Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Археологиялық құбылыс
Archaeological phenomenon
Ағып жатқан тастар – үңгір қабырғаларымен немесе еденімен су аққан жерде пайда болатын кальцит немесе басқа карбонат минералдарының қабат тәрізді шөгінділері. Олар көбінесе әктастардағы "ерітінді үңгірлерінде" кездеседі, онда олар ең көп таралған үңгір түзілімдері болып табылады. Дегенмен, олар еріген минералдарды жинаған су кіретін кез келген үңгірде қалыптасуы мүмкін. Ағып жатқан тастар вадозалық сүзілу суларының газсыздануы арқылы пайда болады. Сондай-ақ, бетон, әк немесе ерітіндіден шайылып алынған кальций гидроксиді нәтижесінде адам жасаған құрылыстарда да ағып жатқан тастар пайда болуы мүмкін. Үңгір ортасынан тыс жерде пайда болатын және үңгір түзілімдерінің пішіндерін имитациялайтын осы екіншілік шөгінділер "кальтемиттер" деп жіктеледі және бетонның бұзылуымен байланысты.
Flowstones are sheetlike deposits of calcite or other carbonate minerals, formed where water flows down the walls or along the floors of a cave. They are typically found in "solution caves", in limestone, where they are the most common speleothem. However, they may form in any type of cave where water enters that has picked up dissolved minerals. Flowstones are formed via the degassing of vadose percolation waters. Flowstone may also form on manmade structures as a result of calcium hydroxide being leached from concrete, lime or mortar. These secondary deposits created outside the cave environment, which mimic the shapes and forms of speleothems, are classified as "calthemites" and are associated with concrete degradation.
Құрылу
Жер бетіне немесе көлбеу қабырғаларға ағып жатқан су қабаттары кальций карбонаты (кальцит), арагонит, гипс немесе басқа да үңгір минералдарының қабаттарын түзетін болады. Бұл минералдар суда еріген күйде болады және су қозғалыс арқылы еріген көмірқышқыл газын жоғалтқанда шөгіндіге түседі, яғни ол минералдарды ерітіндіде ұстай алмайды. Ағын тастары осы шөгінділердің жұқа қабаттары бірінің үстіне бірі жиналғанда пайда болады, кейде шөгінді қалыңдаған сайын дөңгелек пішінге ие болады. Ағын тастарының екі кең таралған түрі бар: туф және травертин. Туф әдетте кальций карбонатының шөгіндісінен түзіледі және кезекті, тесікті құрылымымен ерекшеленеді. Травертин – көбінесе ағыстар мен өзендерде пайда болатын кальций карбонатының шөгіндісі. Оның құрылымы қабатты болып келеді және сталагмиттер мен сталактиттер сияқты құрылымдарды қамтиды. Бұл шөгінділер қабырғаның ілгері созылған бөліктерінен төмен түсетін "драпериялар" немесе "перделер" деп аталатын жұқа қабаттар түрінде кездеседі. Кейбір драпериялар мөлдір, ал кейбіреулерінде қоңыр және бежевый қабаттар болады, олар көлемді беконға ұқсайды (көбінесе "үңгір беконы" деп аталады). Ағын тастары үңгірлердегі ең ірі құрылымдардың бірі болғанымен, олар бір тиісуден зардап шегуі мүмкін. Адам саусақтарынан шыққан май судың ағынын сол жерден ауыртпалайды, нәтижесінде ол кеуіп қалады. Ағын тастары өткен құрғақшылық кезеңдерін анықтауға да көмектеседі, себебі олардың қалыптасуы үшін судың болуы қажет. Судың ұзақ уақыт бойы болмауы тау жыныстарының жазбасында ағын тастарының жоқтығы немесе болуы және олардың құрылымдық ерекшеліктері арқылы із қалдырады. Ал бетон құрылыстарындағы осы екіншілік шөгінділер бетонның бұзылуының нәтижесі болып табылады, онда кальций иондары ерітіндіге өтіп, құрылыстың бетіне қайта шөгіп, ағын тастары, сталактиттер мен сталагмиттерді құрайды.
Flowing films of water that move along floors or down positive sloping walls build up layers of calcium carbonate (calcite), aragonite, gypsum, or other cave minerals. These minerals are dissolved in the water and are deposited when the water loses its dissolved carbon dioxide through the mechanism of agitation, meaning it can no longer hold the minerals in solution. The flowstone forms when thin layers of these deposits build on each other, sometimes developing more rounded shapes as the deposit gets thicker. There are two common forms of flowstones, tufa and travertine. Tufa is usually formed via the precipitation of calcium carbonate, and is spongy or porous in nature. Travertine is a calcium carbonate deposit often formed in creeks or rivers; its nature is laminated, and it includes such structures as stalagmites and stalactites. The deposits may grade into thin sheets called "draperies" or "curtains" where they descend from overhanging portions of the wall. Some draperies are translucent, and some have brown and beige layers that look much like bacon (often termed "cave bacon"). Though flowstones are among the largest of speleothems, they can still be damaged by a single touch. The oil from human fingers causes the flowing water to avoid the area, which then dries out. Flowstones are also good identifiers of periods of past droughts, since they need some form of water to develop; the lack of that water for long periods of time can leave traces in the rock record via the absence or presence of flowstones, and their detailed structure. On concrete structures, these secondary deposits are the result of concrete degradation, when calcium ions have been leached from the concrete in solution and redeposited on the structure's surface to form flowstone, stalactites and stalagmites.
Қолданылуы
Үңгірлік оникс – әсемдік сәулеттік мақсаттар үшін пайдаланылатын әртүрлі ағын тастардың жалпы атауы. "Үңгір ониксі" термині 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында АҚШ-тың белгілі бір аймақтарында, әсіресе Теннесси, Алабама және Джорджия штаттарында, сондай-ақ Озарк тауларында жиі қолданылған. Бұл термин нағыз ониксті еске түсіретін жолақты кальцит үңгір құрылымдарына қатысты айтылған. Осындай шөгінділердің болуына байланысты АҚШ-та "Оникс үңгірі" деп аталатын көптеген үңгірлер бар.
Cave onyx is any of various kinds of flowstone considered desirable for ornamental architectural purposes. "Cave onyx" was a common term in certain areas of the United States—particularly the Tennessee Alabama Georgia area and the Ozarks—during the 19th and early 20th centuries, being applied to calcite speleothems that were banded in a way suggestive of true onyx. There are a number of US caves called "Onyx Cave" because of the presence in them of such deposits.