Кіріспе
Ауаның ластануы Канаданың Британдық Колумбиясында денсаулыққа және көрінуге тигізетін әсеріне байланысты алаңдау тудырады. Британдық Колумбияда (БК) ауа сапасына көптеген таулар мен аңғарлар әсер етеді, бұл атмосфералық ластанудың таралуын қиындатып, ағаш отынан шыққан бөлшектер сияқты ластаушы заттардың концентрациясын жоғарылатады (әсіресе ауа райы тұрақтанғанда/инверсия кезінде).
Британ Колумбиясындағы ауа сапасы
Солтүстік Американың көптеген аймақтарымен салыстырғанда, Британ Колумбиясының көп бөлігінде ауа сапасы жақсы. Бұл әсіресе Ұлы Ванкувер және Виктория сияқты Британ Колумбиясының қалаларына қатысты. Голден сияқты аңғарлардағы елді мекендер ауа сапасының нашарлау кезеңдерін бастан өткеруі мүмкін, әсіресе атмосфералық жағдайлар тұрақсыз болғанда. Қазіргі уақытта екі елді мекен федералды стандарттарды ластаушылардың қауіпсіз деңгейінің шегі бойынша асып түседі: Принс Джордж – PM2.5 бөлшектері үшін, ал Төменгі Фрейзер аңғарындағы Хоуп қаласы – озон үшін. Кеснел, Камлупс, Чиливак және Лэнгли сияқты басқа да елді мекендер PM2.5 стандартына жақын. Төменгі Фрейзер аңғары үшін ауа сапасын сағаттық бақылаудың нәтижелері қолжетімді. Провинцияның қалған бөлігіндегі ауа сапасы туралы ақпаратты Қоршаған орта министрлігінен алуға болады. BC Lung Association жыл сайын BC үшін ауаның жағдайы туралы есеп жариялайды. Бұл есеп провинциялық, федералды және аймақтық үкіметтердің ынтымақтастығымен жасалады және Британ Колумбиясында ауа сапасын басқаруға жауапты. Соңғы кезде маңызды мәселе – BC бұрын қолданған TEOM (Tapered Element Oscillating Microbalance) ластануды өлшеу құралдарын жаңа SHARP FEM (Federal Equivalency Method) мониторларымен толық ауыстыру. TEOM құралдары көбінесе бөлшектердің мөлшерін 50%-ға төмендететін. Операцияларды салыстыру және тексеру арқылы жаңа және жоғары көрсеткіштерге көбірек сенім білдіріледі. Құбылыстарды толық түсіну жағдайдың ықтимал әсерлерін жақсырақ түсінуге және реттеу шараларын күшейтуге мүмкіндік береді. Бұл өлшемдер ауаның құрамын анықтайды – яғни, адамдар тыныс алатын ауаны, және әдетте сенімді және қолжетімді болады. Олар жұмыс орындарындағы ауаны қамтымайды. Ластанудың қандай көзден шыққанын анықтау одан да қиын мәселе болуы мүмкін, бұл көбінесе шығарындылардың тізімі арқылы шешіледі. BC және басқа да канадалық аймақтардағы кәсіпорындар жыл сайын Environment Canada-ға токсикалық заттардың шығарылуы туралы есеп беруге міндетті. Өзін-өзі есептеу көбінесе есеп берудің төмендеуіне әкеледі, бірақ нәтижесінде шығарылымдардың тізімі қызықты деректерді ұсынады. NPRI-де Canfor компаниясының соңғы жылдардағы NPRI есептерінің тарихи шолуында күрделі мысалға тап болады. Мұндай есеп беруді 2009 жылдың күзінде орнықты даму және қоршаған орта жөніндегі комиссар Скотт Вон сынға алды. Үкімет ауа сапасына тек денсаулық сақтау мәселелерімен байланысы күшейгенде және смог пен көрінудің нашарлауына байланысты наразылықтар туғанда ғана назар аудара бастады. Провинциялық және федералды деңгейде ауа сапасы үшін арнайы агенттік жоқ. 1980 жылы Британ Колумбиясының Қоршаған орта министрлігі ауа сапасы бөлімін құрды және он жылға жуық жыл бойына жыл сайын шағын бюджет алды. 1990 жылдан кейін ауа сапасына бөлінетін қаржы көлемі тез өсті, әсіресе Ұлы Ванкувер аймақтық округінің (GVRD) ауа сапасын басқару жоспары арқылы. және ішкі көздер; сондай-ақ антропогендік (адамның әрекетінен туындаған) және табиғи көздер арасындағы айырмашылықтар. Сыртқы антропогендік көздерге Альберта провинциясының немесе АҚШ-тың Вашингтон штатының өнеркәсіптік кәсіпорындарынан шығатын жанар майдан туындаған бөлшектер мен газдар жатады. Тетрахлорэтилен және трихлорэтилен сияқты токсикалық заттар, сондай-ақ азот моноксиді мен күкірт диоксиді осы ластаушылардың құрамына кіреді. Канада оларды шектеулер мен саудаға берілетін рұқсат жүйесі арқылы азайтуға тырысады. Сент-Хеленс тауы маңызды сыртқы табиғи көз болып табылады: оның жарылысы толығымен АҚШ-та болғанымен, Британ Колумбиясының кейбір аймақтарында ауаның ластануына себеп болды. Ішкі жанар майлы қозғалтқыштардан (көбінесе автомобильдер мен жүк көліктерінен, сондай-ақ жағалау суларындағы теңіз кемелерінен) шығатын газдар – адамның әрекетінен туындаған ішкі негізгі көздердің бірі. Басқа да адамның әрекетінен туындаған көздерге: өнеркәсіптік, ауыл шаруашылық (мысалы, тыңайтқыштарды тарату), коммерциялық қызмет (мысалы, құрғақ тазалау және жанармай құю станциялары) және үйді жылыту құралдары (қазандықтар, каминдер) жатады. Радионуклидтер, радон газынан басқа, BC-да ауаның ластануына қатысты алаңдау тудырмайды. Ластану көздеріне тікелей жақын орналаспаған аймақтарда фоновый ластану пайда болады.
Ластану туралы заң
Канада Конституциясы Канададағы қоршаған ортаны қорғау жауапкершілігі қай үкімет деңгейінде екенін нақты көрсете бермейді. Сондықтан, Британдық Колумбиядағы ластануға қатысты заңнама жергілікті, аймақтық, провинциялық, федералдық және халықаралық билік өкілдіктері арасында бөлінген, олардың әрқайсысының өзіндік бағыты мен кейде бір-бірін қайталап жататын мәселелері бар. Заң шығару процесі осы деңгейлердің кез келгенінде жүргізілуі мүмкін.
Федералды ауа сапасы туралы заң
Федералды ластану туралы заң көбінесе Канаданың қоршаған ортаны қорғау туралы заңында (CEPA) және оған қоса берілген тізімдерде қамтылған. CEPA бойынша зиянды затты тізімге енгізу, оны Канаданың қоршаған ортасынан жою немесе толығымен кетіру процесін бастайды. Ұлттық ластаушы заттардың шығарылу тізімі ластаушы заттар мен олардың орналасқан жерлері бойынша деректерді жинақтайды. 2012 жылы CCME ауа сапасын басқару жүйесін іске қосты. Бұл жүйе BC және бүкіл Канададағы көптеген жерлердегі PM және озон өлшемдерін бағалауға мүмкіндік берді. 2015 жылы BC үшін алғашқы ауа аймақтары бойынша есептер жарияланды. Онда Crofton, Smithers және Vanderhoof қалалары PM2.5 стандартын орындамайтыны көрсетілген. Бұл түзету шараларын қабылдауға себеп болады. Түзету шараларының нақты түрі әлі анықталған жоқ, өйткені бұл жаңа процесс және әрбір жердің ерекшеліктеріне байланысты факторлар бар. Бір түрлі түзету шарасы барлық жағдайға қолданбауы мүмкін. Теңіз кемелерінен шығарылатын ластануды реттейтін заң күрделі; Канадада кемелердің қозғалысын реттеуге Канаданың көлік министрлігі жауапты, ал Халықаралық теңіз ұйымы жаһандық кеме жүргізу ережелерін (теңіз кемелерінен болатын ластануды қоса алғанда) реттейді. Экология және басқа да агенттіктер осы мәселені жақсырақ түсіну және шешу үшін жұмыс істеп жатыр, ол халықаралық сауданың өсуіне байланысты маңыздырақ болып келеді.
Аймақтық және муниципалды ауа сапасы туралы заң
Облыс аумағында әртүрлі аймақтық округтер мен муниципалитеттер ластануды бақылауға бағытталған заңдар қабылдады. Саяси шекаралардың орнына ауа алаптарын ескеретін географиялық бағытта ластануды басқару жоспарлары да бар. Бұл жүйе әсіресе Британдық Колумбия үшін маңызды, себебі оның таулы топографиясы бар. BC Environmental Management Act ауа алаптарын мойындайды және Заң бойынша басқарушылар оларды "ескеруі мүмкін" деп көрсетеді, бірақ олардың толық құқықтық мәртебесі белгісіз. Кейбір жоспарлар айтарлықтай нәтиже берді және бұл тенденция жалғасуы мүмкін. Үлкен Ванкувер аймақтық округі (GVRD) ауаның ластануын бақылауда нақты белгіленген рөл атқарады және провинциядан толық өкілеттік алған (Монреаль Канадада осы өкілеттік алған жалғыз аймақ). Фрейзер Вэлли аймақтық округі ауа сапасын жоспарлауға, бірақ басқаруға өкілеттік алған жоқ. Британдық Колумбия Канаданың Қоршаған орта министрлері кеңесінің (CCME) құрамына қатысады, оның құрамында ұсақ бөлшектер және жер бетіндегі озонды басқару процестері бар. BC-де Қоршаған ортаны қорғау туралы заңда белгіленген стандарттардан төмен ластану деңгейі болғандықтан, федералды стратегияның CI/KCAC ("Үздіксіз жақсарту" және "Таза аумақтарды таза ұстау") принципі ерекше маңызға ие. Халықаралық құқық және Киото келісімі сияқты шарттар BC-дегі ауаның ластануына әсер етеді. Халықаралық шарттарда көрініс тапқан сақтық принципі Канада мен Британдық Колумбияда ластану заңдарын түсіндіруге жетекшілік ететін құрал ретінде мойындалуда. Оның нақты қолданылуы белгісіз, бірақ ол Канаданың Қоршаған ортаны қорғау туралы заңының кіріспе бөлімінде Канада үкіметіне бағыт беруші принцип ретінде сілтеме жасалған.
Денсаулыққа әсері
Ауаның ластануының денсаулыққа әсері, әсер ететін халықтың мөлшері мен ерекшеліктеріне, нақты ластағыш затқа немесе ластағыштар қоспасына және ластағыштардың концентрациясына байланысты, қысқа және ұзақ мерзімде әртүрлі болады. Балалар, қарттар және бұрыннан ауруы бар адамдар ерекше осал екені белгілі. Жалпы алғанда, тыныс алу және жүрек-қан тамырлары жүйесіне тигізетін әсерлер ең маңыздысы болып табылады, бірақ ауа ластағыштарының қатерлі ісік пен генетикалық мутацияларға қатысы бар екенін көрсететін дәлелдер көбейіп келеді, олардың кейбіреулері мұрагерлікке көшуі мүмкін. Жиынтық және синергиялық әсерлерді зерттеу қиын: этикалық мәселелер кейбір жағдайларда қажетті тәжірибелік процедураларды қабылдауға мүмкіндік бермейді, ал көп ластағыштарды зерттеулер күрделі және қымбат, бұл осы салаларды тәжірибелік тұрғыдан толыққанды түсінуді қиындатады. Кейде экологиялық зерттеулер біріктірілген әсерлерді түсінуге көмектеседі. 1990 жылдардың басында провинция доктор Сверре Ведалды, сол кезде Британ Колумбия университетінің ғылыми қызметкері, Британ Колумбиясындағы ауаның ластануын зерттеуге, оның денсаулыққа тигізетін әсерін бағалауға және оны бағалауға шақырды. Оның есебінде бөлшектік ластану ең үлкен алаңдаушылық тудырады, оның салдарынан жылына 82 адамның қаза табатыны есептелді. 2004 жылдың соңына қарай провинция бөлшектік заттардың көздерін бақылау бойынша ұзақ мерзімді жұмыстарын жалғастырды. Халықтың әртүрлілігі мен жер бедерінің ерекшеліктері әртүрлі аймақтарда әртүрлі проблемаларға әкеп соқты, осыған байланысты әртүрлі тәсілдер қажет болды. Басқа да маңызды ауа ластағыштарына азот және күкірт оксидтері, әртүрлі ұшпа органикалық қосылыстар, полициклдік ароматты көмірсутектер, диоксиндер және фурандар жатады. Олардың әсері мен денсаулыққа тигізетін әсері аймаққа және кейде маусымға байланысты өзгереді. Health Canada 2003 жылдың қазан айында Канадада және басқа да юрисдикцияларда ауаның ластануы бойынша жүргізілген соңғы зерттеулерді «Ірі бөлшектік заттардың адам денсаулығына тигізетін әсері» атты есебінде жинақтады, бұл CCME стандарттарын белгілеу жөніндегі талқылауларға ықпал етті. Британ Колумбиясындағы зерттеулер кем дегенде 1990 жылдан бері жалғастырылып келеді. BC Lung Association осы саладағы жұмыстарды тапсырды, соның ішінде 2003 жылы доктор Дэвид Бейтс және басқалар жасаған «Денсаулық және ауа сапасы 2002 – 1-кезең» талдауы. Осы есептің екінші кезеңі Солтүстік Британ Колумбиясының қауымдастықтарындағы ұсақ бөлшектік заттардың денсаулыққа тигізетін әсерін қарастыруға бағытталған, онда биомассаны жағу ең маңызды көз болып саналады. Рей Копс пен Кэтрин Эллиот Солтүстік Британ Колумбиясындағы өлім-жітімді бағады. 2004 жылдың соңында провинциялық бас дәрігер доктор Перри Кендалл «Британ Колумбиясындағы ауа сапасы, денсаулық сақтау тұрғысынан» атты жылдық есебін жариялады. Онда Британ Колумбиясындағы ауаның ластануының денсаулыққа тигізетін әсерінің бағалаулары бар. Оның бағалауынша, 71–110 адамның өлімі ауаның ластануымен байланысты. Бұл көрсеткіш үй ішіндегі ауаның ластануы мен қоршаған ортадағы темекі түтінінің әсерін ескермейді. 2008 жылы Канаданың медицина қауымдастығы ауаның ластануынан туындаған аурулардың құнына сандық баға берді. Есепке алдағы онжылдықтардағы жүктеменің күшеюіне қатысты болжамдар да кірді.