Leonid Brezhnev's 1950–1952 tenure as the First Secretary of the Communist Party of Moldavia (CPM), he was ruthless comparing to his predecessor Nicolae Coval in putting down numerous resistance groups, and issuing harsh sentences. During the Operation North, 723 families (2,617 persons) were deported from the Moldavian SSR, on the night of March 31 to April 1, 1951, members of Neoprotestant sects, mostly Jehovah's Witnesses, qualified as religious elements considered a potential danger for the communist regime. Most political and academic positions were given to members of non Romanian ethnic groups (only 17.5% of the Moldavian SSR's political leaders were ethnic Romanians in 1940). Although Brezhnev and other CPM first secretaries were largely successful in suppressing Romanian irredentism in the 1950s–1980s, Mikhail Gorbachev's administration facilitated the revival of the movement in the region. His policies of glasnost and perestroika created conditions in which nationalistic feelings could be openly expressed and in which the Soviet republics could consider reforms. In the 1970s and 1980s Moldova received substantial investment from the budget of the USSR to develop industrial, scientific facilities, as well as housing. In 1971 the Council of Ministers of the USSR adopted a decision "About the measures for further development of Kishinev city" that secured more than one billion roubles of funds for Chisinau alone from the USSR budget. Subsequent decisions directed large amounts of funds and brought qualified specialists from all over the USSR to further develop the Moldavian SSR. Such an allocation of USSR assets was influenced by the fact that the then leader of the Soviet Union, Leonid Brezhnev, was the First Secretary of the local Communist Party in the 1950s. These investments stopped in 1991 with the dissolution of the Soviet Union, when Moldova became independent.

Тәуелсіздік алу

1988 жылы Михаил Горбачевтің перестройкасы мен гласностының қамытында Молдавия КСР-інде ұлттық сезімдер күшейді. 1989 жылы Молдованың Халық фронты тәуелсіз мәдени және саяси топтардың бірігіп құрылған ұйымы ретінде құрылып, ресми мойындалды. Халық фронты 1989 жылғы 31 тамызда молдаван тілін МССР-дің мемлекеттік тілі деп белгілеуге және латын әліпбиіне қайта оралуға әкелген бірнеше ірі демонстрацияларды ұйымдастырды. Алайда, Халық фронтының ұлтшыл саясатына қарсылық күшейді, ал оңтүстікте 1989 жылғы қарашада құрылған «Гагауз Халқы» (Gagauz Halkı) ұйымы түркі тілдес азшылық – гагауздардың мүдделерін қорғады. Молдавия КСР Жоғарғы Кеңесіне алғашқы демократиялық сайлау 1990 жылғы 25 ақпанда өтті, ал наурыз айында екінші тур өтті. Халық фронты көпшілік дауыспен жеңіске жетті. Сайлаудан кейін реформашыл коммунист Мирча Снегур Жоғарғы Кеңестің төрағасы болып сайланды, қыркүйекте ол республика президенті болды. 1990 жылғы мамырда билікке келген реформашыл үкімет азшылықтарды наразы қылған көптеген өзгерістер жасады, оның ішінде маусым айында республиканың атауын Молдавия Кеңес Социалистік Республикасынан Молдова Совет Социалистік Республикасы деп өзгертіп, келесі айда оны егемендік деп жариялады. Сонымен қатар, молдавандық гербпен бірге румыниялық үш түсті ту мемлекеттік ту ретінде қабылданды, ал румыниялық әнұран «Deșteaptă te române!» SSRM әнұраны болды. Осы кезеңде Румыния мен Молдова Республикасын біріктіру қозғалысы екі елде де белсенділік танытты. 1990 жылғы тамызда ұлтшыл көзқарастағы республикалық үкімет Гагаузия мен Приднестровьеге мәдени және аумақтық автономия беруден бас тартты. Осыған жауап ретінде оңтүстіктегі Комрат қаласында Гагауз Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы жарияланды. Қыркүйекте Днестр өзенінің шығыс жағалауындағы ірі қала Тираспольде Приднестровье Молдавия Кеңес Социалистік Республикасы (көбінесе Приднестровье деп аталады) да осылай істеді. Молдова Парламенті бұл жарияламаларды дереу күшін жойды деп мәлімдеді. 1990 жылғы қазан айының ортасына қарай молдаван ұлтшыл еріктілері Гагаузияға (шамамен 30 000 ерікті қатысты) және Приднестровьеге жіберілді. Алайда, Гагауз және Приднестровье басшылығы мен Молдова Совет Социалистік Республикасы үкіметі арасындағы Мәскеудегі келіссөздер сәтсіз аяқталды. 1991 жылғы мамыр айында елдің ресми атауы Молдова Республикасы (Republica Moldova) болып өзгертілді. 1991 жылғы 27 тамызда, төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін Молдова Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялады. Желтоқсан айында Степан Топал мен Игорь Смирновтың Гагаузия және Приднестровье президенттері болып сайлануы, сондай-ақ жыл соңында Кеңес Одағының ресми түрде тарауы Молдавиядағы жағдайды одан әрі шиеленістірді.

In the climate of Mikhail Gorbachev's perestroika and glasnost, national sentiment escalated in the Moldavian SSR in 1988. In 1989, the Popular Front of Moldova was formed as an association of independent cultural and political groups and gained official recognition. The Popular Front organized a number of large demonstrations, which led to the designation of Moldovan as the official language of the MSSR on August 31, 1989, and a return to the Latin alphabet. However, opposition was growing to the increasingly exclusionary nationalist policies of the Popular Front, and in the south, where the organization Gagauz Halkı (Gagauz People), formed in November 1989, came to represent the Gagauz, a Turkic speaking minority there. The first democratic elections to the Moldavian SSR's Supreme Soviet were held on February 25, 1990. Runoff elections were held in March. The Popular Front won a majority of the votes. After the elections, Mircea Snegur, a reformed communist, was elected chairman of the Supreme Soviet; in September he became president of the republic. The reformist government that took over in May 1990 made many changes that did not please the minorities, including changing the republic's name in June from the Moldavian Soviet Socialist Republic to the Soviet Socialist Republic of Moldova and declaring it sovereign the following month. At the same time, Romanian tricolor with the Moldavian coat of arms was adopted as the state flag, and Deșteaptă te române!, the Romanian anthem, became the anthem of the SSRM. During that period a Movement for unification of Romania and the Republic of Moldova became active in each country. In August 1990, there was a refusal of the increasingly nationalist republican government to grant cultural and territorial autonomy to Gagauzia and Transnistria, two regions populated primarily by ethnic minorities. In response, the Gagauz Autonomous Soviet Socialist Republic was declared in the south, in the city of Comrat. In September in Tiraspol, the main city on the east bank of the Dniester River, the Pridnestrovian Moldavian Soviet Socialist Republic (commonly called Transnistria) followed suit. The parliament of Moldova immediately declared these declarations null and void. By mid October 1990, Moldovan nationalist volunteers had been mobilized to be sent to Gagauzia (approximately 30,000 volunteers participated there) and Transnistria. However, negotiations in Moscow between the Gagauz and Transnistrian leadership, and the government of the Soviet Socialist Republic of Moldova failed. In May 1991, the country's official name was changed to the Republic of Moldova (Republica Moldova). On 27 August 1991, following the coup's collapse, Moldova declared its independence from the Soviet Union. The December elections of Stepan Topal and Igor Smirnov as presidents of Gagauzia and Transnistria respectively, and the official dissolution of the Soviet Union at the end of the year, had further increased tensions in Moldova.

Транс-Днестр

Трансднестр – Днестр өзенінің шығысындағы аймақ, онда көптеген орыс тілінде сөйлейтін этникалық ресейліктер мен украиндықтар қоныстанған (1989 жылғы мәлімет бойынша 51%, ал этникалық молдавандар 40% құрайтын азшылық). Кеңес Одағының 14-ші гвардиялық армиясының штабы аймақтық орталығы Тирасполь қаласында орналасқан. 1990 жылдың 2 қыркүйегінде жергілікті билік тәуелсіз Приднестровск Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасын жариялады. Молдова үкіметі Трансднестрге кең ауқымды автономия беруді жалғастыруда, ал Трансднестр үкіметі тәуелсіздік талап етеді. Де-юре Трансднестр халықаралық жағынан Молдованың бір бөлігі ретінде мойындалған, бірақ де-факто Молдова үкіметінің бұл аумаққа ешқандай бақылауы жоқ.

Тәуелсіздік: алғашқы жылдар, 1991-2001

1991 жылдың 8 желтоқсанында бұрынғы коммунистік реформатор Мирча Снегур президенттік сайлауда қарсылықсыз қатысты. 1992 жылдың 2 наурызында ел Біріккен Ұлттар Ұйымында тәуелсіз мемлекет ретінде ресми түрде мойындалды. 1992 жылы Молдова Трансднестрдегі жергілікті көтерілісшілермен қысқаша қақтығысқа түсті, оларға Ресейдің 14-ші гвардиялық армиясы, сондай-ақ Ресей, Украина және Дон казактарынан келген еріктілер көмектесті. Нәтижесінде Румынияның қолдауымен Молдованың бөлініп шыққан республиканы қайта бақылауға алу әрекеті сәтсіз аяқталды. 1993 жылдан бастап Молдова Румыниядан алшақтауын күшейтті. 1994 жылғы Молдова Конституциясында "румын тілі" орнына "молдаван тілі" термині қолданылды және ұлттық әнұран "Limba noastră" деп өзгертілді. 1992 жылдың 2 қаңтарында Молдова нарықтық экономиканы енгізіп, бағаларды либералдады, бұл үлкен инфляцияға алып келді. 1992 жылдан 2001 жылға дейін жас мемлекет ең ауыр экономикалық дағдарысты бастан кешірді, нәтижесінде халықтың көп бөлігі кедейлік шегінен төмен қалды. 1993 жылы совет рублинің орнына молдаван леуі ұлттық валюта ретінде енгізілді. Жоспарлы экономиканың тоқтатылуы өнеркәсіптік кәсіпорындардың өздері шикізат сатып алып, өнімдерін өзі сатуы керектігін білдірді, ал көптеген басшылар мұндай өзгеріске дайын болмады. Молдованың өнеркәсіп саласы, әсіресе машина жасау саласы, дерлік құлдырады және жұмыссыздық күрт өсті. Молдованың экономикалық жағдайы 2001 жылы жақсара бастады, содан бері елде жылдық өсім 5%-тан 10%-ға дейін тұрақты түрде байқалады. 2000-шы жылдардың басында Италия, Португалия, Испания, Грекия, Кипр, Түркия, Ресей және басқа елдерде жұмыс іздеп (көбінесе заңсыз) көшіп-қонудың өсуі байқалды. Шетелдегі молдавандық жұмыскерлер жіберген ақша Молдованың ЖІӨ-сінің шамамен 38% құрайды, бұл әлемдегі екінші ең жоғары көрсеткіш. Ресми мәліметтер бойынша, Молдованың жан басына шаққандағы ЖІӨ-сі шамамен 1000 долларға жетеді, бірақ сыбайлас жемқорлықтың салдарынан экономиканың маңызды бөлігі тіркелмейді. Премьер-министрлер Мирча Друц (25 мамыр 1990 – 28 мамыр 1991) және Валериу Муравскидің (28 мамыр 1991 – 1 шілде 1992) ұлтшыл үкіметтерінен кейін Андрей Сангелидің орташа үкіметі кезеңінде румындық ұлтшылдық көзқарастар төмендеді. 1994 жылғы сайлаудан кейін Молдова Парламенті Молдованы Румыниядан алшақтатуға бағытталған шараларды қабылдады. 1996 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткен Петру Лучински 1997 жылдың 15 қаңтарында елдің екінші президенті болды, ол 1989-1991 жылдары Молдова Коммунистік партиясының бірінші хатшысы қызметін атқарған еді. 1998 жылдың 22 наурызында өткен парламенттік сайлаудан кейін коммунистік емес партиялар Демократия және реформалар одағын құрды. Алайда, премьер-министр Иоан Чиубуцтың жаңа үкіметінің (1997 жылдың 24 қаңтары – 1999 жылдың 1 ақпаны) мерзімі созылмалы саяси тұрақсыздықпен сипатталды, бұл жүйелі реформалардың жүзеге асуына кедергі келтірді. Үкімет бұл жоспарларды жоққа шығарды. 2003 жылдың қарашасында Ресейдің Трансднестр қақтығысын шешу жөніндегі ұсынысына байланысты Молдова мен Ресей арасындағы қарым-қатынас нашарлады, оны Молдова билігі қабылдамады, өйткені ол Ресейдің Молдовада 20 жыл бойы әскери қатысуын көздеді. Молдованы федерализациялау жоспары Трансднестр және Гагаузияны Молдованың барлық маңызды саяси мәселелерінде вето құқығына ие болған азшылыққа айналдырмақ еді. 2006 жылғы мәліметтер бойынша, 14-ші армияның шамамен 1200 әскери қызметкері Трансднестрде Колбаснадағы ірі оқ-дәрі қоймасын күзетіп тұр. Соңғы жылдары Трансднестр және Молдова басшылары арасындағы келіссөздер Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ), Ресей және Украинаның делдалдығымен жүргізіліп келеді. Соңғы уақытта Еуропалық Одақ пен АҚШ бақылаушылары да қатысып, 5+2 форматы құрылды. 2003 жылдың қарашасында Ресеймен келіспеушілік туғаннан кейін Молдованың сыртқы саясатында Еуропалық Одаққа жақындауға бағытталған өзгерістер болды. Еуропалық Одақтың шығысқа қарай кеңеюі аясында Молдова Тұрақтылық және әріптестік келісімін қол қоюға ниетті. Ол Еуропалық көршілік саясаты (ЕКБ) аясында өзінің алғашқы үш жылдық іс-қимыл жоспарын іске асырды. 2005 жылдың наурыз айында өткен сайлауда Коммунистер партиясы (ККП) дауыс берудің 46% -ын (Парламенттегі 101 орынның 56-сы) жеңіп алды, Демократиялық Молдова блогы (БМД) дауыс берудің 28,5% -ын (34 депутат) жеңіп алды, ал Христиан-демократиялық халық партиясы (ХДХП) 9,1% (11 депутат) жеңіп алды. 2005 жылдың 4 сәуірінде Владимир Воронин оппозицияның бір бөлігінің қолдауымен елдің президенті болып қайта сайланды, ал 8 сәуірде Василе Тарлев үкімет басшысы болып қайта тағайындалды. 2009 жылдың 6 сәуірінде Кишиневте бірнеше ҮЕҰ және оппозициялық партиялар Twitter және Facebook сияқты әлеуметтік желілердің көмегімен шамамен 15 000 адамды жинаған наразылық акциясын ұйымдастырды. Наразылар коммунистік үкіметті сайлаудағы заңбұзушылықтарда айыптады. Антикоммунистік және румындық ұлтшылдық лозунгтар кеңінен қолданылды. 7 сәуірде демонстрация бақылаудан шығып, наразылар президент кеңсесіне шабуыл жасап, парламент ғимаратына бұзып кіргенде, оның ішін өртегенде дүрбелеңге ұшырады. 8 сәуір түнінде полиция жағдайды бақылауға алып, жүздеген наразыларды қамауға алды. Қамауға алынғандардың көптегені полиция тарапынан ұрылғанын хабарлады. Оқиғаға қатысқан тараптардың (демонстранттар мен полиция) күш қолдануы ЕҚЫҰ және басқа халықаралық ұйымдар тарапынан айыпталды. Наразылық акциясы кезінде үш жас адам қаза тапты. Оппозиция бұл өлімдерге полицияның қатысқанын айыптады, ал үкімет олардың наразылық акциясымен байланысы жоқ немесе жазатайым оқиғалар екенін мәлімдеді. Үкімет шенеуніктері, соның ішінде президент Владимир Воронин, дүрбелеңді мемлекеттік төңкеріс әрекеті деп атап, оны Румыния ұйымдастырғанын айыптады. Осы себепті парламент таратылды және 2009 жылдың 29 шілдесінде жаңа жалпы сайлау өтті, нәтижесінде коммунистер Еуропалық интеграция одағына, еуропалық бағытталған коалицияға билігін жоғалтты.

On 8 December 1991, Mircea Snegur, an ex communist reformer, ran an unopposed election for the presidency. On March 2, 1992, the country achieved formal recognition as an independent state at the United Nations. In 1992, Moldova became involved in a brief conflict against local insurgents in Transnistria, who were aided by the Russian 14th Guards Army and Russian, Ukrainian and Don Cossack volunteers, which resulted in the failure of Moldova, supported by Romania, to regain control over the breakaway republic. Starting 1993, Moldova began to distance itself from Romania. The 1994 Constitution of Moldova used the term "Moldovan language" instead of "Romanian" and changed the national anthem to "Limba noastră". On January 2, 1992, Moldova introduced a market economy, liberalizing prices, which resulted in huge inflation. From 1992 to 2001, the young country suffered its worst economic crisis, leaving most of the population below the poverty line. In 1993, a national currency, the Moldovan leu, was introduced to replace the Soviet rouble. The end of the planned economy also meant that industrial enterprises would have to buy supplies and sell their goods by themselves, and most of the management was unprepared for such a change. Moldova's industry, especially machine building, became all but defunct, and unemployment skyrocketed. The economic fortunes of Moldova began to change in 2001; since then the country has seen a steady annual growth of between 5% and 10%. In the early 2000s, there was also a considerable growth of emigration of Moldovans looking for work (mostly illegally) in Italy, Portugal, Spain, Greece, Cyprus, Turkey, Russia and other countries. Remittances from Moldovans abroad account for almost 38% of Moldova's GDP, the second highest percentage in the world. Officially, Moldova's annual GDP is on the order of $1,000 per capita; however, a significant part of the economy goes unregistered as a result of corruption. The pro nationalist governments of prime ministers Mircea Druc (May 25, 1990 – May 28, 1991), and Valeriu Muravschi (May 28, 1991 – July 1, 1992), were followed by a more moderate government of Andrei Sangheli, during which there was a decline of the pro Romanian nationalist sentiment. After the 1994 elections, Moldovan Parliament adopted measures that distanced Moldova from Romania. After winning the presidential elections of 1996, on January 15, 1997, Petru Lucinschi, the former First Secretary of the Moldavian Communist Party in 1989–91, became the country's second president. After the legislative elections on March 22, 1998, the Alliance for Democracy and Reform was formed by non Communist parties. However, the term of the new government of Prime Minister Ion Ciubuc (January 24, 1997– February 1, 1999) was marked by chronic political instability, which prevented a coherent reform program. The government annulled these plans. The relationship between Moldova and Russia deteriorated in November 2003 over a Russian proposal for the solution of the Transnistria conflict, which Moldovan authorities refused to accept because it stipulated a 20 year Russian military presence in Moldova. The federalization plan for Moldova would have also turned Transnistria and Gagauzia into a blocking minority over all major policy matters of Moldova. As of 2006, approximately 1,200 of the 14th Army personnel remain stationed in Transnistria, guarding a large ammunitions depot at Colbasna. In recent years, negotiations between the Transnistrian and Moldovan leaders have been going on under the mediation of the Organization for Security and Co operation in Europe (OSCE), Russia, and Ukraine; lately observers from the European Union and the United States have become involved, creating a 5+2 format. In the wake of the November 2003 deadlock with Russia, a series of shifts in the external policy of Moldova occurred, targeted at rapprochement with the European Union. In the context of the EU's expansion to the east, Moldova wants to sign the Stability and Association Agreement. It implemented its first three year action plan within the framework of the European Neighborhood Policy (ENP) of the EU. In the March 2005 elections, the Party of the Communists (PCRM) won 46% of the vote, (56 of the 101 seats in the Parliament), the Democratic Moldova Block (BMD) won 28.5% of the vote (34 MPs), and the Christian Democratic People Party (PPCD) won 9.1% (11 MPs). On April 4, 2005, Vladimir Voronin was re elected as country's president, supported by a part of the opposition, and on April 8, Vasile Tarlev was again appointed head of government. On April 6, 2009, several NGOs and opposition parties organized a protest in Chișinău, gathering a crowd of about 15,000 with the help of social network sites such as Twitter and Facebook. The protesters accused the Communist government of electoral fraud. Anti communist and pro Romanian slogans were widely used. The demonstration had spun out of control on April 7 and escalated into a riot when a part of the crowd attacked the presidential offices and broke into the parliament building, looting and setting its interior on fire. Police had regained control on the night of April 8, arresting and detaining several hundred protesters. Numerous detainees reported beatings by the police when released. The violence on both sides (demonstrators and police) was condemned by the OSCE and other international organizations. Three young people died during the day the protests took place. The opposition blamed police abuse for these deaths, while the government claimed they were either unrelated to the protests, or accidents. Government officials, including President Vladimir Voronin, called the rioting a coup d'état attempt and accused Romania of organizing it. For this reason, the parliament was dissolved and new general elections were held on July 29, 2009, with the Communists losing power to the Alliance for European Integration, a pro European coalition.

Либерал-демократиялық және социалистік әкімшіліктер, 2009 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2010 жылы Молдованың конституциясын референдум арқылы өзгертуге жаңа билік коалициясының жасаған әрекеті, президент сайлауын халықтың тікелей дауысымен өткізуге мүмкіндік беру мақсатымен, сайлауға қатысушылардың жеткіліксіз санына байланысты сәтсіз аяқталды. 2010 жылдың қараша айында өткен парламент сайлауы биліктегі коалиция мен коммунистік оппозиция арасындағы ескі жағдайды сақтап қалды. 2012 жылдың 16 наурызында парламент Николае Тимофтиді 101 депутаттың 62 дауысымен президенттік лауазымға сайлады, ал ПКРМ сайлауды бойкоттап, 2009 жылдың сәуір айынан бері жалғасып келе жатқан саяси дағдарысқа нүкте қойды. Владимир Воронин 2009 жылдың қыркүйегінде отставкаға кеткеннен бері Молдовада толық уақытты президент болған жоқ, бірақ үш президент міндетін атқарды. 2014 жылдың қараша айында өткен сайлауда Еуропалық бағытталған партиялар парламенттегі көпшілік дауысын сақтап қалды. 2016 жылдың қараша айында Ресейге жақын кандидат Игорь Додон өзінің қарсыласы Майя Сандуды жеңіп, президент сайлауында жеңіске жетті. 2019 жылғы парламент сайлауы Батыс және Ресейге бағытталған күштер арасында дауыстардың бөлінуімен аяқталды. Мәскеумен жақын байланыс орнатуды жақтаған оппозициялық Социалистер партиясы 101 орынның 35-ін алып, ең ірі партия атанды. Еуропалық Одақпен тығыз интеграцияны қалайтын биліктегі Демократиялық партия 30 орынмен екінші орынды иеленді. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті бағдарламалық платформа еткен ACUM оппозициялық блогы үшінші орынды алды. 2019 жылы 7 маусымнан 15 маусымға дейін Молдова үкіметі 2019 жылғы Молдова конституциялық дағдарысы деп аталатын билік екіге бөлінген кезеңнен өтті. 2019 жылдың қараша айында Ион Чику, Батыс бағытталған Мая Санду басқарған бұрынғы үкімет құлағаннан кейін жаңа премьер-министр болды. 2020 жылдың қараша айында оппозициялық кандидат Майя Санду, биліктегі Игорь Додонмен өткен екінші тур сайлаудан кейін Молдова президентігіне жеңіске жетті. Ол Молдованың тарихындағы тұңғыш әйел президенті атанды. 2021 жылдың шілдесінде президент Майя Сандудың Батыс бағытталған ПАС партиясы кезектен тыс сайлауда жеңіске жетті, нәтижесінде Парламент Санду ұсынған Наталья Гаврилитаны жаңа премьер-министр ретінде бекітті. 2022 жылдың 24 мамырында Молдованың бұрынғы президенті Игорь Додон тұтқындалды. Молдованың Ресейге бағытталған оппозициясының жетекшісі Додонды пара алуда айыптады. Ресейдің 2022 жылғы 24 ақпанда Украинаға басып кіргенінен кейін Молдованың Батыс және Ресейге бағытталған фракциялары арасындағы айырмашылықтар күшейді. 2023 жылдың 10 ақпанында президент Санду премьер-министр Гаврилитаның отставкасын қабылдап, оның орнына Дорин Ресеанды тағайындады.

An attempt by the new ruling coalition to amend the constitution of Moldova via a referendum in 2010 in order to enable presidential election by popular vote failed due to lack of turnout. The parliamentary election in November 2010 had retained the status quo between the ruling coalition and the communist opposition. On 16 March 2012, parliament elected Nicolae Timofti as president by 62 votes out of 101, with the PCRM boycotting the election, putting an end to a political crisis that had lasted since April 2009. Moldova had no had full time president, but three acting presidents, since Vladimir Voronin resigned in September 2009. In the November 2014 elections the pro European parties maintained their majority in parliament. In November 2016, pro Russia candidate Igor Dodon won the presidential election, defeating his rival Maia Sandu. The 2019 parliamentary election resulted a vote split between pro Western and pro Russian forces. The opposition Socialists, who favor closer ties to Moscow, became the largest party with 35 out of 101 seats. The ruling Democratic Party, which wants closer integration with the EU, came second with 30 seats. Opposition bloc called ACUM, campaigning with anti corruption agenda, was third with 26 seats. In 2019, from 7 June to 15 June, the Moldovan government went through a period of dual power in what is known as the 2019 Moldovan constitutional crisis. In November 2019, Ion Chicu became new Prime Minister, following the fall of the former government led by pro Western Maia Sandu. In November 2020, opposition candidate Maia Sandu won Moldova's presidential election after a run off vote against the incumbent Igor Dodon. She became the first female President of Moldova. In July 2021, President Maia Sandu's pro Western PAS party won a snap election, resulting Parliament confirmed Sandu's nomination of Natalia Gavrilita as the new prime minister. On 24 May 2022, former president of Moldova, Igor Dodon, was arrested. Dodon, leader of Moldova's main pro Russian opposition, Socialist Party, was accused of taking bribes. Moldovas's pro Western and pro Russian factions became increasingly divided since Russia's invasion of Ukraine on 24 February 2022. On 10 February 2023 President Sandu accepted PM Gavrilita's resignation, and installed Dorin Recean in place.