Атлант мұхиты аймағындағы революциялар (1765-1838)

Кіріспе

1765–1838 жылдар аралығындағы Атлантика әлеміндегі революциялар сериясы. Атлантикалық революциялар (1765 жылдың 22 наурызы – 1838 жылдың 4 желтоқсаны) – 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Атлантика әлемінде болған көптеген революциялар. Ағарту дәуірінен кейін абсолюттік монархияны сынаған идеялар тарала бастады. Осыдан кейін революциялық толқын пайда болды, мақсаты монархиялық билікті жою, Ағартушылықтың идеалдарын күшейту және либерализмді тарату болды. Батыс Африкадағы басқа революциялар дәстүрлі исламмен салыстырғанда теңдік принциптерін ұстанатын ислам формаларына баса назар аударды. 1755 жылы Корсика Республикасының құрылуымен және Понтиак соғысымен үкіметтік өзгерістердің алғашқы белгілері көрінді. Осы ерте революциялардың ең ірісі – 1765 жылы басталган Америка революциясы, ол Америка Құрама Штаттарын құрды. Америка революциясы басқа да қозғалыстарға, соның ішінде 1789 жылғы Франция революциясына және 1791 жылғы Гаити революциясына әсер етті. Бұл революциялар жеке бостандықты меншік құқығымен байланыстыруға негізделген – бұл идеяны Эдмунд Берк таратып жүргізді, сондай-ақ барлық адамдардың теңдігі туралы идея, ол осы революциялардың нәтижесінде жазылған конституцияларда бекітілді.

Тарих

Ол Америка мен Еуропада, соның ішінде АҚШ-та (1765–1783), Польша-Литва одақтастығында (1788–1792), Франция мен Франция бақылауындағы Еуропада (1789–1814), Гаитиде (1791–1804), Ирландияда (1798) және Испан Америкасында (1810–1825) болды. Швейцария, Ресей және Бразилияда кішігірім көтерілістер орын алды. Әр елдегі революционерлер бір-бірін біліп, белгілі бір дәрежеде оларға еліктеді немесе олардан шабыттанды. Жаңа дүниедегі тәуелсіздік қозғалыстары 1765–1783 жылдардағы Америка революциясымен басталды, онда Франция, Нидерланды және Испания Америка Құрама Штаттарының Ұлыбританиядан тәуелсіздік алуына көмектесті. 1790 жылдары Гаити революциясы басталды. Испания Еуропа соғыстарымен айналысқан кезде, материктегі испан колониялары шамамен 1820 жылы тәуелсіздікке ие болды. Ұзақ мерзімді перспективада революциялар көбінесе сәтті аяқталды. Олар либерализм, республикашылдық, аристократияны, патшаларды және орнаған шіркеулерді құлату идеяларын кеңінен таратып, Ағартушылықтың барлық адамдардың теңдігі сияқты жалпыға ортақ идеалдарын, соның ішінде әділдіктің теңдігін, мүдделі емес соттар арқылы, жергілікті әкімшілдердің еркімен берілетін ерекше әділдікке қарсы күшейтті. Олар революцияның қазіргі заманғы түсінігін, түбірінен жаңа үкімет құрып, іс жүзінде жұмыс істей алатынын көрсетті. Революциялық сана пайда болды және бүгінгі күнге дейін дамып келеді. Эдмунд Берк еңбектерін оқығанда Атлантикалық тақырыптың ортақ белгілері біршама бұзылады. Берк 1774 жылы «Америкалық салық салу туралы» еңбегінде алғаш рет американдық отаршылдарды қолдады және олардың меншігі мен басқа да құқықтары тәждің олардың келісімінсіз бұзылып жатыр деген пікірде болды. Алайда, «Франциядағы революция туралы ойлар» (1790) еңбегінде Берк француз революциясының процесін ерекшелеп, өкініш білдірді, себебі осы жағдайда меншік, дәстүрлі және діни құқықтар тәж емес, революционерлермен бірден алынып тасталды. Екі жағдайда да ол Монтескье теориясын ұстанды, онда жеке меншік құқығы жеке бостандықтың маңызды бөлігі болып табылады. Америка революциясы, Атлантикалық революциялардың кең контекстіндегі маңызды оқиға, АҚШ-тың тәуелсіз мемлекет ретінде пайда болуына әкелді. Оның салдары Атлантика арқылы таралып, Еуропа мен Америкадағы келесі тәуелсіздік қозғалыстары мен революцияларға әсер етті. Мысалы, 1790 жылдары Гаити революциясы басталды, ол отаршылдық үкімге қарсы шығып, еркіндік пен теңдікке ұмтылысты оятты. Сол сияқты, 1820 жылдары Испанияның материктегі колониялары Еуропа соғыстарының қайнаған кезінде тәуелсіздікке қол жеткізді. Либерализм мен республикашылдық идеалдарымен жетелерілген бұл өзара байланысты революциялар орнықты аристократияны құлатуға және Ағартушылық принциптеріне негізделген үкіметтер құруға тырысты. Революциялық құмарлық әділдік пен теңдік принциптеріне негізделген түбірінен жаңа үкіметтер құру мүмкіндігіне сенімділікті көрсетті, бұл сезім қазіргі заманда да жаңғырып келеді. Дегенмен, Эдмунд Берк сияқты тұлғалардың қарама-қайшы пікірлерінде көрсетілгендей, Атлантикалық революция тақырыбы күрделілік пен нюанстарға толы болды, ол американдық отаршылдардың әділетсіз салық салуға қарсы күресін қолдады, бірақ француз революциясын меншік және діни құқықтарды бұзғаны үшін сынады.

It took place in both the Americas and Europe, including the United States (1765–1783), Polish–Lithuanian Commonwealth (1788–1792), France and French controlled Europe (1789–1814), Haiti (1791–1804), Ireland (1798) and Spanish America (1810–1825). There were smaller upheavals in Switzerland, Russia, and Brazil. The revolutionaries in each country knew of the others and to some degree were inspired by or emulated them. Independence movements in the New World began with the American Revolution, 1765–1783, in which France, the Netherlands and Spain assisted the new United States of America as it secured independence from Britain. In the 1790s the Haitian Revolution broke out. With Spain tied down in European wars, the mainland Spanish colonies secured independence around 1820. In long term perspective, the revolutions were mostly successful. They spread widely the ideals of liberalism, republicanism, the overthrow of aristocracies, kings and established churches. They emphasized the universal ideals of the Enlightenment, such as the equality of all men, including equal justice under law by disinterested courts as opposed to particular justice handed down at the whim of a local noble. They showed that the modern notion of revolution, of starting fresh with a radically new government, could actually work in practice. Revolutionary mentalities were born and continue to flourish to the present day. The common Atlantic theme breaks down to some extent from reading the works of Edmund Burke. Burke firstly supported the American colonists in 1774 in "On American Taxation", and took the view that their property and other rights were being infringed by the crown without their consent. In apparent contrast, Burke distinguished and deplored the process of the French revolution in Reflections on the Revolution in France (1790), as in this case property, customary and religious rights were being removed summarily by the revolutionaries and not by the crown. In both cases he was following Montesquieu's theory that the right to own property is an essential element of personal freedom. The American Revolution, a pivotal event in the broader context of Atlantic revolutions, leading to the emergence of the United States as an independent nation. Its ripple effects resonated across the Atlantic, influencing subsequent independence movements and revolutions in Europe and the Americas. For instance, the Haitian Revolution erupted in the 1790s, challenging colonial rule and inspiring aspirations for freedom and equality. Similarly, mainland Spanish colonies secured their independence around 1820 amid the turmoil of European wars. These interconnected revolutions, fueled by ideals of liberalism and republicanism, sought to overthrow entrenched aristocracies and establish governments based on the principles of the Enlightenment. The revolutionary fervor underscored the belief in the possibility of creating radically new governments founded on the principles of justice and equality, a sentiment that continues to resonate in modern times. However, the Atlantic theme of revolution faced complexities and nuances, as highlighted in the contrasting views of figures like Edmund Burke, who supported the American colonists' fight against unjust taxation but criticized the French Revolution for its perceived violation of property and religious rights.

Анықтамалар және қосымша оқу

Кенни, Николас және Филип Морган, редакторлар. Атлантикалық әлемнің Оксфорд қолжазбасы: 1450–1850 (Oxford UP, 2011). Донохью, Джон. Күл астындағы от: Англия революциясының Атлантикалық тарихы (U of Chicago Press, 2013). Геггус, Дэвид П. Гаити революциясының Атлантикалық әлемдегі әсері (2002). Жак Годехот. Франция және XVIII ғасырдағы Атлантикалық революция, 1770–1799 (1965). Гулд, Элига Х. және Питер С. Онуф, редакторлар. Империя және Ұлт: Атлантикалық әлемдегі Америка революциясы (2004). Грин, Джек П., Франклин В. Найт, Вирджиния Гуеда және Джейме Э. Родригес О. «AHR Форумы: Америкадағы революциялар», Америка тарихи шолуы (2000) 105#1 92–152. Жаңа әлемдегі әртүрлі революцияларды салыстыратын озық ғылыми эсселер. JSTOR-да. Клустер, Вим. Атлантикалық әлемдегі революциялар: Салыстырмалы тарих (2-ші басылым, 2018). Леонард, А. Б. және Дэвид Претел, редакторлар. Кариб теңізі және Атлантикалық әлемдік экономикасы (2018). Палмер, Роберт. Демократиялық революциялар дәуірі. 2 томдық (1959, 1964). Перл Розенталь, Натан. «Атлантикалық мәдениеттер және революция дәуірі». Уильям және Мэри тоқсаны. 74.4 (2017): 667–696. Онлайн. Петерсон, Марк. «Атлантикалық революциялар дәуірінің Кембридж тарихы» (2023) 159–541 беттер. https://doi.org/10.1017/9781108567671.008. Поласки, Джанет Л. Шекарасыз революциялар (Yale UP, 2015). 392 бет. Онлайн шолу. Потофский, Аллан. «Атлантикалық Париж: Ескі режимнен революцияға дейін». Француз тарихы. 25.1 (2011): 89–107. Сепинволл, Алисса Г. «Атлантикалық революциялар», «Қазіргі заманғы әлем энциклопедиясында», ред. Питер Стернс (2008), I: 284–289. Верховен, В. М. және Бет Долан Каутц, редакторлар. Революциялар және суайдындар: Трансатлантикалық диалогтар, 1775–1815 (1999). Видаль, Сесиль және Мишель Р. Грир. «Атлантикалық әлемнің жан-жақты тарихы ма, әлде Атлантикалық әлемдегі және одан тыс жерлердегі байланысты тарихтар ма?» Annales. Тарих, әлеуметтік ғылымдар. 67#2 (2012). Онлайн.