Кіріспе
Орталық Оңтүстік Мексиканы қамтитын белсенді жанартау белдеуі.
Тарих
Транс-Мексикалық жанартау белдеуі Орталық Оңтүстік Мексика арқылы Тынық мұхитынан Мексика шығанағына дейін 18°30'N және 21°30'N аралығында Солтүстік Америка тақтасының оңтүстік шетінде орналасқан. Бұл шамамен 1000 километрлік ұзындығы бар, 90–230 километрлік ені бар құрылым – шығыстан батысқа қарай созылған, белсенді, құрлықтағы жанартаулық доға; шамамен 160 000 км² аумақты қамтиды. Транс-Мексикалық жанартау белдеуі ерекше жанартау белдеуі болып табылады; ол Орта Америка шұңқырына параллель емес, сонымен қатар көптеген ірі стратовулкандар доғаның бағытына көлбеу орналасқан. Географиялық құрылымның күрделілігіне қоса, магмалық құрамы да әртүрлі – субдукциямен байланысты өнімдер басым, бірақ плита ішіндегі геохимиялық белгілер байқалады. Белдеудің көптеген қызықты ерекшеліктері, әдеттегі субдукция сценарийіне негізделген бірнеше гипотезаларды тудырды: плита ішіндегі бұрылысқан трансформациялық жарылымдар, мантия қалыңдықтары, континенттік жарылымдар және Тынық мұхитының шығысқа қарай жылжуы. Кейінгі Эоценнен орта Миоценге дейін жанартаулық доғаның сағат тіліне қарсы айналуы, бұрын белсенді болған Сиерра-Мадре-Оксидентальды қазіргі белсенді Транс-Мексикалық жанартау белдеуіне айналдырды. Орта Миоценге таяп, кремнийлі құрамнан мафикалық құрамға көшу аяқталды, және осыны Транс-Мексикалық жанартау белдеуінің пайда болуы деп санауға болады.
Тақта эволюциясы
Субдукциялық пластиналар шамамен 23 миллион жыл бұрын Фаралон пластинасының ыдырауынан пайда болды, ол экваторлық ендіктерде екі пластинаны – Кокос пластинасын және Оңтүстік Наска пластинасын құрды. Ривера пластинасы Кокос пластинасынан бөлініп шыққан соңғы фрагмент болды және шамамен 10 миллион жыл бұрын микропластинаға айналды. 3) Соңғы миоценнің басындағы плиоценде Flat Slab Subduction салдарынан көбірек кремнийлі вулканизм пайда болды, ол белдеуді ішкі аймаққа қарай солтүстікке қарай жылжытты. Кейінгі миоценде (~11 миллион жыл бұрын) шығысқа қарай қозғалған мафикалық вулканизмнің күшті толқыны бұрын қалыптасқан доғаның солтүстігіндегі бүкіл Орталық Мексиканы шарлады және шамамен 3 миллион жыл бұрын аяқталды. Мафикалық лаваның пайда болуы плитаның жарылуының бүйірлік таралуын көрсетеді, бұл Баха-Калифорния астындағы субдукцияның тоқтауынан туындады, соның нәтижесінде астеносфера мантиялық кенеге енуге мүмкіндік алды. Бұл вулканизм жарықтар арқылы базальттық үстірттерді, немесе сирек кездесетін кішкентай қалқан тәрізді жанартаулар мен лава конустарын құрды, лава көлемі шығысқа қарай азайды.
Өңір
Батыстан Транс-Мексикалық жанартау белдеуі Колима мен Халискодан шығысқа қарай солтүстік Мичоакан, оңтүстік Гуанахуато, оңтүстік Керетаро, Мексика штаты, оңтүстік Идальго, Федералды округ, солтүстік Морелос, Пуэбла және Тлаксакала арқылы орталық Веракрусқа дейін созылады. Мексика үстірті солтүстікке қарай орналасқан, батысында Сиерра-Мадре-Оксиденталь, ал шығысында Сиерра-Мадре-Ориентальмен шектелген. Пуэбла мен Веракрус штаттарындағы Кофре-де-Пероте және Пико-де-Оризаба жанартаулары Транс-Мексикалық жанартау белдеуінің Сиерра-Мадре-Ориентальмен қосылған жерін көрсетеді. Оңтүстікке қарай Балсас өзенінің бассейні Транс-Мексикалық жанартау белдеуі мен Сьерра-Мадре-дель-Сур арасында жатыр. Бұл аймақ ірі Сьерра-Мадре жүйесінің физиографиялық бөлімінің ерекше физиографиялық аймағы болып табылады.
Бағаналар
Ең биік нүктесі, сонымен қатар Мексикадағы ең биік нүкте – Пико де Орисаба, сонымен қатар Ситлалтепель деп те аталады, орналасқан. Бұл және тағы бірнеше биік шыңдар белсенді немесе ұйықтап жатқан жанартаулар болып табылады. Осы қатардағы басқа да маңызды жанартаулар (батыстан шығысқа қарай): Невадо-де-Колима, Парикутин, Невадо-де-Толука, Попокатепетль, Истацциуатль, Матлалкуейитль, Кофре-де-Пероте және Пико де Орисабаның ілесі Сьерра-Негра.
Экология
Тауларда Транс-Мексикалық жанартау белдеуінің қарағай-дуалы ормандары орналасқан, бұл Мезоамерикалық қарағай-дуалы ормандардың кіші аймақтарының бірі. Транс-Мексикалық жанартау белдеуінде көптеген эндемикалық түрлер кездеседі, оның ішінде Транс-Вулкандық жаңқа (Aphelocoma ultramarina). Жанартау күлі аймақтағы топырақты өте құнарлы етеді, бұл (әсіресе биіктікпен байланысты тропикалық климатты жұмсартумен бірге) белдеуде адамдардың тығыз қоныстануына алып келді, бұл кейде қоршаған ортаға ауыр жүк салады.