Өзен арқылы ағаш ағызу

Кіріспе

Ағаштардың діңдерін өзен бойымен ағызу

Ағаш діңдерін (тілінген ағаштардың діңдерін) орманнан өзен ағысымен төмен қарай арақайындарға және қағаз фабрикаларына тасымалдау – бұл әдіс. Бұл Еуропа мен Солтүстік Америкадағы ертедегі ағаш өңдеу өнеркәсібінің басты тасымалдау тәсілі болды.

Тарих

Алғашқы пилорамалар құрылған кезде, олар әдетте ағаш көзіне жақын орналасқан шағын, сумен жұмыс істейтін мекемелер болды. Орманды тазартқаннан кейін шаруашылық дамығанда, оларды астық ұнтақтауға пайдалануға болатын. Кейіннен, өзеннің төменгі ағысында үлкен дөңгелек пилорамалар салынды, ал ағаштарды ағысқа түсіріп, ағаш айдаушылар жеткізіп беретін. Өзеннің кең, жайпақ бөліктерінде ағаштарды бір-біріне байлап, ағаштан жасалған сала жасап жіберуші еді. Ал өзеннің тар, жабайы бөліктерінде, салалар өтпеген жерлерде, ағаштарды ірі малдың үйірлері сияқты өзен бойымен жіберіп жіберетін. Швецияда "ағаш жүзу" (timmerflottning) 16 ғасырда, ал Финляндияда 17 ғасырда (tukinuitto) басталды. Финляндиядағы ағаш жүзу жолдарының жалпы ұзындығы 40 000 км-ді құрады. Қыс айларында су қатып қалғанда, үлкен топтар лагерьге көшіп, ағаштарды кесіп, оларды белгілі бір ұзындықта кесіп, бұқалар мен жылқылардың көмегімен мұзды жолмен өзен жағасына жеткізетін. Жағада ағаштарды "жолға" жинап қоятын. Көктемде қар ерігенде және су деңгейі көтерілгенде, ағаштарды өзенге жіберіп, айдау басталатын. Ағаштардың өзен бойымен еркін жүзуін қамтамасыз ету үшін "ағаш айдаушылар" немесе "өзен шошқалары" деп аталатын адамдар қажет болатын. Айдаушылар әдетте екі топқа бөлінетін. Тәжірибелі және ептілері "тұйықтама" немесе "ұдар" тобын құрайтын. Олар ағаштардың тұйықталуы мүмкін жерлерін қадағалап, тұйықтама басталғанда, көп ағаш үйіліп қалмас бұрын, жылдам жетіп, негізгі ағаштарды босатуға тырысатын. Әйтпесе, өзенге одан да көп ағаштар үйіліп, су деңгейін көтеретін жартылай бөгет пайда болар еді. Миллиондаған тақтай аяқ ағаш өзен бойымен бірнеше шақырымға дейін кері қарай жиналуы мүмкін, оны бұзуға апталар уақыт керек еді, ал кейбір ағаштар тереңдікке шашылып, жоғалып кетуі мүмкін. Тұйықтама тобы тұйықтама басталғанын көргенде, оны бұзуға асығып, ыдыс және мүмкін динамит қолданатын. Бұл жұмысқа физиканы түсіну, мықты дене және ептілік қажет еді. Айдаушылардың жұмысы өте қауіпті еді, өйткені олар жылжымалы ағаштардың үстінде тұрып, бірінен екіншісіне жүгіріп өтетін. Көптеген айдаушылар құлап, ағаштардың астында қалып қайтыс болды. Суық суда жұмыс істейтін адамдарды жылы ұстау үшін отын берілетін. Сондай-ақ, жақсырақ жатақхана болмаса, түнде демалу үшін шатыр мен жамылғылар да ұсынылатын. Әрбір ағаш өңдеу фирмасының өз белгісі болды, ол ағаштарға "соңғы белгі" деп аталатын белгі салынды. Ағаш белгісін жою немесе өзгерту қылмыс еді. Пилорамада ағаштарды "бөгет" арқылы ұстап алып, оларды аралау алдында меншік иесіне қарай сұрыптайтын. Ағаштарды өзенмен төмен ағызу, ең сапалы қарағай үшін жақсы жұмыс істеді, өйткені ол жақсы жүзді. Бірақ қатты ағаштар тығыз болғандықтан, оңай жүзбеді, ал кейбір қарағайлар өзенге жақын болмады. Теміржолдардың дамуымен және ағаш тасымалдау жолдарында жүк көліктерін пайдаланумен ағаш айдаудың қажеттілігі азайды. Алайда, бұл тәжірибе мұндай инфрақұрылым жоқ кейбір шалғай жерлерде сақталды. АҚШ пен Канадада ағаш айдау 1970 жылдары экологиялық заңнамаға өзгерістер енгізілгеннен кейін тоқтатылды. Кейбір жерлерде, мысалы, Каталон Пиренейінде, бұл дәстүр әлі күнге дейін жылына бір рет мерекелік тойлану ретінде сақталған. Швецияда ағаш айдауға заңдық жеңілдіктер 1983 жылы жойылды. "Оңтүстік Швецияда соңғы рет 1960 жылдары ағаштар суға жіберілді, ал елдің қалған бөліктерінде ағаш жүзу дәуірі 1991 жылы Кляральвен өзеніндегі көптеген ағаш айдаулардың соңғысымен аяқталды". Джон Ирвингтің "Бұрылып өзендегі соңғы түн" (2009) романының алғашқы төрт тарауында Нью-Гэмпширдегі ағаш айдаушылардың қиын және қауіпті өмірі егжей-тегжейлі сипатталған. Канадалық Great Big Sea тобы Ньюфаундлендтен келген ағаш айдаушы туралы "River Driver" әнін The Hard and the Easy альбомына енгізді.

When the first sawmills were established, they were usually small water powered facilities located near the source of timber, which might be converted to grist mills after farming became established when the forests had been cleared. Later, bigger circular sawmills were developed in the lower reaches of a river, with the logs floated down to them by log drivers. In the broader, slower stretches of a river, the logs might be bound together into timber rafts. In the smaller, wilder stretches of a river where rafts couldn't get through, masses of individual logs were driven down the river like huge herds of cattle. "Log floating" in Sweden (timmerflottning) had begun by the 16th century, and 17th century in Finland (tukinuitto). The total length of timber floating routes in Finland was 40,000km. In the winter when things froze, a larger crew moved into the camp and proceeded to cut trees, cutting the trunks into lengths, and hauling the logs with oxen or horses over iced trails to the riverbank. There the logs were decked onto "rollways." In spring when snow thawed and water levels rose, the logs were rolled into the river, and the drive commenced. To ensure that logs drifted freely along the river, men called "log drivers" or "river pigs" were needed to guide the logs. The drivers typically divided into two groups. The more experienced and nimble men comprised the "jam" crew or "beat" crew. They watched the spots where logs were likely to jam, and when a jam started, tried to get to it quickly and dislodge the key logs before many logs stacked up. If they didn't, the river would keep piling on more logs, forming a partial dam which could raise the water level. Millions of board feet of lumber could back up for miles upriver, requiring weeks to break up, with some timber lost if it was shoved far enough into the shallows. When the jam crew saw a jam begin, they rushed to it and tried to break it up, using peaveys and possibly dynamite. This job required some understanding of physics, strong muscles, and extreme agility. The jam crew was an exceedingly dangerous occupation, with the drivers standing on the moving logs and running from one to another. Many drivers lost their lives by falling and being crushed by the logs. to fuel the men working in cold water. It also provided tents and blankets for the night if no better accommodations were available. Each timber firm had its own mark which was placed on the logs, called an "end mark". Obliterating or altering a timber mark was a crime. At the mill the logs were captured by a log boom, and the logs were sorted for ownership before being sawn. Floating logs down a river worked well for the most desirable pine timber, because it floated well. But hardwoods were more dense, and weren't buoyant enough to be easily driven, and some pines weren't near drivable streams. Log driving became increasingly unnecessary with the development of railroads and the use of trucks on logging roads. However, the practice survived in some remote locations where such infrastructure did not exist. Most log driving in the US and Canada ended with changes in environmental legislation in the 1970s. Some places, like the Catalan Pyrenees, still retain the practice as a popular holiday celebration once a year. In Sweden legal exemptions for log driving were eliminated in 1983. "The last float in southern Sweden was in the 1960s, with the floating era in the rest of the country ending completely with the last of the many log drives in the Klarälven river in 1991." In the first four chapters of John Irving's novel Last Night in Twisted River (2009), the hard and dangerous life of log drivers in New Hampshire is described in detail. Canadian band Great Big Sea included the song "River Driver" on their album The Hard and the Easy, about a log driver from Newfoundland.