Қанатты құралдармен өртке қарсы күрес

Кіріспе

Қанатты машиналарды өртке қарсы күреске пайдалану

Әуеден өрт сөндіру, сондай-ақ су бомбалау деп те аталады, – бұл өртке қарсы күрес үшін ұшақтар мен басқа да әуе ресурстарын пайдалану. Қолданылатын ұшақ түрлеріне қанатты ұшақтар және тікұшақтар жатады. Түтінмен секірушілер мен арқанмен түсетіндер де әуе өрт сөндірушілері ретінде жіктеледі, олар түрлі қанатты ұшақтардан парашютпен немесе тікұшақтардан арқанмен өртке түсіріледі. Өрт сөндіру үшін қолданылатын химиялық заттарға су, көбік және гель сияқты судың тиімділігін арттыратын заттар, сондай-ақ Фос-Чек сияқты арнайы дайындалған отты баяулатушылар кіруі мүмкін.

Терминология

Орман өрттерін әуеден сөндіру идеясы кем дегенде 1929 жылы Калифорниядағы Санта-Люсия тауларының үстінен ұшып бара жатқанда өртті көрген Фридрих Карл фон Кениг Вартхаузеннің байқауларына дейін жетеді. Әуеден өрт сөндіруде қолданылатын ұшақтар (және әдістер) үшін бұқаралық ақпарат құралдарында түрлі терминдер қолданылып келген. Airtanker немесе air tanker терминдері көбінесе АҚШ-та орналасқан, қанаттары жылдам қозғалмайтын ұшақтарды білдіреді; "airtanker" термині ресми құжаттарда қолданылады. "Су шашыратушы" термині кейбір канадалық үкіметтік құжаттарда осы сияқты көлік құралдарына қатысты қолданылады, бірақ кейде оны амфибиялық ұшақтар деп те түсінуге болады. "Әуе шабуылы" – өртке қарсы әуе күштерін, қанаттары жылдам қозғалмайтын және айналмалы қанатты ұшақтарды қолдануға қатысты индустриялық термин. Бірақ, индустрия ішінде "әуе шабуылы" дегені әуедегі жетекшіні (көбінесе қанаттары жылдам қозғалмайтын ұшақта) білдіруі мүмкін, ол әуеден орман өртіне шабуыл жасау процесін қадағалайды, соның ішінде қанаттары жылдам қозғалмайтын airtankerлер, тікұшақтар және өртке бөлінген кез келген басқа да авиациялық ресурстарды. Әуе тактикалық тобының жетекшісі (ATGS), көбінесе "әуе шабуылы" деп аталады, әдетте өртке бөлінген басқа ресурстардан жоғарырақ биіктікте ұшады, көбінесе қанаттары жылдам қозғалмайтын ұшақта, бірақ кейде (бөлінген ресурстарға немесе білікті персоналдың болуына байланысты) тікұшақта. Өрттің ауданына, орналасқан жеріне және бағаланған әлеуетіне байланысты "әуе шабуылы" немесе ATGS тұлғасына бастапқы шабуыл (өрт сөндіру күштерінің өртке алғашқы жауабы) немесе кеңейтілген шабуыл жүктелуі мүмкін, ол ірі өртті басқаруға және тоқтатуға қажетті қосымша ресурстарды – қозғалтқыштарды, жердегі топтарды және басқа да авиациялық персоналды, сондай-ақ өртті бақылау және өрт алдындағы бақылау жолағын құру үшін қажетті ұшақтарды қамтиды.

Вертолеттер

Вертолеттерде танкілер (helitankers) болуы мүмкін немесе олар шелектерді тасымалдай алады. Кейбір helitanker-лер, мысалы, Erickson AirCrane, алдыңғы жағында көбік атуға арналған пушкамен де жабдықталған. Шелектер әдетте көлге, өзенге, су қоймасына немесе жылжымалы резервуарларға батырып толтырылады. Ең танымал шелек – икемді Bambi Bucket. Танкілерді жерде (су тасымалдаушылар немесе жүк көлігіне орнатылған жүйелер арқылы) толтыруға болады, немесе суды көлдерден, өзендерден, су қоймаларынан немесе жылжымалы резервуардан аспалы шнорхель арқылы соруға болады. Танымал өрт сөндіруге арналған вертолеттерге Bell UH-1H Super Huey, Bell 204, Bell 205, Bell 212, Boeing Vertol 107, Boeing Vertol 234, Sikorsky S-70 "Firehawk" және Sikorsky S-64 Aircrane helitanker жатады, олардың құрамында су көзінен (табиғи немесе жасалған) суды толтыруға арналған шнорхель бар. Қазіргі уақытта әлемдегі ең үлкен вертолет – Mil Mi-26, Bambi Bucket-ты пайдаланады.

Су және отты бомбалаушылар

Аэроцистерналар немесе су бомбалаушылар – әуе цистерна базасында толтырылатын, немесе ұшу кемелері мен амфибиялық ұшақтардың жағдайында көлдерден, су қоймаларынан немесе үлкен өзендерден суды түсіру арқылы жерге қону қажеттілігі болмайтын, тұрақты қанатты ұшақтар. Өрт сөндіру үшін жылдар бойы түрлі ұшақтар қолданылды. 1947 жылы АҚШ Әуе күштері мен АҚШ Орман шаруашылығы қызметі әскери ұшақтармен су толтырылған бомбалар тастаумен тәжірибе жүргізді. Бомбалар сәтсіз аяқталды, соның салдарынан ішкі су резервуарларын пайдалануға көшті. Екінші дүниежүзілік соғыс және Корея соғысы кезеңінің бомбалаушылары ұзақ уақыт бойы әуедегі өрт сөндіру паркінің негізгі бөлігі болды, бірақ соңғы кезде жаңа, мақсаттық танкерлер пайда болды. Ең кішкентайлары – бір қозғалтқыштың әуе цистерналары (SEAT). Бұл ауыл шаруашылығы шашығыштары, әдетте су немесе өрт сөндіргіш заттың белгілі бір көлемін тастайды. Мысалы, Air Tractor AT 802, әрбір тастауда 800 галлонға дейін су немесе өрт сөндіргіш ерітіндісін жеткізе алады, және советтік Антонов Ан-2 бипланы. Бұл екі ұшақ та су бетінен су алуға арналған қондырғылармен жабдықталуы мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің Consolidated PBY Catalina ұшағына ұқсас, Canadair CL 215 және оның CL 415 түрі арнайы өрт сөндіру үшін жасалған. Хорватия Әскери-әуе күштері өрт сөндіру мақсатында алты CL 415 және алты AT 802 ұшағын пайдаланады. Орташа өлшемді модификацияланған ұшақтардың қатарында Калифорнияның Орман және Өрттен қорғау департаменті (CAL FIRE) қолданатын Grumman S 2 Tracker (turboprop қозғалтқыштарымен жаңартылған S 2T), сондай-ақ Канаданың Conair Group Inc. әзірлеген және пайдаланатын Conair Firecat нұсқасы бар. Douglas DC-4, Douglas DC-7, Lockheed C-130 Hercules, Lockheed P-2 Neptune және Lockheed P-3 Orion, сондай-ақ олардың коммерциялық баламасы L-188 Electra әуе цистерналары ретінде қолданылды. Conair сонымен қатар Convair 580 және Fokker F27 Friendship турбовинттік әуе кемелерін әуе цистерналарына айналдырды. Әлемдегі ең ірі әуе өрт сөндірушісі – Global Supertanker деп аталатын Boeing 747 әуе өрт сөндірушісі, ол қысыммен берілетін жүйемен жабдықталған. Супертанкер алғаш рет 2009 жылы Испаниядағы өртті сөндіруде қолданылды. Танкер 2009 жылдың 31 тамызында Оук Глен өрті кезінде алғашқы американдық операциясын жүргізді. Ол Boeing 747-400 ұшағымен ауыстырылды. Қазіргі уақытта әуе цистернасы ретінде қолданылатын тағы бір кең денелі реактивтік ұшақ – 10 Tanker Air Carrier компаниясының DC-10 Air Tanker ретінде пайдаланатын McDonnell Douglas DC-10-30 модификациясы. Ол өрт сөндіруге арналған заттарды тасымалдай алады. Ресейдің Төтенше жағдайлар министрлігі жүк тасымалдауға бейімделген "Ил-76" әуе цистерналарын және бірнеше "Бе-200" реактивтік амфибиялық ұшақтарын пайдаланады. Be-200 шамамен 150 тонна суды тасымалдай алады және қолайлы жағдайларда 14 секунд ішінде судан "құбыр" жасай алады. Bombardier компаниясының Dash 8 Q сериялы ұшақтары жаңа, келешек буын әуе цистерналарының негізі болып табылады. Cascade Aerospace Францияның Sécurité Civile компаниясы үшін екі Q400 ұшағын жартылай су бомбалаушы және жартылай көлік ұшағы ретінде қайта жабдықтады, ал Neptune Aviation Lockheed P-2 Neptune ұшағын толықтыру үшін прототип ретінде Q300 ұшағын қайта жабдықтап жатыр. Sécurité Civile сонымен қатар он екі Canadair CL 415 және тоғыз Conair Turbo Firecat ұшағын пайдаланады. Neptune Aviation қазіргі уақытта British Aerospace 146 реактивтік ұшақтарын әуе цистерналары ретінде пайдаланады. BAe 146 3000 галлонға дейін өрт сөндіру затын тасымалдай алады. Калифорния штатының Чико қаласындағы Air Spray USA Ltd. компаниясы BAe 146 реактивтік ұшағын әуе цистернасы ретінде қайта жабдықтады. АҚШ-та әуедегі өрт сөндіру миссиялары үшін қайта жабдықталған тағы бір заманауи жолаушылар ұшағы – Erickson Aero Tanker компаниясының басқаратын McDonnell Douglas MD-87 реактивтік ұшағы. MD-87 4000 галлонға дейін өрт сөндіру затын тасымалдай алады. Coulson Aviation 2017 жылдың мамыр айында Boeing 737-300 өрт сөндіруге арналған конверсиясын таныстырды. RADS жүйесіне конверсия үшін Southwest Airlines компаниясынан алты ұшақ сатып алынды, оның 2017 жылдың желтоқсанында пайдалануға берілуі жоспарланған. 737 ұшағы C-130Q-дан кіші, бұл көбірек әуежайларды пайдалануға мүмкіндік береді. Бритт Коулсон ұшақтың танкерлік операциялар үшін қазіргі орындық конфигурациясын сақтай алатынын мәлімдеді. 2018 жылдың 22 қарашасында 737 ұшағы Австралияның Ньюкасл қаласының жанындағы өртті сөндіру үшін алғаш рет пайдаланылды. 2022 жылдың шілдесінде Airbus A400M әуедегі өрт сөндіру қабілетін сынады, ол 20 тонналық су резервуары және жүк пандусының соңынан шығаруға мүмкіндік беретін құбырлардан тұратын ролл-он/ролл-офф жиынтығын пайдаланды.

Airtankers or water bombers are fixed wing aircraft fitted with tanks that can be filled on the ground at an air tanker base or, in the case of flying boats and amphibious aircraft, by skimming water from lakes, reservoirs, or large rivers without needing to land. Various aircraft have been used over the years for firefighting. In 1947, the United States Air Force and United States Forest Service experimented with military aircraft dropping water filled bombs. The bombs were unsuccessful, and the use of internal water tanks was adopted instead. Though World War II and Korean War era bombers were for a long time the mainstay of the aerial firefighting fleet, newer purpose built tankers have since come online. The smallest are the Single Engine Air Tankers (SEATs). These are agricultural sprayers that generally drop about of water or retardant. Examples include the Air Tractor AT 802, which can deliver around 800 gallons of water or fire retardant solution in each drop, and the Soviet Antonov An 2 biplane. Both of these aircraft can be fitted with floats that scoop water from the surface of a body of water. Similar in configuration to the World War II–era Consolidated PBY Catalina, the Canadair CL 215 and its derivative the CL 415 are designed and built specifically for firefighting. The Croatian Air Force uses six CL 415s as well as six AT 802s for firefighting purposes. Medium sized modified aircraft include the Grumman S 2 Tracker (retrofitted with turboprop engines as the S 2T) as used by the California Department of Forestry and Fire Protection (CAL FIRE), as well as the Conair Firecat version developed and used by Conair Group Inc. of Canada, while the Douglas DC 4, the Douglas DC 7, the Lockheed C 130 Hercules, the Lockheed P 2 Neptune, and the Lockheed P 3 Orion – and its commercial equivalent, the L 188 Electra – have been used as air tankers. Conair also converted a number of Convair 580 and Fokker F27 Friendship turboprop airliners to air tankers. The largest aerial firefighter ever used is a Boeing 747 aerial firefighter, known as the Global Supertanker, that can carry fed by a pressurized drop system. The Supertanker was deployed operationally for the first time in 2009, fighting a fire in Spain. The tanker made its first American operation on August 31, 2009, at the Oak Glen Fire. It has since been replaced by a Boeing 747 400. Another wide body jetliner that is currently being used as an air tanker is the modified McDonnell Douglas DC 10 30 operated by the 10 Tanker Air Carrier company as the DC 10 Air Tanker. It can carry up to of fire fighting retardant. The Russian Ministry of Emergency Situations operates convertible to cargo Ilyushin Il 76 airtankers that have been operating with tanking systems, and several Beriev Be 200 jet powered amphibian aircraft. The Be 200 can carry a maximum payload of about of water, making "scoops" in suitable stretches of water in 14 seconds. Bombardier's Dash 8 Q Series aircraft are the basis of new, next generation air tankers. Cascade Aerospace has converted two pre owned Q400s to act as part time water bomber and part time transport aircraft for France's Sécurité Civile, while Neptune Aviation is converting a pre owned Q300 as a prototype to augment its Lockheed P 2 Neptune aircraft. The Sécurité Civile also operates twelve Canadair CL 415 and nine Conair Turbo Firecat aircraft. Neptune Aviation also currently operates converted British Aerospace 146 jetliners as air tankers. The BAe 146 can carry up to 3,000 gallons of fire fighting retardant. Air Spray USA Ltd. of Chico, California has also converted the BAe 146 jetliner to the role of air tanker. Another modern era passenger aircraft that has now been converted for aerial firefighting missions in the U. S. is the McDonnell Douglas MD 87 jetliner operated by Erickson Aero Tanker. The MD 87 can carry up to 4,000 gallons of fire fighting retardant. Coulson Aviation unveiled a Boeing 737 300 firefighting conversion in May 2017. Six aircraft have been purchased from Southwest Airlines for the RADS system conversion which was planned to enter service in December 2017. The 737 aircraft is smaller than the C 130Q which allows for a wider range of airfields to be utilized. Britt Coulson further stated the aircraft will be able to retain the current seat and galley configuration for tanker operations. On 22 November 2018, the 737 was used for the first time to fight a fire near Newcastle, Australia. In July 2022, Airbus tested the aerial firefighting capacity of the A400M using a roll on/roll off kit comprising a 20 tonne water tank and piping allowing the load to be expelled from the end of the cargo ramp.

Басшы ұшақтар

Басшы ұшақ функциясы әуе танкерлерінің қызметін ауызша нысана сипаттамалары арқылы да, сондай-ақ әуе танкерлерін түсіру кезінде физикалық түрде жетектеу арқылы да реттейді. Басшы ұшақты Канадада "Bird Dog" деп, ал Австралияда "Бақылау" ұшағы деп атайды. O 2 Skymaster, Cessna 310 және OV 10 Bronco ұшақтары бақылаушы және басшы ұшақ платформалары ретінде қолданылған. Онтарио Табиғи ресурстар министрлігі де Cessna 337 ұшағын пайдаланған. Beechcraft Baron ұшағы ұзақ уақыт бойы басшы ұшақ немесе әуе шабуылы кемесі ретінде қолданылды, бірақ көпшілігі 2003 жылы қызметтен шығарылды; қазір көбірек таралғаны – Beechcraft King Air және Twin Commander 690. Air Spray (1967) LTd. компаниясына тиесілі Cessna Citation 500 ұшағы 1995 жылдан бастап Британдық Колумбия Орман министрлігімен пайдаланылды және екі өрт маусымы бойы өте жылдам Electra L188 әуе танкерін өртке жетектеу үшін қолданылды. Бұл реактивтік ұшақтың басшы ұшақ немесе "bird dog" ретінде қолданылған алғашқы жағдайы болды. Батыс Австралия Парктер және жабайы табиғат департаменті жаз айларында тоғыз American Champion Scout 8GCBC ұшағын бақылаушы ұшақтар және әуе шабуылы платформалары ретінде пайдаланады. Альберта және Британдық Колумбия провинциялары мен Юкон территориясы әуе танкерлерінің паркі үшін "bird dog" ұшағы ретінде Twin Commander 690 ұшағын жеткізу бойынша келісімшарт жасады. Air Spray компаниясына құс иттері ретінде пайдалану үшін 9 Twin Commander 690 ұшағы тиесілі.

Әскери флоттың жерге тұрақтандыруы

АҚШ-та осы ұшақтардың көпшілігі жеке меншікте болып, мемлекеттік органдарға келісімшарт негізінде жалға беріледі, сондай-ақ Ұлттық гвардия және АҚШ Теңіз жаяу әскерлері де өрт сөндіру ұшақтарының паркін ұстайды. 2004 жылдың 10 мамырында АҚШ Орман шаруашылығы қызметі (USFS) және Жерді басқару бюросы (BLM) 33 ауыр әуе танкерлерінің операторларымен жасалған келісімшарттарды тоқтату туралы хабарлады. Олар жауапкершілік туралы алаңдаушылықты және 2002 жылғы жазда Калифорнияда C-130A Hercules және Колорадода PB4Y-2 ұшақтарының қанаттарының бұзылуына байланысты паркті қауіпсіз басқаруға келмейтінін мәлімдеді. Екі ескі ұшақ та қанат тамырындағы күштен шығудан туған жарықтардың салдарынан ұшу кезінде қирады. Бұдан кейін тәуелсіз сарапшылар жүргізген тексерулер мен USFS-пен келісімшарт жасасқан барлық ауыр әуе танкерлерінің жан-жақты сынақтарынан кейін үш компанияға келісімшарттар берілді, және қазір олар 23 ұшақтың біріктірілген паркін ұстап тұр.

Өрт сөндіруді тежейтін

Бұрын орман өрттерін сөндіру үшін қолданылған борат тұздары топырақты құнарсыздандырып, жануарларға зиян келтіретіні анықталғандықтан, қазір қолдануға тыйым салынған. Жаңа өртке қарсы заттар аммоний сульфаты немесе аммоний полифосфаты аттапульгит сазымен қалыңдатылған, немесе диаммоний фосфаты гуар шайыр қосылысымен қалыңдатылған түрде қолданылады. Өрт сөндіруші заттар жиі ылғалдатушы заттар, сақтаушылар және коррозияға қарсы заттарды қамтиды және олар темір оксидімен қызыл түске немесе уақытша түске боялады, осылай олардың қайда шашырылғанын белгілеуге болады. Әуеден қолдануға арналған өрт сөндіруші заттардың тауарлық атаулары: Fortress және Phos Chek. Кейбір су шашатын ұшақтарда суды қалыңдату және ағып кетуді азайту үшін гуар шайыр қосылысынан жасалған резервуарлар болады.

Тактика және мүмкіндіктер

Вертолеттер өрт үстінде тоқтаулы ұшып, су немесе өртке қарсы заттар шаша алады. S 64 Helitanker ұшағында микропроцессормен басқарылатын есіктер орнатылған. Есіктер жабылатын аймақ пен жел жағдайларына сәйкес басқарылады. Қанатты ұшақтар бомба тастағандай бір рет ұшып өтіп, су немесе өртке қарсы заттарды төгіп түсіруі керек. Бақылаушы (Әуе тактикалық тобының жетекшісі) ұшағы көбінесе өрттің үстінен жоғары биіктікте айналып, түтінмен секірушілердің, тікұшақтардың, БАҚ өкілдерінің және өртке қарсы заттар шашатын ұшақтардың жұмысын үйлестіреді, ал жетекші ұшақтар әуе танкерлерінің алдында төмен қабатта ұшып, төгілу траекториясын белгілейді және жердегі және әуедегі өрт сөндірушілердің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Суды тікелей отқа төгу әдеттегідей емес, себебі оның әсері қысқа ғана уақытқа созылады. Өртке қарсы заттар көбінесе отты сөндіру үшін емес, оны тоқтатуға немесе баяулатуға қолданылады, соның арқасында жердегі топтар оны толыққанды сөндіре алады. Осы себепті, өртке қарсы заттар көшпелі оттың алдына немесе айналасына төгіледі, тікелей отқа емес, өртке қарсы кедергі жасайды. Әуедегі өрт сөндіру шаралары жердегі күштермен бірлесіп қолданылғанда тиімдірек, өйткені ұшақтар – өрт сөндіру құралдарының бірі ғана. Дегенмен, ұшақтар жердегі өрт сөндірушілер келмес бұрын өртті сөндірген жағдайлар да болған. Кейбір өрт сөндіру ұшақтары ұшу кезінде үлкен су қоймаларының бетінен су жинап, танкілерін қайта толтыра алады. Мысалы, Bombardier CL 415. Бұл, әсіресе ауылдық жерлерде тиімді, себебі әуе базасына қайта оралып, су толтыру үшін көп уақыт жұмсалуы мүмкін. 2002 жылы Онтарио штатының CL 415 экипажы 4 сағаттық миссия барысында 100 рет су толтырып, Драйден қаласының жанындағы өртке су жеткізді (1 маусым 2002 ж. Драйден өрті #10, Танкер #271, азаматтық идентификаторы C GOGE).

Танымал мәдениетте

CGI фильм "Жұмандар: Өрт сөндіру және құтқару" әуедегі өрт сөндіруді көрсетеді. Стивен Спилбергтің 1989 жылғы қайта түсірілген "Әдетте" фильмінің сюжеті әуедегі өрт сөндіру шараларына арналған. 2003 жылғы тікелей бейнефильм "Құтқарушы батырлар: Кино" фильмінде Венди Уотерс, Ариэль Флайер, Сэм Спаркс, Хал Э. Коптер және Канаданың әуедегі өрт сөндірушілері Канададағы үлкен орман өртіне ден қойды. 2017 жылғы "Only the Brave" фильмінде әуеден өрт сөндірудің бірнеше мысалы бейнеленген.