Кіріспе

Румынияның Констанца округіндегі жағажай қаласы

Констанца ( /UK//k//ɒ//n/'/s//t//æ//n//t//s//ə/, /US//k//ən/'/s//t//ɑː//n//(//t//)//s//ə///; ; Добруджа татар тілінде: Köstencĭ; ; Кюстенджа, немесе Констанца; Κωνστάντζα, немесе Κωνστάντια; Köstence), тарихи тұрғыдан Томис немесе Томи (Τόμις немесе Τόμοι) деп белгілі, Румынияның Добруджа тарихи аймағындағы порты қаласы. Елдің төртінші ірі қаласы және Қара теңіз жағалауындағы басты порт ретінде Констанца Констанца округінің орталығы болып табылады. Бұл аймақтағы ең көне үздірілмейтін жерде қоныстанған қала, б.з.д. 600 жыл шамасында негізделген, және Еуропадағы ең көне қалалардың бірі. 2021 жылғы халық санауы бойынша Констанцаның халқы 263 688 адамды құрайды. Констанца метрополиялық аймағына қаланың ішіндегі 14 елді мекен кіреді. Бұл Қара теңіздегі ең ірі порт және Еуропадағы ірі порттардың бірі. Аңыз бойынша, Ясон Алтын Жүнді тапқаннан кейін Аргонавттармен бірге Констанцаға қонған.

География

Констанца – сол аттас округтің әкімшілік орталығы және Румынияның Оңтүстік-Шығыс даму аймағындағы ең ірі қала. Қала Қара теңіз жағалауында орналасқан, ал Мамайя, Констанцаның бір ауданы, Румыния жағалауындағы ең үлкен және ең заманауи курорт болып табылады. Айналасындағы минералды бұлақтар мен жағажай демалысын көптеген туристер жаз айларында қызықтырады.

Климат

Констанцаның ылғалды субтропиктік климаты бар (Cfa – Кёппен климаттық жіктелімі). Жаз (маусымның басында қыркүйектің ортасына дейін) ыстық және күннөлді, шілде мен тамыз айларында орташа температурасы байқалады. Жазғы күндердің көпшілігінде күндізгі температураны жаңартатын жеңіл жел соғады. Теңіздің жылуының арқасында түндер жылы және ылғалды болады. Күз қыркүйектің ортасы немесе соңында жылы және ашық күндермен басталады. Қара теңіз жазда жинаған жылудың есесінен қыркүйек маусымнан да жылы болуы мүмкін. Алғашқы аяз қарашаның ортасында шамамен түседі. Қыс Оңтүстік Румынияның басқа қалаларына қарағанда жұмсақ. Қар көп жаумайды, бірақ ауа райы желді әрі жағымсыз болуы мүмкін. Қыс ішкі аймақтарға қарағанда кеш келді және желтоқсан айында ауа райы көбінесе жылы болады, температура дейін жетеді. Қаңтар айының орташа температурасы болып табылады. Теңіздің қауіпті болатын кезеңдерінде желтоқсан мен наурыз аралығында қысқы дауылдар жиі болады. Көктем ерте басталады, бірақ салқын болады. Сәуір және мамыр айларында Қара теңіз жағалауы Румыниядағы төменгі биіктіктегі ең салқын жерлердің бірі болып табылады. 1889 жылдан 2008 жылға дейінгі ең жылы жеті жылдың төртеуі 2000 жылдан кейін тіркелді (2000, 2001, 2007 және 2008). 2009 жылдың қыркүйегіне қарай, 2007 жылдың қысы мен жазы тарихтағы ең жылы және екінші ең жылы кезеңдер болып тіркелді, қаңтар айының орташа температурасы (+6,5°C) және маусым айының орташа температурасы (+23,0°C) барлық уақыт рекордтарын жаңартты. Жалпы алғанда, 2007 жыл ауа райы тіркелгеннен бергі ең жылы жыл болды.

Экономика

1878 жылдан бастап Констанца "кедей түрік балықшы ауылы" ретінде сипатталды. 1920 жылы ол "дами жұзып жатқан" деп аталды және мұнай мен астық экспорттауымен белгілі болды. Констанца – Румынияның маңызды өнеркәсіптік, сауда және туристік орталықтарының бірі. 2008 жылдың бірінші жартысында Констанцада және оның көршілес елді мекендерінде 3144 жаңа компания тіркелді, бұл көрсеткіш Бухарест пен Клуж округінен ғана асып түсті. Констанца порты – Қара теңіздегі ең ірі және Еуропадағы төртінші орындағы порт. Қалада осы деңгейде үлкен кеме жасаушылық шебі де бар. Туризм соңғы жылдары экономиканың маңызды саласы болып табылады. Констанца Румынияның Кароль I тұсында теңіз жағалауындағы курорт ретінде насихатталғанмен, кеме жасау өнеркәсібінің дамуы қаланың жағажайларына зиян келтірді. Дегенмен, 2020 жылы Еуроодақ қаражаты есебінен жағажайларды кең ауқымда жаңарту жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде Констанца мен Мамаяның орталықтарында жаңа гектарлар жағажай пайда болды. Басқа маңызды туристік орындарға жақын орналасқандықтан, Констанца жыл сайын көптеген туристерді қабылдайды, олар қаланың ескерткіштері мен тартатымды жерлерін, сондай-ақ жылдан жылға танымал бола түсетін Neversea фестивалін таныстырып, зерттейді. Сонымен қатар, Констанца – сауда және білім беру орталығы, екеуі де жергілікті экономикаға маңызды үлес қосады.

Көлік

1895 жылы Бухарестке қарай Дунай өзенінен өтіп, Чернаводадағы көпір арқылы өтетін темір жолдың ашылуы Констанцаға едәуір көлемде астық және мұнай транзитін әкелді, олар көбінесе экспортталады; көмір және кокс импорт тізімінде тұр, одан кейін машиналар, темір бұйымдары, мақта және жүн маталар келеді. Трамвайлар 2000 жылдардың соңына дейін жұмыс істеді, бірақ ұзынша шассиі автобустар пайдасына тоқтатылды. 2010 жылдардың басына дейін екі троллейбус маршруты болды – қазір олар да тоқтатылып, автобустармен алмастырылды. 2014 жылдың наурыз айының соңында барлық қоғамдық автобустар жолаушылардың барлығына тегін қолжетімді Wi-Fi желісімен жаңартылды. Жылдамдық 3G HSDPA ұялы байланыс диапазонына сәйкес келеді. Сонымен қатар, билет жүйесін жаңарту ретінде, сол кезден бастап билеттер мен барлық автобус маршруттарына бір күндік абонементтерді барлық ұлттық операторлар қабылдайтын SMS арқылы сатып алуға болады. 2018 жылдың шілдесінде Констанца муниципалитеті түрік Anadolu Isuzu компаниясынан жаңа автобустарды сатып алуға 18 миллион еуролық келісімшартқа қол қойды. 2019 жылы Constanta-ның жаңа Mercedes Benz микроавтобустары пайдалануға берілді. 2022 жылдың қазан айында Констанцаның жаңа BYD электр автобустары CT Bus компаниясымен бірге қызметке кірді. Констанца – Rail 2 Sea жобасының маңызды орталықтарының бірі, ол Румыния, Венгрия, Словакия және Польша арқылы өтетін ұзақ темір жол арқылы оны Польшаның Балтық теңізіндегі Гданьск портына қосуды мақсат етеді.

Туризм

Констанцаны археологиялық қазыналары мен қаланың ескі бөлігінің атмосферасы үшін зерттеуге тұрарлық. Оның тарихи ескерткіштері, ежелгі қираған орындары, әсем, бірақ тасталып кеткен казиносы, мұражайлары, дүкендері және жағажай курорттарына жақын орналасқандығы оны Румынияның Қара теңіз жағалауындағы туризмнің басты орталығына айналдырады. Ашық ауадағы мейрамханалар, түнгі клубтар мен кабарелер түрлі ойын-сауықтар ұсынады. Аймақтың тартымды жерлеріне дәстүрлі ауылдар, жүзімдіктер, көне ескерткіштер және Еуропадағы ең жақсы сақталған дельта – Дунай дельтасы кіреді.

Овидий алаңы

Император Август римдік ақын Овидийді 8 жылы Томиске жер аударып жіберді. 1887 жылы мүсінші Этторе Феррари ақынның мүсінін жасады, және ол мүсін ескі қаладағы осы алаңның атын берді. 1916 жылы Добруджаны Орталық державалар басып алған кезде, оны болгар әскерлері бұзып тастады, бірақ кейін немістер оны қайта орнатты. Овидийдің туған қаласы Италиядағы Сульмонада осы мүсіннің нақты көшірмесі бар. Мүсін ескі қалалық әкімшілік ғимаратында орналасқан және ежелгі өнердің үлкен коллекциясын қамтитын Ұлттық тарих және археология мұражайының алдында тұр.

Римдік мозаикалар (Edificiul Roman cu Mozaic)

Римнің соңғы дәуіріндегі үш деңгейлі ғимараттар кешені бір кезде жоғарғы қаланы пормен байланыстырып, қаланың сауда орталығы болған. Бүгінде Овидий алаңында бастапқы құрылыстардың шамамен үштен бірі ғана сақталған, оның ішінде көптеген әдемі, бірақ нашар күйдегі мозаикалар бар. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде бұл жерде шеберханалар, қоймалар және дүкендер болғаны анықталды. Жақын маңда римдік қоғамдық моншалардың қалдықтарын көруге болады. Римдік акведуктар бұрын қалаға 10 шақырымға дейін су жеткізіп берген.

Генуялық маяк (Фарул Генуез)

26 фут (8 метр) биіктікте көтерілетін Генуя маяғы 1860 жылы Дунай және Қара теңіз компаниясымен XIII ғасырда осы жерде өркендеген теңіз саудасы қауымдастығын құрған генуялық саудагерлерді құрметтеу мақсатында салынған.

Казино (Казиноул)

1910 жылы король Кароль I тапсырысымен салынған және сәулетшілер Даниэль Ренард пен Петре Антонеску жобалаған, теңіз жағасында орналасқан Констанца казиносы керемет модерн архитектурасына ие. Бұрын еуропалық туристер үшін үлкен тартымдылық болған казино, коммунизм құлағаннан кейін клиенттерін жоғалтты. 2021 жылы ғимаратты қайта жаңарту жұмыстары басталды. Жанында Констанца аквариумы орналасқан.

Арыстандар үйі (Casa cu Lei)

Бұл 19 ғасырдың соңында салынған ғимарат римге дейінгі және генуялық сәулет өнерінің стильдерін үйлестіреді, және әсем мүсіндермен безенілген төрт бағанасы бар. 1930 жылдары оның әдемі залдарында Констанца масондық ложасы қызмет еткен.

Археологиялық парк (Parcul Arheologic)

Констанцаның ортасындағы саябақта қаланың тарихынан қалған ондаған іздер, оның ішінде бағаналар, амфоралар, капительдер, 3-ші және 4-ші ғасырлардағы ғимараттардың сынықтары және 6-шы ғасырға жататын мұнара бар.

Ұлттық опера және балет театры Олег Дановский

1957 жылы театрлық қойылымдар мен операларды өткізу үшін салынған, мемлекеттік қаржыландырудағы Доброгея музыкалық театры Румынияның ең белгілі композиторлары мен драматургтарының көптеген туындыларын сахналады. 1978 жылы шебер хореограф Олег Дановский классикалық және қазіргі заманғы балет ансамблін құрып, театрдың мәнін жаңартты. 1996 жылы Дановский қайтыс болғаннан кейін қойылымдар азайды, ал 2004 жылы қалалық әкімдіктің Мәдениет департаментімен театр жабылды.

Қасиетті Петр және Пауыл соборы

1883 және 1885 жылдар аралығында неовизантия стилінде салынған шіркеу, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауыр зақымдарға ұшырады және 1951 жылы қайта жаңартылды. Ішкі қабырға суреттері неовизантия стилін және таза румындық элементтерді үйлестіреді, бұл ең жақсы түрде иконастас пен орындықтарда, шамдар мен шамылдақтарда (қола және мыс қоспасы) көрінеді, олардың барлығы Ион Минкудың жобасымен жасалып, Парижде өндірілген.

Констанцаның Үлкен мешіті (Marea Moschee din Constanța)

1910 жылы король Кароль I-нің тапсырысымен салынған Констанцаның Ұлы мешіті (алғашқыда Кароль I мешіті деп аталған) Доброжа аймағының жағалауында тұратын 55 000 мұсылманның (негізінен түріктер мен татарлар) рухани басшысы – муфтийдің резиденциясы болып табылады. Бұл ғимарат неовизантиялық және румындық сәулет элементтерін үйлестіреді, осылайша аймақтағы ең ерекше мешіттердің біріне айналады. Мешіттің ішкі кеңістігінің басты көрнектілігі – Сұлтан Абдулхамид II-нің сыйы, үлкен түрік кілімі. Түркиядағы Хереке фабрикасында тоқылған бұл кілемнің салмағы 1080 фунтқа жетеді және ол Еуропадағы ең ірі кілемдердің бірі болып саналады. 50 метрлік мұнарасынан қаланың ескі бөлігі мен портының әсем көрінісі ашылады. Муазин күніне бес рет 140 сатырмен жоғары көтеріліп, жамағатты намазға шақырады.

Хункар мешіті (Геамия Хунчиар)

1869 жылы аяқталған Хункар мешіті Осман сұлтаны Абдулазиздің бұйрығымен Қырым соғысынан (1853–56) кейін Қырымды тастауға мәжбүр болған түріктер үшін салынды және олар Констанца қаласына қоныстанды. Мешіт 1945 және 1992 жылдары қайта жаңартылды.

Фантазио театры (Teatrul Fantasio)

Бастапқыда бұл театр қайырымдысының құрметіне "Транулис театры" деп аталған, және 1927 жылы грек тегіндес жергілікті меценат Демостен Транулис салған. Жаңа қаланың орталығында, Фердинанд бульварының бойында орналасқан, неоклассикалық архитектура элементтерімен әсемделген көрнекті ғимарат.

Румын теңіз флоты мұражайы (Muzeul marinei române)

Румыниядағы осындай мекемелердің ең ірісі ретінде, бұл мұражай елдің әскери және азаматтық теңіз флотының дамуын көрсетеді. Мұражай идеясы 1919 жылы ұсынылған, бірақ ол Николае Чаушеску режимі тұсында 1969 жылдың 3 тамызында ғана ашылды. Жиынтықтарға кемелердің модельдері, теңіз түйіндері, якорьлар және теңізшілердің формасы кіреді. Сондай-ақ, Румыния теңіз флоты тарихында маңызды рөл атқарған тұлғаларға арналған ерекше коллекциясы бар.

Табиғи ғылымдар мұражайы кешені (Complexul Muzeal de Științe ale Naturii)

Жануарлар бағы сияқты кешен дельфинарий, экзотикалық құстар көрмесі және шағын дельтадан құралған. Жанында планетарий орналасқан.

Спорт

Констанцада бірнеше футбол клубы бар, олардың ішінде FCV Farul Constanța Румынияның бірінші лигасынде ойнайды. Констанцада екі регби командасы бар: RC Farul Constanța, олар Divizia Națională BRD-де, ал Constructorul Cleopatra Constanța Divizia A-да өнер көрсетеді. Румынияның үздік гандбол клубтарының бірі – HCD Constanța да осы қалада орналасқан. Олимпиада чемпиондары Камелия Вонеа, Николета Даниэла Софроние, Симона Аманар және Каталина Понор Констанцада дүниеге келген. 2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында қола жүлдегер атанған жүзуші Разван Флореа да Констанцада туған. Әлемнің бұрынғы бірінші ракеткасы, теннисші Симона Халеп те осы қаланың түлегі. Констанца мен жанындағы Мамайя жазғы курорты 2014 және 2015 жылдары өткен, сондай-ақ 2016 жылы да өтетін жоспарланған Constanța Mamaia ETU триатлон Еуропа кубогына мекенжай болып табылады.

Зерттеулер

Ливия Бузояну мен Мария Барбулеску, "Томис", Димитриос В. Грамменос және Элиас К. Петропулос (ред.), Қара теңіздегі ежелгі грек колониялары, 1-том (Оксфорд, Archaeopress, 2001) (BAR Халықаралық сериясы; 1675 (1–2)), 287–336.