Кіріспе

Арқа сүйегіне қосылған химиялық топ – химия термині, кез келген ұзын молекуланың бүйір тізбегі. Органикалық химия мен биохимияде бүйір тізбек – молекуланың "негізгі тізбегі" немесе арқа сүйегі деп аталатын өзекті бөлігіне қосылған химиялық топ. Бүйір тізбек – молекуланың ірі көмірсутек арқа сүйегіне қосылған көмірсутек тармағының бір бөлігі. Бұл молекуланың қасиеттері мен реакциялық қабілетін анықтайтын факторлардың бірі. Бүйір тізбек ілмекті тізбек деп те аталады, бірақ ілмекті топтың (бүйірлік топтың) өзгеше анықтамасы бар.

Конвенциялар

R орын басушысы химиялық құрылымдар сызбаларында алкил (қаныққан көмірсутек) топтарының тізбектері үшін жиі қолданылатын жалпы белгі ретінде пайдаланылады. Құрылымдық сызбаларда көміртекті емес топтарды көрсету үшін X, Y немесе Z әріптері жиі қолданылады.

Тарих

R символын 19 ғасырдағы француз химигі Шарль Фредерик Герхардт енгізді, ол оны қабылдауды қолдады, себебі ол бірнеше еуропалық тілдерде "тамыр" немесе "қалдық" сөздерінің бас әрпімен сәйкес келеді: француз тілінде racine ("тамыр") және résidu ("қалдық"), осы терминдердің ағылшын тіліндегі сәйкес аудармалары, сондай-ақ radical (өзі латын тіліндегі radix сөзінен шыққан), латын тілінде radix ("тамыр") және residuum ("қалдық"), және неміс тілінде Rest ("қалдық" және химия контекстінде "қалдық" және "радикал").

Органикалық химия

Полимерлік ғылымда олигомерлік немесе полимерлік тармақтың бүйір тізбегі полимердің негізгі тізбегінен өседі. Бүйір тізбектер полимердің қасиеттеріне, әсіресе оның кристалликтігіне және тығыздығына маңызды әсер етеді. Олигомерлік тармақ қысқа тізбекті тармақ деп, ал полимерлік тармақ ұзақ тізбекті тармақ деп аталады. Бүйірлік топтар бүйір тізбектерден өзгеше; олар олигомерлік немесе полимерлік емес.

Биохимия

Ақуыздарда, аминқышқылдарының қалдықтарынан тұратында, бүйірлік тізбектер амид тірекшесінің альфа-көміртек атомдарына жалғасады. Альфа-көміртекке жалғанған бүйірлік тізбек әрбір аминқышқылға тән және аминқышқылдың зарядын және полярлығын анықтауға жауапты. Аминқышқылдарының бүйірлік тізбектері ақуыздың дұрыс бүктелуіне және оның функциясына әкелетін көптеген өзара әрекеттесулерге де жауапты. Бірдей полярлы аминқышқылдары көбінесе бір-біріне тартылысады, ал полярлы емес және полярлы тізбектер көбінесе бір-бірін тебіледі. Полярлы емес/полярлы өзара әрекеттесулер ақуыздың ішінде кеңінен таралғандықтан, олардың көп саны екінші құрылымды тұрақтандыруда маңызды рөл атқара алады. Бүйірлік тізбек атомдарының кеңістіктегі орналасуын ақуыз тірекшесінің геометриясына сүйене отырып, бүйірлік тізбекті қайта құруға арналған есептеу құралдарын пайдалану арқылы болжауға болады.