Кіріспе

Небельверфер – Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған неміс рокеттік артиллериясы. Олар бастапқыда армияның Небельтруппен құрамаларымен жабдықталған. Алғашқыда екі түрлі миномет пайдаланылды, бірақ олар түрлі өлшемдегі рокеттік ұшқыштармен алмастырылды. Рокеттердің жұқа қабырғалары артиллериялық немесе тіпті минометтік снарядтармен салыстырғанда, бірдей салмақта газдарды, сұйықтықтарды немесе жоғары жарылғыш заттарды көп көлемде жеткізуге мүмкіндік берді. Балқан операциясынан басқа, Небельверферлер Екінші дүниежүзілік соғыста неміс армиясының барлық операцияларында қолданылды. Оның бір калибрлі түрі одақтас бомбалаушыларына қарсы әуеде қолдану үшін бейімделді.

Атауы

Небельверферс атауы, "томан тарататын құрал" деп аударылады, бұрын түтін шығаратын Небельверфер 35 құрылғысына берілген, ал кейіннен 10 см Небельверфер 40 үшін қолданылды, ол химиялық оқ-дәрілермен қатар, жарылғыш снарядтарды да жеткізе алатын. Осы атау кейіннен басқа да зымырандық жүйелерге қолданылды. Небельверфер атауы екі жүйе үшін де қолданыла берді, бұл бастапқыда солай жоспарланбаған болуы мүмкін. Келіп жатқан зымырандардың қатты, сырылдайтын шуы Сицилия шайқасындағы одақтас әскерлерін "Айқайлайтын Мими" және "Шырылдайтын Минни" деп атауға итерді. Неміс авиаторы және ракета жасаушысы Рудольф Небельдің тегі "томан" деп аударылады, кейде оны Небельверфер артиллериясын ойлап тапқан деп жаңылысады. Дегенмен, Небель бірінші дүниежүзілік соғыстағы ұшқыш ретінде қолданған, екі британдық ұшақты құлатқан, ұнтаққа негізделген зымырандық жүйенің авторы болды.

10 см Небельверфер 35

Мортиердің төменгі оқ жылдамдығы оның снаряд қабырғаларын артиллериялық снарядтардан жұқа жасауға мүмкіндік берді, сондай-ақ бірдей салмақтағы артиллериялық снарядтарға қарағанда үлкен пайдалы жүк тасымалдауға болатын. Осы себепті ол улағыш газдарды жеткізу үшін өте қолайлы жүйе болды. АҚШ Армиясының Химиялық соғыс қызметі осы мақсатта 4,2 дюймдік химиялық минометті жасады, ал Небельтруппен де осы пікірді қолдады. Олардың алғашқы қаруы да миномет болды – 1934 жылы жобаланған 10 см Небельверфер 35.

10 см Небельверфер 40

Әскердің басынан бері 10 см NbW 35-тен артық қашықтыққа ие болуға ниеті болды, бірақ екі прототиптің әскери сынақтары 1940 жылдың мамырына дейін өткізілген жоқ. Екеуі де толыққанды қанағаттандырмады, алайда екеуінің де ең жақсы қасиеттері 10 см Nebelwerfer 40 құралына енгізілді. Бұл – кері серіппелі механизммен және тікелей дөңгелекті шассимен жабдықталған, өте жетілген, арттан зарядталатын қару. Оның қашықтығы алдыңғы нұсқасынан екі есе артық, бірақ салмағы сегіз есе ауыр, ал құны шамамен он есе жоғары болды. Соғыс жылдарында шамамен бес жарым миллион 15 см ракета және 6000 шашу құралы (пулемет емес) өндірілді.

28/32 см Небельверфер 41

28/32 см-лік Небельверфер 41 зымырандары 1941 жылы, Барбаросса операциясы басталғанға дейін қолданысқа енгізілді. Олар бірдей қозғалтқышты пайдаланды, бірақ әртүрлі жарылғыш бөліктері болды. Зымыранның жарылғыш бөлігі күшті жарғыш (HE) болса, ал зымырандар оттық болды. Екі зымыранның да максималды ұшу қашықтығы өте аз болды, бұл ауыр тактикалық кемшілік еді. Екеуі де ағаштан жасалған қаптамадан немесе арнайы ағаштан (Schweres Wurfgerät 40 – ауыр зымыран құрылғысы) немесе құбырлы металлдан (Schweres Wurfgerät 41 (sW.G. 41)) атуға болатын. Кейіннен алты зымыранды орналастыра алатын сүйретілетін ұшыру құрылғысы жасалды. Екі зымыран да бірдей ұшыру платформаларын пайдаланды, бірақ оттық зымырандар үшін арнайы ішкі рельстер қолданылуы керек болды. Ауыр зымырандардың жылдамдығын арттыру үшін швер Вурфрахмен 40 (sWu. R. 40) көлікке орнатылатын ұшыру платформасы да жасалды. Олар әдетте Sd. Kfz. 251 жартылай тізбекті машиналарының бүйіріне орнатылды, бірақ бірнеше түрлі француз тізбекті машиналарын да бейімдеуге болатын. sWuR 40 "Stuka zu Fuß" ("Аяқтап тұрған Stuka") деген лақап атымен белгілі болды. Соғыс жылдарында 600 мыңнан астам зымыран және 700 ұшыру платформасы, sW.G. және sWu.R. ұшыру құрылғыларын қоспағанда, жасалды. Барлығы 1941 жылдан бастап 345 ұшыру платформасы салынды, сондай-ақ басып алынған француз SOMUA MCG жартылай тізбекті машинасы да қолданылды.

Панцерверфер

Небельверфер бөлімшелерінің жылдамдығын арттыру үшін он түтікшелі ұшырғыш жеңіл броньды Sd.Kfz. 4 "Maultier" шассиіне орнатылды, осылайша 15 см Panzerwerfer 42 auf Selbstfahrlafette Sd.Kfz. 4/1 (Opel "Maultier" немесе "Mule" жартылай тізгіш шассиіне негізделген) құрылды. Бұлардың 300 данасы өндірілді, олар ұшырғыштар мен оқ-дәрі тасымалдаушылар арасында тең бөлінді (ұшырғыштан басқа, олар бірдей болды). Кейін бұлардың орнына 15 см Panzerwerfer 42 auf Schwerer Wehrmachtschlepper (Panzerwerfer auf SWS) өндіріліп, оның қиыр жолдардағы жылдамдығы жақсартылды және "Maultier"-ге қарағанда оқ-дәрілерді сақтау көлемі артық болды. Небельверфер 42-де қолданылған снарядтың басқарылмайтын, ауадан-ауаға зымыран нұсқасы бар еді және ол алғаш рет 1943 жылғы 17 тамызда Швайнфуртты қорғау кезінде қолданылды. Wfr. Gr. 21 Messerschmitt Bf 109 және Focke Wulf Fw 190 истребительдеріне (әр қанаттың астында бір ұшыру түтігі) және Messerschmitt Bf 110 және Messerschmitt Me 410 ауыр истребительдеріне (әр қанаттың астында екі ұшыру түтігі) орнатылды, бұл Люфтваффе қолданған алғашқы ауадан-ауаға зымыран болды. Зымырандар одақтас бомбалаушылардың ұрыс формациясын бұзу үшін қолданылды, осылайша шашыраған одақтас ұшақтарына қарсы неміс истребительдерінің тиімді шабуылын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Дегенмен, ұшырғыштардың жоғары сүйрелісі ұшақтың жылдамдығы мен маневрлеу қабілетін төмендетті, бұл одақтас истребительдерімен кездескен жағдайда қауіпті болуы мүмкін. Сонымен қатар, ұшыру түтігінің қанат астына орнатылуы, ұшырылғаннан кейін снарядтың баллистикалық құлауын өтеу үшін ұшақты әдетте горизонталь ұшудан 15° жоғары бұруды талап етті, бұл сүйреліс мәселесін күшейте түсті. Heinkel He 177A үшін Grosszerstörer ретінде, орталық фюзеляждан орнатылып, американдық бомбалаушы формацияларының төменінен ұшып, оларды құлатуға арналған, бір ұшақтан 33 зымыранға дейін жоғары қарай атуға арналған эксперименттік сынақ бағдарламасы ұсынылды (неміс түнгі истребительдеріндегі Schräge Musik сияқты), бірақ Grosszerstörer бағдарламасына бөлінген He 177A ұшақтарының бес корпусы тек тәжірибелік ұшақтар ретінде ұшты және ешқандай жауынгерлік тапсырмаларға қатыспады.

Жауынгерлік қолданыс

Экипаж ұшыру құрылғысын зарядтап, нысанаға келтіргеннен кейін, жану газдарынан қашу үшін жасырынуға мәжбүр болды және ракеталарды электр қосқышымен іске қосатын. Бірақ, атыстан кейін, ұзақ түтін жолағы шалқарынан байқалатын, бұл «Небельверферді» қарсы әрекетке ұшырату мүмкіндігін тудыратын. Сондықтан, атылғаннан кейін ұшыру құрылғысын және экипажды мүмкіндігінше жылдам көшіру қажет болды.

Ұйым

Небельтруппеннің минометтері көбінесе алты немесе сегіз минометтен тұратын батареяларға, ал батальонға үш батареяға біріктірілді. Буксирленетін реактивтік ұшқыштарда әр батареяда алты, ал батальонда үш ұшқыш болды. Әдетте, полк үш батальоннан құралды. Соғыстың орта кезеңінде әрқайсысы екі полктан тұратын бригадалар құрылды. Кейде полк алтыдан сегізге дейін машинадан тұратын Panzerwerfer батареясымен күшейтілді. 1942 жылдан бастап олардың атаулары "Nebelwerfer" есімдерінен қарапайым "Werfer" есіміне өзгертілді. Жалпы кеңею аясында Вафен СС 1943 жылы өздерінің Werfer бөлімшелерін құра бастады, бірақ олар батальоннан үлкен бірде-бір бөлім құрмады. Бұл бөлімдер армиядағы әріптестерімен ұқсас ұйымдастырылды.

Ұйым тарихы

Небельверфердің 1-ші, 2-ші және 5-ші батальондары, әрқайсысы үш батареяда 24 10 см Nbw 35 минометпен жабдықталған, 1939 жылдың қыркүйегінде немістер Польшаға шабуыл жасаған кезде дайын болды. 1-ші және 2-ші батальондар осы науқанға қатысты, ал 5-ші батальон Батыс Германияда қалды. 222-ші артиллерия полкінің бір батареясы 10 см NbW 35-ке ауыстырылды және Норвегия науқанына қатысты. 1940 жылдың мамырына қарай тағы бес батальон құрылды, олардың барлығы 10 см NbW 35 минометтерімен жабдықталды, бірден сегізге дейінгі реттілікті толтырды, бірақ 1940 жылдың 10 мамырында Франция шайқасы басталғанда алғашқы бес қана жауынгерлік дайындықта болды. Бірінші 15 см NbW 41 зымыран атқыштар 1940 жылдың шілдесінде жеткізілді, әрқайсысы үш батальоннан тұратын үш жаңа полк – 51-ші, 52-ші және 53-ші Небельверфер полктері құрылды. 54-ші полк 1-ші және 7-ші Небельверфер батальондарынан құрылды. Небель Лер полкі 1941 жылдың 29 сәуірінде Сельдегі Небельтруппен мектебінен екі батальонмен құрылды, әрқайсысында 10 см NbW 35 минометтері мен 15 см NbW 41 зымырандары бар. Тәуелсіз Небельверфер батальондары минометтерін сақтады, 8-ші батальонды қоспағанда, ол «Барбаросса» операциясына дейін зымыран алды. Осы кезеңде минометпен жабдықталған бөлімшелерді ракеталармен жабдықталғандардан ажыратудың жалғыз жолы, ракетамен жабдықталған бөлімшелердің атауларына «d.» немесе «do.» қосымшасын қосу болды. 1941 жылдың қарашасынан бастап сегіз зарарсыздандыру батальоны 28/32 см NbW 41 зымыранымен толық жабдықталды (кейбіреулерінде sW. G. 40 және 41 зымырандар бұрын болған) және үш ауыр Werfer полкіне қайта ұйымдастырылды. 9-шы Небельверфер батальонына зымыран берілді, ол Werfer Regiment 71-нің бірінші батальоны деп қайта аталды және сол жылдың соңында Солтүстік Африкаға жіберілді. Екінші батальонның көп бөлігі 1943 жылдың басында Туниске жіберілді, ол мамыр айында капитуляциялады. Полктің қалған бөлігі соғыстың қалған бөлігінде Сицилия мен Италияның материктік бөлігінде шайқасты. Panzerwerfer батареялары 1943 жылдың ортасынан бастап Werfer полкіне күшейе бастады және полктер 1944 жылдың басында бригадаларға біріктірілді. 1944 жылдың соңында бригадалар қайта аталды, бірақ ешқандай ұйымдастырушылық өзгерістер болмады. Соғыс кезінде барлығы он бес Werfer және Volks Werfer бригадасы құрылды, сонымен қатар бір позициялық Werfer бригадасы (Stellungs Werfer бригадасы) құрылды.