Кіріспе

Уэльстік футболшы және менеджер (1949 жылы туған)

Джон Бенджамин Тошак (22 наурыз 1949 жылы туған) – Уэльстің бұрынғы кәсіби футболшысы және менеджері. Ол өзінің ойыншылық мансабын туған қаласы Кардифф Сити клубында жасөспірім шағында бастады. 1965 жылы дебют жасағанда клубтың ең жас ойыншысы атанды. Бірінші командаға бекітілгеннен кейін, ол барлық жарыстарда 200-ден астам ойын өткізіп, Брайан Кларкпен табысты серіктестік құрды және 100 гол соқты. 1970 жылы бірінші дивизиондағы «Ливерпуль» клубына қосылды, онда Кевин Киган және Стив Хейуэймен есімдері шыққан шабуылдық серіктестік құрды. Бұл серіктестік клубқа екі лига титулын, Еуропа кубогын, екі рет УЕФА кубогын, Англия кубогын (FA Cup) және УЕФА Суперкубогын жеңуге көмектесті. Оның Киганмен арадағы байланысы соншалықты күшті болғандықтан, олардың ойын стилі телепатиялық деп сипатталды. Көбейіп бара жатқан жарақаттар оны 1978 жылдың наурыз айында «Суонси Сити» клубына ойыншы-менеджер ретінде ауысуға итермеледі. Ол клубты төрт маусым ішінде үш дивизионға көтерді, оларды төртінші дивизионнан бірінші дивизионға жеткізді. Бұл жетістігі үшін «Ливерпульдің» бұрынғы бапкері Билл Шэнкли оны «ғасырдың менеджері» деп атады. Мансабында Футбол лигасының 350-ден астам ойынында 150-ден астам гол соқты, сондай-ақ Уэльс құрамасында халықаралық деңгейде өнер көрсетіп, 40 матч өткізіп, 13 гол соқты. 1984 жылы «Суонси Ситиден» кеткеннен кейін шетелде бапкерлік мансабын бастады, Португалияның «Спортинг» клубын, ал кейін 1987 жылы Испанияның «Реал Сосьедад» клубын басқарды, соның нәтижесінде Испания Кубогын жеңіп алды. Екі жылдан кейін «Реал Мадридтің» бапкері болып тағайындалды және команданы рекордтық ұпай саны мен соққан голдарының есебінен бес мәрте қатарынан Ла Лига чемпионы атанды. Бірақ келесі маусымның сәтсіз басталуы 1990 жылдың қарашасында оның жұмыстан босатылуына әкелді, ол «Реал Сосьедадқа» оралды. 1994 жылы «Сосьедадта» жұмыс істеген кезінде Уэльс құрамасының қосымша бапкері болып тағайындалды, бірақ бір матчтан кейін 47 күннен соң қызметінен кетті, себебі жанкүйелер арасында бұрынғы бапкер Терри Йоратқа қолдау күшті болды және «саяси соғыс» болды. Түркияның «Бешикташ» клубымен жұмыс істегеннен кейін ол екінші рет «Реал Мадридке» оралды, бірақ жеңілістен кейін өткізген баспасөз конференциясында ойыншыларын сынаған сөздерін қайтарудан бас тартқандықтан он айдан кейін жұмыстан босатылды. 2004 жылы ол екінші рет Уэльс құрамасының бапкері болып тағайындалды және алты жыл бойы команданы басқарды, үш сәтсіз іріктеу кампаниясына жетекшілік етті. Кейін Македония және Әзірбайжанның «Хазар Ланкаран» клубын басқарды, ал мансабында алғаш рет Еуропадан тыс жерде Марокконың «Уидад Касабланка» және Иранның «Трактор» клубтарымен жұмыс істеді.

Ерте өмір

Джон Тошак 1949 жылдың 22 наурызында Уэльстің Кардифф қаласында дүниеге келді және қаланың Кантон ауданындағы Нортумберленд көшесінде өсті. Оның әкесі Джордж Шотландияның Данфермлин қаласынан шыққан және ағаш шеберлігімен айналысқан. Ол Уэльске Әскери-әуе күштерінде (RAF) қызмет етіп, MOD St Athan-да орналасқанда Тошақтың анасы Джоанмен танысып, кейіннен оған үйленді. Жасөспірім шағында Тошак регби және крикет ойындарымен де айналысты, бірақ регби ойнағанда иығының сынуы футболға назар аударуға итерді. Кейіннен ол Уэльстің 15 жасқа дейінгі құрама командасына шақырылды. Клубқа келген күндері Джон Чарльздың бут киімдерін тазалау жұмысын істеді. Бұл рекорд 41 жыл бойы сақталды, 2007 жылы Аарон Рэмзи бұзғанша. Алғашқы ойынындағы өнері жаттықтырушы Джимми Скоуларды келесі матчта оны негізгі құрамға қоюға көндірді. Тошак тағы да гол соқты, Миддлсброға қарсы өткен 4:3 есебімен жеңіске жетіп, екі голдың авторы атанды. 1968 жылдың қаңтарында Уэльс кубогында Эбб Вейл клубына қарсы 8:0 есебімен жеңіске жетіп, карьерасындағы алғашқы хет-тригін жасады.

Ливерпуль

1970 жылғы 11 қарашада «Ливерпуль» клубының бас жаттықтырушысы Билл Шенкли шабуылшыға 111 000 фунт төледі, соның 100 000 фунты ойыншыны сату үшін «Кардифф Сити» клубына, ал Футбол лигасы трансфер үшін 5 500 фунт алды, ал Тошак өзіне қалған 5 500 фунтты алды. Ол өзінің тұңғыш ойынын үш күннен кейін, 1970 жылғы 14 қарашада «Анфилд» стадионында «Ковентри Сити» клубымен голсыз тең түсті. Оның алғашқы голы бір аптадан соң, 21 қарашада «Анфилд» стадионындағы «Мерсисайд» дербиінде соғылды. Ойынның бірінші жартысы 0:0 есебімен аяқталды, екінші жартысының басында «Эвертон» екі гол соқты. 76-шы минутта Тошак Стив Хайуэйдің пасынан гол соғып, ойынды өзгертті. «Анфилд» стадионындағы алғашқы маусымында Тошак барлық турнирлерде жеті гол соқты, бірақ оның әуедегі шеберлігі «Ливерпульдің» ойын стилінде маңызды рөл атқарды, бұл командаға 1971 жылғы Англия кубогының финалына жете көмектесті, онда «Арсеналға» 2:1 есебімен жеңіліп қалды. Келесі жылы Кевин Киган «Сканторп Юнайтедтен» «Ливерпульге» қосылды және екеуі табысты серіктестік құрды, олардың ойынды түсінуі телепатиялық деңгейде болды. Тошак әуеде доптарды ұтып алып, Киган оларды голға айналдыратын. Дон Ревидің «Лидс Юнайтед» клубы Пасха дүйсенбісі күні «Анфилдке» 1972-1973 жылдарғы Футбол лигасының титулы үшін таласқан үш команданың екеуінің кездесуіне келді. Ойынның 47-ші минутында Питер Кормак «Ливерпульді» алға шығарды, ал Киган ойын соңында екінші голды соғып, жеңіске жеткізді. «Арсенал» «Саутгемптонмен» тең түскендіктен, «Ливерпуль» «Лестер Ситимен» 0:0 есебімен тең түсіп, 1966 жылдан бергі алғашқы маңызды трофейін жеңіп алды. Тошак 1972-1973 жылғы УЕФА кубогын жеңуге де көмектесті, онда «Ливерпуль» неміс командасы «Боруссия Мёнхенгладбахымен» кездесті. 1973 жылғы УЕФА кубогының финалының бірінші ойыны «Анфилд» стадионында 27-ші минутта қатты жаңбырдың салдарынан тоқтатылып, келесі күні қайтадан өткізілді. Киган Тошак әуеде ұтып алған доптардан екі гол соғып, 3:0 есебімен жеңіске жетті. «Ливерпуль» жауапты ойында 2:0 есебімен жеңіліп қалды, бірақ жалпы есеп бойынша 3:2 есебімен жеңіске жетті. Тошак 1974 жылғы Англия кубогының финалында да ойнады, онда «Ливерпуль» «Ньюкасл Юнайтедті» 3:0 есебімен жеңді, ал ол «Бристол Сити» және «Лестер Сити» клубтарына қарсы ширек және жартылай финалдық ойындарда жеңіске гол соққан болатын. Алайда, ол медициналық тексеруден өтпегендіктен келісім бұзылды және 25 жасында мамандандырылған дәрігерлер Тошаққа жарақаттарының күшеюіне байланысты ойнауға шамалы он екі ай ғана қалғанын айтты. Бірақ ол көп ұзамай қайтадан негізгі құрамға еніп үлкерді.

Халықаралық мансап

Тошак Уэльс құрамасының құрамында мектеп оқушысы және 23 жасқа дейінгі жаста ойнады, ал 1969 жылғы 26 наурызда Батыс Германиямен 1:1 есебімен тең түскен матчта тұңғыш рет ұлттық құрама сапында дебют жасады. Алғашқы голын ол бір айдан кейін Шығыс Германияға қарсы өткен 2:1 есебімен жеңілген келесі ойында соқты. Ол 1976 жылғы УЕФА Еуропа чемпионатының іріктеу тобында Уэльс құрамасының жеңіске жеткен құрамында болды, іріктеу кезеңінде үш гол соқты, бірақ Югославиямен өткен екі ойындық плей-оффта жеңіліске ұшырады. Ол барлығы 40 матчта ойнап, 13 гол соқты, оның ішінде 1979 жылғы Британдық үй чемпионаттарында Шотландияға қарсы хет-трик жасады.

Суонси қаласы

Ливерпульдегі келісімшартынан босатылған Тошак жаттықтырушылық қызметке көшуді жоспарлады және бұрынғы клубы Кардифф Ситиге бапкерлік лауазымға үміттенді, бірақ менеджер Джимми Эндрюс оның бұл қызметке лайықтылығына күмән келтіргендіктен өтініші қабылданбады. Оның орнына Тошакқа Суонси Сити клубының төрағасы Малкольм Струэль телефон соғып, клубта кездесуге шақырды. Осы кездесуден кейін 1978 жылдың 1 наурызында Тошак төртінші дивизиондағы Суонси клубының ойыншы-бапкері болып тағайындалды, бұл оны Футбол лигасының ең жас бапкері етіп, 29 жасында рекорд жасады. Ол Гарри Гриффитстің орнын басып, клубтың күнделікті тәртібінің көптеген аспектілерін өзгертіп, ойыншылардың диетасын жақсартты, алкоголь тұтынуын шектеді және сыртқы матчтарға саяхатты ұйымдастыруды қайта қарады. Екінші дивизиондағы алғашқы маусымында ортаңғы көрсеткіштерді көрсеткен Суонси, 1981 жылдың 2 мамырында Престон Норт-Эндті 3:1 есебімен жеңіп, төрт маусым ішінде үшінші рет жоғары дивизионға өтті. Тошақтың жетістіктеріне риза болған Ливерпульдің бұрынғы бапкері Билл Шенкли оның еңбектерін жоғары бағалап: «Ол керемет жұмыс жасады, тіпті оны ғасыр бапкері деп айтуға болады» деді. Клубтағы жетістіктері үшін Тошак маусым ортасында MBE орденімен марапатталды. Бірақ ол Испанияға кетіп, Реал Сосьедад клубының бапкері болды, онда ол 1986-1987 жылғы Испания Кубогын жеңіп алды және 1988 жылы лигада екінші орынды иеленді. Келесі маусым Ла Лигада он бірінші орында аяқталғанмен, 1989 жылы Тошак Реал Мадридтің бапкері болып тағайындалды. Ол Оскар Руггери мен Фернандо Иерроны клуб құрамына қосып қорғанысын күшейтті, бірақ бәсекелес «Барселонадан» жеңіліске ұшырап, Еуропа Кубогының екінші турындағы ойында ұтылып, қиын жағдайға түсті. Дегенмен, ол лига кестесінде алғашқы он матчтан кейін көшбасшылықты сақтап, жергілікті баспасөздің қысымына қарамастан, маусым соңында рекордтық 107 гол соғып, лига титулын жеңіп алды. Бұл сол кезде бір маусымда 100-ден астам гол соққан екінші команда болды. Алғашқыда кеңесші рөлінде болған Тошак, жақын арада команданы басқаруға кірісті. Испанияда Тошак «Джон Бенджамин» деп танылды, себебі оның орта аты испандық әкесінің тегі деп қате түсінік болды, сондықтан оны «JB» деп лақап атады. Ол баспасөз конференцияларында ағылшын тіліндегі фразеологиялық тіркестерді испан тіліне сөздерінше аударғандықтан испан журналистерінің қыңжылуына себеп болды.

Уэльс ұлттық футбол құрамасы

1994 жылы Тошак Уэльс құрамасының бас жаттықтырыушысы болып тағайындалды, Терри Венаблз бен Бобби Робсонға ұсыныс жасалғаннан кейін, ол Sociedad командасын басқару лауазымын параллель алып жүрді. Команданың күтілетін он ресми матчы испан лигасының үзілісімен сәйкес келгенімен, ол егер басқа халықаралық матчтар отандық матчтармен қақтығысса, Sociedad әрқашан басымдыққа ие болатынын айтты. Ол 1994 жылғы ФИФА Әлем Кубогына іріктеуден шамалы қалып қойған және лауазымын сақтап қалуға ниет білдірген Терри Йоратты алмастырды, бірақ Уэльс Футбол қауымдастығы (FAW) оған жаңа келісімшарт ұсынбады. Тошак Уэльске матчтан екі күн бұрын келді және командамен бір ғана жаттығу жасады, содан кейін оның лауазымға деген адалдығы күмәндау тудырды. Уэльс жанкүйерлері Йораттың FAW-дан кетуіне қарсы болғандықтан, Норвегияға қарсы көңіл көншітпейтін ойыннан кейін команда жартылай және толық уақытта сыбдырылды, ал Тошак 47 күн басқарғаннан кейін лауазымынан кетті. Кейін ол Йораттың кескілесімді кеткенінен кейін команда төңірегінде саяси "соғыс" болғанын және ол жағдайдан "қолын жуып" алғанын мәлімдеді.

Бешиктас және "Реал Мадридке" оралу

Сосьедадтан кеткеннен кейін ол екі жыл бойы «Депортиво де Ла Коруньяны» басқарды. Ол екі ойыншыны өзінің білімісіз трансферлегеннен кейін қызметтен кетіп, Боби Робсонның ұсынысымен Түркияға көшіп, «Бешиктасқа» қосылды. Тошак өзінің сөздерінің мақсаты – мотивациялық тактика болғанын айтты және клуб президенті Лоренцо Санцтың пікірін қайтарып алу туралы өтінішіне бас тартып, «Бернабеу стадионының үстінен шошқаның ұшуы мүмкін» деді. Кейін Тошак Мадрид клубына сот процесі ашты және 700 000 фунт стерлингтен астам өтемақы алды. Одан кейін ол қысқа мерзімге француздық «Сен-Этьен», үшінші рет «Реал Сосьедад» және итальяндық «Катания» командаларымен жұмыс істеді, содан соң «Реал Мурсиямен» Испанияға қайта оралды.

Уэльс (екінші рет)

2004 жылдың қарашасында Тошак ФАУ-дың «бір ауыздан» таңдалғаннан кейін екінші рет Уэльс ұлттық құрамасының бас бапкері болып тағайындалды. Ол француз Филипп Трусье және Уэльстің бұрынғы халықаралық футболшысы Дин Саундерспен бірге үштікке енді. Тошақтың тағайындалуы кейбір тәжірибелі ойыншылардың наразылығын тудырды, Робби Савидж тағайындалған жағдайда ойыншылардың наразылығына ұшырауы мүмкін екенін мәлімдеді. Тошак тағайындалғаннан кейін бірнеше ай ішінде жеті ойыншы халықаралық карьерасын аяқтады, олардың ішінде бұрын Тошақтың пікірлерін сынаған капитан Гэри Спид, Марк Пембридж және Энди Мелвилл болды. Уэльс құрамасының бұрынғы бас бапкері Марк Хьюз Тошақтың осы лауазымға лайықтылығына күмән келтірді, Тошақтың UEFA бапкерлік лицензиясының болмауы жұмысқа орналасудың алғы шарты болуы керек екенін айтты. Бас бапкер болып тағайындалғаннан кейін Тошак жасаған алғашқы қадамдарының бірі – Брайан Флиннді Уэльстің жасөспірімдер құрамаларына жетекші етіп тағайындау болды, ол Иан Раш пен Невилл Саутоллдың орнын басты. Екеуі де қартайып бара жатқан құраманы жаңартуға және Уэльс құрамасынан ойнауға құқығы бар Эшли Уильямс сияқты жаңа ойыншыларды табуға кірісті. Оның бас бапкер ретіндегі алғашқы матчы 2005 жылдың 9 ақпанында Венгриямен өткен жолдастық ойын болды, ол Уэльстің 2:0 есебімен жеңісімен аяқталды, екі голды да Крейг Беллами соқты. Алғашқы ресми матчы бір айдан кейін Австрияға қарсы өтті, нәтижесі 2:0 есебімен жеңіліс болды. Тошак матчты 0:0 есебімен кеш ауыстырғаны үшін сынға ұшырады, бұл Австрияға ойынға қайта оралуға және екі гол соғуға мүмкіндік берді. Төрт күннен кейін Австрияға тағы да жеңіліс, Уэльстің 2006 жылғы ФИФА Әлем Чемпионатына қатысу үмітін толыққанды жойды. Зейнеткерліктер мен тұрақты түрде құрамнан шығарылғандардың көп болуына байланысты Тошак қиын іріктеу турнирінде жас құрамды пайдалануға мәжбүр болды. Нәтижесінде Уэльс жеті команданың ішінде бесінші орынды алып, 2008 жылғы Еуропа Чемпионатына қатыса алмады. 2009 жылдың ақпан айында Польшаға ұтылғаннан кейін жанкүйерлер ашуға іш толды, капитан Крейг Беллами жанкүйерлермен ауызша қақтығысты, ал бір айдан кейін Финляндияға ұтылғаннан кейін ойыншылар стадионнан ысқырық естіп шықты. Тошак 2010 жылдың 9 қыркүйегінде тараптардың өзара келісімімен қызметтен кетті, бірақ ол келесі екі іріктеу матчында лауазымында қалуға ниетті екенін айтқан еді. Уэльс құрамасын алты жыл басқарған кезеңде 18 ойыншы халықаралық карьерасын аяқтады, бірақ ол көптеген жаңа ойыншыларға дебют жасауға мүмкіндік берді, олардың көптегені 2016 жылғы Еуропа Чемпионатының жартылай финалына дейін жеткен құрамға енді.

Македония ұлттық құрамасы

Уэльстегі лауазымынан кеткеннен кейін он бір ай өткен соң Тошак 2011 жылдың 7 тамызында Македония ұлттық футбол құрамасының бас жаттықтырыушысы болып тағайындалды. Бірақ, оның басшылығымен Македония сегіз ойынның тек біреуінде ғана жеңіске жетті және 2012 жылдың 13 тамызында Македония футбол федерациясының президенті Ильчо Гьоргиоскидің елге қоныс аудару туралы талабына бас тартылғаннан кейін ұлттық құрамамен жасалған келісім-шарты бұзылды.

Хазар Ланкаран

2013 жылдың 8 наурызында Тошак Әзербайжан Премьер-лигасының «Хазар Ланкаран» клубының жаттықтырушысы болып 2013 жылдың 15 наурызында тағайындалатыны жарияланды. Оның тағайындалған кезде «Хазар Ланкаран» лигада сегізінші орында тұрды және маусымның соңғы 10 ойынында құлдыраудан сақтау үшін күресіп жатты. Тошактың «Хазар Ланкаран» командасының басқаруымен өткен алғашқы ойын АЗАЛ клубымен 1:1 есебімен тең аяқталды. Тошақтың алғашқы жеңісі екінші ойында, кестеде соңғы орында тұрған «Кəпəз» клубына қарсы 1:2 есебімен алысқа сапарда тіркелді. «Хазар Ланкаран» маусымды сегізінші орында аяқтады, Тошак басқарған кезде лигада тоғыз ойынның үшеуінде жеңіске жетті, үш ойын тең аяқталды және үш ойында жеңіліске ұшырады. Тошак сонымен қатар «Хазар Ланкаранды» 2012–13 жылғы Әзербайжан кубогының финалына жеткізді, жартылай финалда «Баку» клубын 2:1 есебімен жеңіп, нәтижесінде Премьер-лига чемпионы «Нефтчи Баку» клубымен ойын өткізді, онда «Хазар» пенальтилер сериясында 5:3 есебімен жеңіліске ұшырады. «Нефтчи Баку» Премьер-лига мен Кубокты жеңіп алғандықтан, «Хазар» UEFA Еуропа лигасына қатысу құқығын алды. Тошак «Хазар Ланкаран» клубымен алғашқы кубогын 2013 жылдың 23 қазанында «Нефтчи Баку» клубын 2013 жылғы Әзербайжан Суперкубогында жеңіп алды. 2013 жылдың 22 қарашасында Тошак маусымның алғашқы 14 ойынында 14 ұпай жинағаннан кейін «Хазар Ланкаран» клубының бас жаттықтырушысы лауазымынан кетті, бұл «Хазарды» лигада сегізінші орында қалдырды.

Уайдад Касабланка

2014 жылдың 20 маусымында Тошак марокколық "Уидад Касабланка" клубының бас жаттықтырушысы болып тағайындалды. Ол команданы алғашқы маусымда лига чемпионы титулына жеткізді, ал келесі жылы екінші орынды иеленді. Бірақ 2016 жылдың 16 қыркүйегінде, 2016 жылғы Африка Чемпиондар лигасының жартылай финалының бірінші ойынында "Замалек" клубынан күйретін жеңіліс алғаннан кейін, Тошак пен "Уидад Касабланка" клубтарының жолдары айырылысты.

Трактор

2018 жылдың маусым айында ол 2021 жылға дейін ирандық «Трактор» командасының бас жаттықтырышы болып тағайындалды. 2018 жылдың қыркүйек айында ол клубты тастап кетті.

Жеке өмір

1969 жылы 7 маусымда Тошак 20 жасында Кардиффтегі Грангетауннан Сьюзан Баннға Кантондағы Сент-Джон шіркеуінде үйленді. 43 жыл бірге тұрғаннан кейін, жұбайлар 2012 жылы әйелі "жарамсыз мінез-құлық" деп көрсетіп, ажырасып кетті. 1981 жылы Тошак BBC Wales Жылдың спортшысы атағын жеңіп алды және 1982 жылғы Жаңа жылдық наградалар тізімінде футболға қосқан үлесі үшін MBE орденімен марапатталды. 1982 жылы ол Лондонның Роемптон клубында Эмонн Эндрюспен күтпеген кездесуде This Is Your Life бағдарламасының кейіпкері болды. 2022 жылдың 27 ақпанында Тошак COVID-19 жұқтырып, испандық ауруханада ауыр халде жатқаны хабарланды.