Бірінші дүниежүзілік соғыстағы химиялық қарулардың қолданылуы

Кіріспе

Улы заттарды қару ретінде қолдану мыңдаған жылдарға барып жетеді, бірақ химиялық қаруды алғаш рет кең көлемде Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданды. Олар негізінен бекініске кірген қорғаушыларды әлсірету, жарақаттау және өлтіру үшін қолданылды, оларға қарсы газ бұлттарының айқын емес және әдетте өте баяу қозғалатын немесе тұрақты сипаты тиімді болар еді. Қолданылған қару түрлері көз жасын ағартатын газ сияқты денсаулықты зәулімдетуші химиялық заттардан бастап фосген, хлор және горчичный газ сияқты өлімге әкелетін заттарға дейін болды. Бұл химиялық қарулар медициналық проблемаларға себеп болды. Бұл химиялық соғыс 20 ғасырдағы алғашқы жаһандық және тотальді соғыстың маңызды бөлігі болды. Газдың адам өлтіру қабілеті зор болды, газ шабуылдарынан 1,3 миллион адам зардап шегіп, 90 мың адам қаза тапты. Газ сол кездегі көптеген басқа қарулардан ерекшеленді, себебі газға қарсы маскалар сияқты шараларды жасау мүмкін болды. Соғыстың соңғы кезеңдерінде газды қолданудың артуы оның жалпы тиімділігін азайтты. Химиялық соғыс агенттерін кеңінен қолдану және соғыс кезіндегі жарылғыш заттардың құрамындағы жетістіктер Бірінші дүниежүзілік соғысты кейде "химиктердің соғысы" деп атауға және жаппай қырып-жоятын қарулар жасалған дәуір деп есептеуге әкелді. Бірінші дүниежүзілік соғыста барлық ірі соғысқа қатысушылардың уытты газды қолдануы соғыс қылмысы болып саналды, өйткені оның қолданылуы 1899 жылғы Гаага декларациясын тұншықтыратын газдар туралы және 1907 жылғы Гаага конвенциясын құрлықтағы соғыс туралы бұзды, ол соғыс кезінде "улы немесе залалданған қаруды" қолдануға тыйым салды. Газды қолданудың және оның салдарынан туған үлкен қорқыныш және халықтың наразылығы екінші дүниежүзілік соғыста химиялық қаруды қолданудың азаюына әкелді.

1914 жыл: Жасқырғыш газ

Бірінші дүниежүзілік соғыста ең көп қолданылатын химиялық заттар өлімге немесе мүгедектікке әкелетін у емес, көзді жаздыратын және қыжылдатуға әкелетін заттар болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз армиясы 1914 жылдың тамызында этил бромцетатымен толтырылған 26 мм-лік гранаталарды қолдана отырып, жас ағызушы газды алғаш рет қолданды. Газдың шамамен әр патрондағы аз мөлшерін тіпті немістер де байқамады. Қоры тез сарқылып, қараша айында француз әскері жаңа тапсырыс берді. Антанта одақтастарының арасында бром жетіспегендіктен, белсенді компонент хлорацетонға ауыстырылды. 1914 жылдың қазан айында неміс әскерлері британдықтардың Неув-Шапельдегі бекіністеріне химиялық қоспасы бар сынықтарды атқылады; қол жеткізілген концентрация соншалықты аз болды, ол да байқаусыз қалды. Ешбір соғысқа қатысушы жас ағызушы газды қолдану 1899 жылғы Гаага шартына қайшы келеді деп санамады, аталған шарт тұншықтыратын немесе улы газға толы снарядтарды атқылауға тыйым салады.

1915 жыл: Үлкен көлемде қолданылу және өлімге әкелетін газдар

Газды қару ретінде кең ауқымды қолданудың алғашқы мысалы 1915 жылғы 31 қаңтарда болды, осы кезде Германия Болимов шайқасы кезінде Варшаваның батысында, Равка өзеніндегі ресейлік позицияларға сұйық ксилилбромидті жас ағызу газы бар 18 000 артиллериялық снарядты атты. Ол буланып кетпей, қатып қалып, қажетті әсерін тигізбеді. Хлор – көзге, мұрынға, тамаққа және өкпеге зиян келтіретін қуатты тітіркендіргіш. Жоғары концентрацияда және ұзақ уақыт әсер ету кезінде ол тұншығудан өлімге әкелуі мүмкін. Неміс химиялық компаниялары BASF, Hoechst және Bayer (1925 жылы IG Farben конгломератын құрған) бояу өндірісінің қосалқы өнімі ретінде хлор өндірді. Берлиндегі Кайзер Вильгельм химия институтының ғалымы Фриц Хабермен бірлесіп, олар жау окоптарына хлор газын тарату әдістерін әзірлеуді бастады. Майор Карл фон Цинглердің фельдпост хатынан көрінетіндей, неміс күштерінің алғашқы хлорлы газ шабуылы 1915 жылғы 2 қаңтарға дейін болған: «Басқа соғыс театрларында жағдай жақсырақ емес және біздің хлорымыз өте тиімді екені айтылды. 140 ағылшын офицері қаза тапты. Бұл – қорқынышты қару». Алайда, бұл хатты немістердің хлорды ерте пайдаланғаны туралы дәлел ретінде қабылдамау керек, өйткені «2 қаңтар 1915» күні жаңа жылдың басында жиі кездесетін қателік ретінде, мақсатталған «2 қаңтар 1916» орнына асығыс жазылуы мүмкін. Осы уақытта газдан көптеген ағылшын офицерлерінің қаза болуы, әрине, наразылық тудырар еді, бірақ британдықтардың химиялық соғысқа деген реакциясын жақында жүргізілген кеңінен зерттеу бұл болжамды шабуыл туралы ештеңе айтпайды. Мүмкін, бұл хат 19 желтоқсанда 1915 жылы Ипр маңында Вильтьедегі британдық әскерлерге хлор фосгенімен жасалған шабуылға қатысты болса керек (төменде қараңыз). 1915 жылғы 22 сәуірде неміс армиясы Ипрден солтүстікке қарай Langemark Poelkapelle-ден 5,730 цилиндрде орналастырылған 168 тонна хлорға ие болды. 17:30-да, жеңіл шығыс желінде сұйық хлор цистерналардан ағып, газды шығарды, ол Мартиникадан француз отаршыл әскерлері ұстаған позициялар арқылы, сондай-ақ 1-ші Tirailleurs және 2-ші Зуавтар Алжирден өтті. Бұл әскерлер бұрынғысы жақсыз қауіпке тап болғандықтан, қатарынан шығып, окоптарды тастап, одақтастардың желісінде 7 километрлік саңылау жасады. Неміс жаяу әскерлері де газға қорқынышпен қарады және күшейтулердің болмауынан үзілісті пайдалана алмады. 1-ші Канада дивизиясы мен түрлі француз әскерлері сызықты шашыраңқы, асығыс дайындалған позицияларда қайта құрды. Екінші Ипр шайқасында немістер газды тағы үш рет қолданды: 24 сәуірде 1-ші канадалық дивизияға қарсы, 2 мамырда Мысық тұзақ фермасына жақын және 5 мамырда 60-шы төбеде британдықтарға қарсы. Британдық ресми тарихында 60-шы төбеде «90 адам қазбаларда газбен уланып, немесе оларды арнайы бөлмеге апарып, емдегеннен кейін қайтыс болды; 207 адамды жақын жердегі емделу орындарына жеткізген кезде, 46 адам бірден, ал 12 адам ұзақ азап шеккеннен кейін қайтыс болды» деп жазылған. 6 тамызда фельдмаршал Пол фон Гинденбургтің басшылығымен неміс әскерлері Осовец қамалын қорғап тұрған орыс әскерлеріне қарсы хлор газын қолданды. Тірі қалған қорғаушылар шабуылды тоқтатып, қамалды ұстап алды. Бұл оқиға кейіннен «Өлі адамдардың шабуылы» деп аталды. Германия Шығыс майданында Варшавадан батысқа қарай орналасқан Равка (өзен) қаласына шабуыл жасағанда химиялық қару қолданды. Ресей әскері 9000 адамнан, 1000-нан астам адамнан зардап шекті. Осыған жауап ретінде Ресей армиясының артиллерия бөлімшесі оқ-дәрілер арқылы улы газдың таралуын зерттеу жөніндегі комиссия құрды.

The first instance of large scale use of gas as a weapon was on 31 January 1915, when Germany fired 18,000 artillery shells containing liquid xylyl bromide tear gas on Russian positions on the Rawka River, west of Warsaw during the Battle of Bolimov. Instead of vaporizing, the chemical froze and failed to have the desired effect. Chlorine is a powerful irritant that can inflict damage to the eyes, nose, throat and lungs. At high concentrations and prolonged exposure it can cause death by asphyxiation. German chemical companies BASF, Hoechst and Bayer (which formed the IG Farben conglomerate in 1925) had been making chlorine as a by product of their dye manufacturing. In cooperation with Fritz Haber of the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry in Berlin, they began developing methods of discharging chlorine gas against enemy trenches. It may appear from a feldpost letter of Major Karl von Zingler that the first chlorine gas attack by German forces took place before 2 January 1915: "In other war theatres it does not go better and it has been said that our Chlorine is very effective. 140 English officers have been killed. This is a horrible weapon ". This letter must be discounted as evidence for early German use of chlorine, however, because the date "2 January 1915" may have been hastily scribbled instead of the intended "2 January 1916," the sort of common typographical error that is often made at the beginning of a new year. The deaths of so many English officers from gas at this time would certainly have been met with outrage, but a recent, extensive study of British reactions to chemical warfare says nothing of this supposed attack. Perhaps this letter was referring to the chlorine phosgene attack on British troops at Wieltje near Ypres, on 19 December 1915 (see below). By 22 April 1915, the German Army had 168 tons of chlorine deployed in 5,730 cylinders from Langemark Poelkapelle, north of Ypres. At 17:30, in a slight easterly breeze, the liquid chlorine was siphoned from the tanks, producing gas which formed a grey green cloud that drifted across positions held by French Colonial troops from Martinique, as well as the 1st Tirailleurs and the 2nd Zouaves from Algeria. Faced with an unfamiliar threat these troops broke ranks, abandoning their trenches and creating an 8,000 yard (7 km) gap in the Allied line. The German infantry were also wary of the gas and, lacking reinforcements, failed to exploit the break before the 1st Canadian Division and assorted French troops reformed the line in scattered, hastily prepared positions apart. In what became the Second Battle of Ypres, the Germans used gas on three more occasions; on 24 April against the 1st Canadian Division, on 2 May near Mouse Trap Farm and on 5 May against the British at Hill 60. The British Official History stated that at Hill 60, "90 men died from gas poisoning in the trenches or before they could be got to a dressing station; of the 207 brought to the nearest dressing stations, 46 died almost immediately and 12 after long suffering." On 6 August, German troops under Field Marshal Paul von Hindenburg used chlorine gas against Russian troops defending Osowiec Fortress. Surviving defenders drove back the attack and retained the fortress. The event would later be called the Attack of the Dead Men. Germany used chemical weapons on the Eastern Front in an attack at Rawka (river), west of Warsaw. The Russian Army took 9,000 casualties, with more than 1,000 fatalities. In response, the artillery branch of the Russian Army organised a commission to study the delivery of poison gas in shells.

Тиімділігі және қарсы шаралар

Көп ұзамай өз орнында қалғандардың, қашып кеткендерге қарағанда аз зардап шегетіні анық болды, себебі кез келген қозғалыс газдың әсерін күшейте түсті. Сонымен қатар, өрт сатысында тұрғандар, тіпті көп жағдайда ауыр зардаптан құтылып, қазба түбінде жатқан немесе отырғандарға қарағанда аз зардап шекті. Газ тығыздығының жоғары болуына байланысты, парапетте тұрғандар ең аз зардап шекті. Ең көп зардап шеккендер – жерде немесе науқас көтергіште жатқан жаралылар және газ бұлтымен бірге кері шегінгендер болды. Хлор, немістер күткендей тиімді қару болып шықпады, әсіресе қарапайым шаралар қолданылғаннан кейін. Газ көкшіл бұлт түрінде және күшті иіспен бірге пайда болды, оның анықталуы оңай болды. Ол суда ерітілетін болғандықтан, ауыз бен мұрынды ылғал матамен жабу газдың әсерін азайтуға көмектесті. Одан да тиімді деп саналғаны – судың орнына зәрді пайдалану, себебі хлордың зәрдегі мочевинамен (немесе карбамидпен) реакцияласып дихлормочевина түзетіні белгілі болды. Хлордың өлімге жеткізу үшін миллионға 1000 бөлігінің концентрациясы қажет болды, ол өкпедегі тіндерді жояды, бұл өкпедегі сумен араласқанда гипохлорлы және тұз қышқылының түзілуіне байланысты болуы мүмкін. Шектеулеріне қарамастан, хлор тиімді психологиялық қару болды – газ бұлтының жақындауы жаяу әскерге үнемі үрей тудыратын. Хлор қолданылғаннан кейін қарсы шаралар тез арада енгізілді. Немістер әскерлеріне мақта қалдықтарымен толтырылған кішкентай марлялық жапсырмалар және оларды ылғалдандыру үшін бикарбонат ерітіндісі бар бөтелкелер берді. Немістер хлор газын қолданғаннан кейін, британдық және француз әскерлеріне ауыздарына ылғал орамал немесе мата жабу туралы нұсқаулар жіберілді. 28-ші дивизияның медициналық қызмет директорының көмекшісі, подполковник Н.С. Фергюсон, неміс әскерлеріне берілгенге ұқсас қарапайым жапсырмалы респираторларды ұсынды. Бұл жапсырмалар ылғалды, әсіресе осы мақсатта бөшкелерде сақталған бикарбонат ерітіндісіне батырылған күйде қолданылуға арналған; басқа сұйықтықтар да қолданылды. Мұндай жапсырмалар майданға бірнеше күн бұрын жеткізілмейтінін ескере отырып, әскер бөлімдері оларды өздері жасауға кірісті. Жергілікті жерде қол жетімді муслин, фланель және марля пайдаланылды, офицерлер көбірек мата сатып алу үшін Париждегі дүкендерге жіберілді, ал жергілікті француз әйелдері бау байламдарымен қарапайым жапсырмалар жасауға жұмысқа алынды. Басқа бөлімдер Поперингедегі монастырда жасалған бинттерді қолданды. 24 сәуірдің кешінде британдық әскерлерге азық-түлікпен бірге салқындатқыш аппараттар жіберілді.

It quickly became evident that the men who stayed in their places suffered less than those who ran away, as any movement worsened the effects of the gas, and that those who stood up on the fire step suffered less—indeed they often escaped any serious effects—than those who lay down or sat at the bottom of a trench. Men who stood on the parapet suffered least, as the gas was denser near the ground. The worst sufferers were the wounded lying on the ground, or on stretchers, and the men who moved back with the cloud. Chlorine was less effective as a weapon than the Germans had hoped, particularly as soon as simple countermeasures were introduced. The gas produced a visible greenish cloud and strong odour, making it easy to detect. It was water soluble, so the simple expedient of covering the mouth and nose with a damp cloth was effective at reducing the effect of the gas. It was thought to be even more effective to use urine rather than water, as it was known at the time that chlorine reacted with urea (present in urine) to form dichloro urea. Chlorine required a concentration of 1,000 parts per million to be fatal, destroying tissue in the lungs, likely through the formation of hypochlorous and hydrochloric acids when dissolved in the water in the lungs. Despite its limitations, chlorine was an effective psychological weapon—the sight of an oncoming cloud of the gas was a continual source of dread for the infantry. Countermeasures were quickly introduced in response to the use of chlorine. The Germans issued their troops with small gauze pads filled with cotton waste, and bottles of a bicarbonate solution with which to dampen the pads. Immediately following the use of chlorine gas by the Germans, instructions were sent to British and French troops to hold wet handkerchiefs or cloths over their mouths. Simple pad respirators similar to those issued to German troops were soon proposed by Lieutenant Colonel N. C. Ferguson, the Assistant Director Medical Services of the 28th Division. These pads were intended to be used damp, preferably dipped into a solution of bicarbonate kept in buckets for that purpose; other liquids were also used. Because such pads could not be expected to arrive at the front for several days, army divisions set about making them for themselves. Locally available muslin, flannel and gauze were used, officers were sent to Paris to buy more and local French women were employed making up rudimentary pads with string ties. Other units used lint bandages manufactured in the convent at Poperinge. Pad respirators were sent up with rations to British troops in the line as early as the evening of 24 April.

Британдық газ шабуылы

Британдықтар Германияның Ипрдегі у газды қолдануына ашуланып, өздерінің газ соғысы мүмкіндіктерін дамыту арқылы жауап берді. II корпустың командирі, генерал-лейтенант сэр Чарльз Фергюсон газ туралы былай деді:

Британдықтар газды алғаш рет 1915 жылдың 25 қыркүйегінде Лус шайқасында қолданды, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Хлор, «Қызыл Жұлдыз» кодовый атымен белгіленген, қолданылатын зат болды (5100 цилиндрде 140 тонна), ал шабуылдың сәттілігі жағымды желге байланысты еді. Осы жолы жел тұрақсыз болды, газтың бір бөлігі бейтарап аймақта тоқталып қалды, ал кейбір жерлерде британдық окоптарға қайта соқты. Жағдайды нашарлатқан нәрсе – британдық әскерге таратылған қарапайым фланель газ маскалары болды. Маскалар қызып, кішкентай көзге арналған тесіктер буланып, көрінуді нашарлатты. Кейбір сарбаздар таза ауа алу үшін маскаларын шешіп тастады, нәтижесінде уланды.

1916: Австрияның пайдалануы

1916 жылғы 29 маусымда Австрия-Мажарстан армиясы Монте-Сан-Микеледегі Италия королдік армиясының шебіне фосген және хлор газы қоспасын қолданып шабуыл жасады. Бұл Италия майданындағы химиялық қарумен жасалған алғашқы шабуыл болды, нәтижесінде мыңдаған итальян сарбазы қаза тапты.

1917: Қымыз газы

Бірінші дүниежүзілік соғыста ең көп тараған химиялық зат – қыша газы болды. Атауына қарамастан, ол газ емес, ұшқыш майлы сұйықтық және одан ұсақ тамшылардың тұманы таралады. Германия 1917 жылғы 12 шілдеде, Үшінші Ипр шайқасынан бірнеше апта бұрын, оны тұншықтыратын зат ретінде қолданды. Немістер сары газды сары түспен, ал хлор мен фосгенді жасыл түспен белгіледі. Сондықтан жаңа газды олар «Сары крест» деп атады. Британдықтар оны HS (Хун заттары) деп, ал француздықтар – Yperite (Ипр қаласының атымен) деп атады. Қыша газы тиімді өлтіру құралы емес (дегенмен, жеткілікті мөлшерде өлімге әкелуі мүмкін), бірақ жауды қинауға, қабілетсіз етуге және майданды ластауға қолданылуы мүмкін. Артиллериялық оқтармен таратылған қыша газы ауадан ауыр болғандықтан, майлы сұйықтық түрінде жерге шөгіп қалады. Топыраққа сіңгеннен кейін, ауа райына байланысты бірнеше күн, апта, тіпті айлар бойы белсенді күйінде қала береді. Қыша газынан зардап шеккендердің терісі көпіршіктеп қабынады, көздері қатты ауырады және құсу басталады. Ол ішкі және сыртқы қан кетуге, сондай-ақ бронх түтіктеріне шабуыл жасап, шырышты қабықты жойып жібереді. Бұл өте қатты ауыру тудырады. Өлімге алып келген жарақат алғандар қыша газынан кейде төрт-бес аптадан кейін ғана көз жұмады. Медбике Вера Бриттейн былай деп жазды: «Бұл соғысты кез келген құнмен жалғастыру керек дейтіндер, қыша газынан уланған жауынгерлердің азаптарын көрсе еді. Үлкен сары көпіршіктер, соқыр көздер, барлығы жабысқақ және біріктірілген, үнемі тыныс алу үшін күреседі, дауыстары тек сыбыр ғана, тамақтары тарылып жатқанын және тұншығып қалатынын айтады». Қыша газының ластау қабілеті оны шабуылға қолдау көрсету үшін әрдайым қолайлы емес етеді, себебі шабуылдаушы жаяу әскерлер алға жылжу кезінде газға ұшырауы мүмкін. Германия 1918 жылғы 21 наурызда «Майкл» операциясын бастағанда, британдық позицияны ұстай алмайтынына сенгендіктен, Флескьер шығыр жағын тікелей шабуылдаудың орнына қыша газымен қанықтырды, себебі газдың қысымшылық әсері және шығырдың қанаттарына төндірілген қауіп оларға тиімді болар деген болжам жасады. Газ 1915 жылғы 22 сәуірдегідей үлкен табысқа жете алмады; ол конвенциялық артиллериямен біріктірілген стандартты қаруға айналды, соғыстың кейінгі кезеңдеріндегі көптеген шабуылдарды қолдау үшін пайдаланылды. Газ негізінен Батыс майданда қолданылды, себебі статикалық, шектелген траншеялар жүйесі тиімді шоғырлануға қолайлы болды. Германия Шығыс майданда Ресейге қарсы да газ қолданды, онда тиімді қарсы шаралардың болмауы салдарынан 56 000-нан астам ресейлік қаза тапты, ал Ұлыбритания Газаның екінші шайқасында Палестинада газды сынақтан өткізді. Ресей 1916 жылы хлор газын өндіруді бастады, ал сол жылы фосген де өндіріле бастады. Өндірілген газдың көп бөлігі қолданылмады. (Британдықтар үшін қолжетімді жалғыз әдіс – Despretz–Niemann–Guthrie процесі болды.) Ол алғаш рет 1918 жылдың қыркүйегінде жүз күндік шабуыл кезінде Хинденбург шебін бұзу кезінде қолданылды. 1917 және 1918 жылдары одақтастар газға Германиядан көбірек шабуыл жасады, себебі одақтас елдерде газ өндірісі айтарлықтай өсті. Германия соғыста қолдануға арналған әртүрлі жаңа газдар жасаса да, өндірістің өте қымбат әдістерінің салдарынан бұл қарқынмен жүре алмады. АҚШ-тың соғысқа қатысуы одақтастарға қыша газын Германиядан әлдеқайда көп өндіруге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Батыс майданда басым жел батыстан шығысқа қарай соқты, бұл одақтастардың газды шығару үшін немістерге қарағанда қолайлы жағдайға ие болуын қамтамасыз етті. АҚШ соғысқа қатысқан кезде, ол уытты газды зерттеу және әзірлеу үшін академиялық, өнеркәсіптік және әскери секторлардан ресурстарды жұмылдыруды бастады. Ұлттық зерттеу комитеті зиянды газдар жөніндегі кіші комитет құрды, американдық университетінде ірі зерттеу орталығы құрылды және 1-ші газ полкі құрылды. АҚШ 1919 жылдың басында жоспарланған шабуылда қолдану үшін «Луизит» деп аталатын жақсартылған тұншықтыратын газды кең көлемде өндіруді бастады. 11 қарашадағы қарулы келісімге қол қойылған кезде, Огайо штатының Уиллоуби қаласына жақын жердегі зауыт күніне 10 тонна зат өндірді, барлығы 150 тоннаға жуық. Бұл жаңа химиялық заттың соғыс майданында қандай әсер ететіні белгісіз, себебі ол ылғалды жағдайда ыдырайды.

The most widely reported chemical agent of the First World War was mustard gas. Despite the name it is not a gas but a volatile oily liquid, and is dispersed as a fine mist of liquid droplets. It was introduced as a vesicant by Germany on July 12, 1917, weeks prior to the Third Battle of Ypres. The Germans marked their shells yellow for mustard gas and green for chlorine and phosgene; hence they called the new gas Yellow Cross. It was known to the British as HS (Hun Stuff), and the French called it Yperite (named after Ypres). Mustard gas is not an effective killing agent (though in high enough doses it is fatal) but can be used to harass and disable the enemy and pollute the battlefield. Delivered in artillery shells, mustard gas was heavier than air, and it settled to the ground as an oily liquid. Once in the soil, mustard gas remained active for several days, weeks, or even months, depending on the weather conditions. The skin of victims of mustard gas blistered, their eyes became very sore and they began to vomit. Mustard gas caused internal and external bleeding and attacked the bronchial tubes, stripping off the mucous membrane. This was extremely painful. Fatally injured victims sometimes took four or five weeks to die of mustard gas exposure. One nurse, Vera Brittain, wrote: "I wish those people who talk about going on with this war whatever it costs could see the soldiers suffering from mustard gas poisoning. Great mustard coloured blisters, blind eyes, all sticky and stuck together, always fighting for breath, with voices a mere whisper, saying that their throats are closing and they know they will choke." The polluting nature of mustard gas meant that it was not always suitable for supporting an attack as the assaulting infantry would be exposed to the gas when they advanced. When Germany launched Operation Michael on 21 March 1918, they saturated the Flesquières salient with mustard gas instead of attacking it directly, believing that the harassing effect of the gas, coupled with threats to the salient's flanks, would make the British position untenable. Gas never reproduced the dramatic success of 22 April 1915; it became a standard weapon which, combined with conventional artillery, was used to support most attacks in the later stages of the war. Gas was employed primarily on the Western Front—the static, confined trench system was ideal for achieving an effective concentration. Germany also used gas against Russia on the Eastern Front, where the lack of effective countermeasures resulted in deaths of over 56,000 Russians, while Britain experimented with gas in Palestine during the Second Battle of Gaza. Russia began manufacturing chlorine gas in 1916, with phosgene being produced later in the year. Most of the manufactured gas was never used. (The only option available to the British was the Despretz–Niemann–Guthrie process.) This was used first in September 1918 during the breaking of the Hindenburg Line with the Hundred Days' Offensive. The Allies mounted more gas attacks than the Germans in 1917 and 1918 because of a marked increase in production of gas from the Allied nations. Germany was unable to keep up with this pace despite creating various new gases for use in battle, mostly as a result of very costly methods of production. Entry into the war by the United States allowed the Allies to increase mustard gas production far more than Germany. Also the prevailing wind on the Western Front was blowing from west to east, which meant the Allies more frequently had favourable conditions for a gas release than did the Germans. When the United States entered the war, it was already mobilizing resources from academic, industry and military sectors for research and development into poison gas. A Subcommittee on Noxious Gases was created by the National Research Committee, a major research centre was established at Camp American University, and the 1st Gas Regiment was recruited. The United States began large scale production of an improved vesicant gas known as Lewisite, for use in an offensive planned for early 1919. By the time of the armistice on 11 November, a plant near Willoughby, Ohio was producing 10 tons per day of the substance, for a total of about 150 tons. It is uncertain what effect this new chemical would have had on the battlefield, as it degrades in moist conditions.

1925 жылғы Женева хаттамасы

1925 жылдың 17 маусымында 132 мемлекет қол қойған Женева протоколы – соғыс кезінде химиялық және биологиялық қару қолдануға тыйым салатын шарт. Купланд пен Лайнс атап көрсеткендей, "бұл 1918 жылғы Халықаралық Қызыл Крест комитетінің (ХҚКК) шақыруынан туындады, онда әскерлерге қарсы улағыш газды қолдану ғылым жетілдіріп жатқан қатігездік туындысы деп сипатталған". Протокол химиялық қарудың барлық қалған қорын жоюды талап етті. Бром, нитроароматикалық және хлор қосқан химиялық соғыс агенттері бөлшектелді және жойылды. Химиялық заттарды жою және залалсыздандыру кезінде қоршаған ортаға ұзақ мерзімді және зиянды әсерлер ескерілмеді. Женева протоколы соғыс кезінде химиялық қару қолдануға тыйым салғанмен, химиялық қару өндіруге тыйым салған жоқ. Шындығында, Женева протоколынан бері химиялық қару жинау жалғасып келеді және қарудың зияндылығы артты. Осының салдарынан 1993 жылы Химиялық қаруды жою жөніндегі конвенция (ХҚЖК) жасалды, ол химиялық қаруды әзірлеуге, өндіруге, жинауға және қолдануға тыйым салады. Химиялық соғысқа халықаралық тыйым салынғанмен, ХҚЖК "қол қойған елдердің ішкі құқық қорғау органдарына өз азаматтарына қарсы химиялық қару қолдануға рұқсат береді".

Екінші дүниежүзілік соғысқа әсері

Екінші дүниежүзілік соғыста барлық негізгі жауынгерлер химиялық қару жинады, бірақ оның соғыста қолданылуы туралы жалғыз хабарлар – Жапонияның Қытайда салыстырмалы түрде аз мөлшерде горчичный газ бен левиситті пайдалануы, Италияның Эфиопияда газ қолдануы (көбінесе Екінші итало-эфиопия соғысы деп есептеледі) және Еуропада өте сирек кездесетін жағдайлар (мысалы, 1939 жылдың 3 қыркүйегінде Варшаваға горчичный газ бомбалары тасталды, Германия 1942 жылы мойындады, бірақ бұл оқиғаның кездейсоқ болғанын көрсетті). Улы газ Холокост кезінде маңызды рөл атқарды. 1940 жылы Ұлыбританияға басып кірсе, Ұлыбританияның жағалауларында горчичный газ қолдану жоспары болды. АҚШ Жапонияға жоспарланған шабуылды қолдау үшін газ қолдануды қарастырды.

Азаматтық құрбандар

Газ бұлтының салдары тек майданға ғана шектелмеді. Жақын жердегі қалалар да улы газдарды желмен бірге алып келу қаупінде болды. Азаматтардың көбі көршілерін қауіп туралы ескертуге арналған жүйеге ие болған жоқ, сондай-ақ тиімді газ маскаларына қол жеткізе алмады. Газ қалаларға жеткенде, ашық терезелер мен есіктер арқылы үйлерге оңай кіріп кетуі мүмкін. Қақтығыс кезінде химиялық қарудан шамамен 100 000–260 000 азамат зардап шекті, ал ондаған мың адам (әскери қызметкерлермен бірге) соғыс аяқталғаннан кейін өкпедегі жаралар, тері зақымдануы және миға келген зияннан көз жұмды. Екі жақтың көптеген командирлері мұндай қарулардың азаматтарға ауыр зиян келтіретінін білді, себебі жел улы газдарды жақын маңдағы азаматтық қалаларға жеткізер еді, бірақ олар соған қарамастан соғыс бойы оларды қолдануын тоқтатпады. Британдық фельдмаршал сэр Дуглас Хейг өзінің күнделігіне былай деп жазды: "Мен және менің офицерлерім мұндай қарудың жақын маңдағы қалаларда тұратын әйелдер мен балаларға зиян тигізетінін жақсы білдік, өйткені майдан бағытында желдің күші зор болатын. Дегенмен, қару жауға бағытталғандықтан, біздің ешқайсымыз осыған аса алаңдаған жоқ".

Қарсы шаралар

Бірінші дүниежүзілік соғыста ешбір елдің әскері улы газды қару ретінде қолдануға дайын болған жоқ. Газ қолданысқа енгізілгеннен кейін, одан қорғану әзірлеу жұмыстары басталды және соғыстың көп бөлігінде жалғасты, нәтижесінде бірқатар тиімді газ маскалары жасалды. Алғашқы ресми жабдықтар да қарапайым болды: материалдан жасалған төсем, көбінесе химиялық затқа қатырылған, төменгі бетке байланатын. Көзді жас шығарушы газдан қорғау үшін әскерлерге газға қарсы көзілдірік берілді. Келесі жетістік – газға қарсы шлемнің пайда болуы. Шлемнің матасы газды залалсыздандыру үшін химиялық затқа қатырылды, жаңбыр жауғанда бұл зат әскердің көзіне түсіп қалатын. Көзге тұман басқандықтан, алғашқыда тальктан жасалған көз бөлшектері қолданылды. Жауынгерлік қимылдарға шыққанда газға қарсы шлемдер әдетте басынан оралып, газ сигналы берілгенде төмен тартылып, мойынға бекітілетін. Бірінші британдық үлгі – гипошлем, оның матасы натрий гипосульфитіне (әдетте «гипо» деп аталады) қатырылған. Британдық P газға қарсы шлемі фосгенге қарсы ішінара тиімді болды және Лоостағы барлық жаяу әскер осы шлеммен жабдықталды, ол натрий фенолатымен қатырылған. Ауыз тесігі қосылды, осы тесік арқылы киген адам көмірқышқыл газының жиналуын болдырмау үшін демалды. 1/23-ші батальонның адъютанты, Лондон полкі, Лоостағы P шлемі туралы тәжірибесін еске алды: P шлемінің өңделген нұсқасы PH шлемі деп аталды, ол 1916 жылдың қаңтарында шығарылды және фосгенге қарсы қорғанысты жақсарту үшін гексаметилентетраминмен қатырылды. Тегімен жанасу арқылы ауыр зақымдар келтіретін қыша газына қарсы тиімді шара соғыс кезінде табылған жоқ. Шотланд полкінің килт киетін әскерлері, ашық аяқтарының арқасында қыша газынан зардап шегуге әсіресе осал болды. Фландриядағы Ньевпорттағы кейбір шотланд батальондары қорғану үшін килттің астына әйелдердің шұлықтарын киюді қабылдады. Газ туралы ескерту рәсімі фронт әскері үшін күнделікті айналды. Газ шабуылы туралы ескерту үшін, көбінесе артиллериялық снарядтан жасалған қоңырау соғылатын. Қамауға алынған артиллерияның шулы ортасында, 14 шақырым қашықтықта естілетін қысылған ауамен жұмыс істейтін штрумбус мүйізі қолданылды. Ауру жұқтырған аймаққа барлық бағыттарда ескертулер ілініп, адамдар сақтық шараларын қабылдауы туралы ескертілді. Британдықтардың қарсы шараларға жасаған басқа әрекеттері тиімді болған жоқ. Алғашқы жоспар газды тарату үшін 100 000 желдеткішті пайдалану болды. Көмір немесе карборундумды жағуға тырысылды. Алдыңғы қатардағы күзетшілерге 30 метрлік шланг арқылы ауа беріліп, суға секіруге арналған шлемдермен жабдықтау ұсынылды. Барлық қарсы шаралардың тиімділігі айқын. 1915 жылы, улы газ салыстырмалы түрде жаңа болған кезде, британдық газ құрбандарының 3% -дан азы қайтыс болды. 1916 жылы қаза болғандардың саны 17% -ға дейін өсті. 1918 жылы бұл көрсеткіш 3% -дан төмен болды, бірақ британдық газ құрбандарының жалпы саны қазір 1915 жылғы көрсеткіштен тоғыз есеге артты.

None of the First World War's combatants were prepared for the introduction of poison gas as a weapon. Once gas was introduced, development of gas protection began and the process continued for much of the war, producing a series of increasingly effective gas masks. The first official equipment issued was similarly crude; a pad of material, usually impregnated with a chemical, tied over the lower face. To protect the eyes from tear gas, soldiers were issued with gas goggles. The next advance was the introduction of the gas helmet—basically a bag placed over the head. The fabric of the bag was impregnated with a chemical to neutralize the gas—the chemical would wash out into the soldier's eyes whenever it rained. Eye pieces, which were prone to fog up, were initially made from talc. When going into combat, gas helmets were typically worn rolled up on top of the head, to be pulled down and secured about the neck when the gas alarm was given. The first British version was the hypo helmet, the fabric of which was soaked in sodium hyposulfite (commonly known as "hypo"). The British P gas helmet, partially effective against phosgene and with which all infantry were equipped with at Loos, was impregnated with sodium phenolate. A mouthpiece was added through which the wearer would breathe out to prevent carbon dioxide build up. The adjutant of the 1/23rd Battalion, The London Regiment, recalled his experience of the P helmet at Loos:

A modified version of the P helmet, called the PH helmet, was issued in January 1916, and was impregnated with hexamethylenetetramine to improve protection against phosgene. For mustard gas, which could cause severe damage by simply making contact with skin, no effective countermeasure was found during the war. The kilt wearing Scottish regiments were especially vulnerable to mustard gas injuries due to their bare legs. At Nieuwpoort in Flanders some Scottish battalions took to wearing women's tights beneath the kilt as a form of protection. Gas alert procedure became a routine for the front line soldier. To warn of a gas attack, a bell would be rung, often made from a spent artillery shell. At the noisy batteries of the siege guns, a compressed air strombus horn was used, which could be heard nine miles (14 km) away. Notices would be posted on all approaches to an affected area, warning people to take precautions. Other British attempts at countermeasures were not so effective. An early plan was to use 100,000 fans to disperse the gas. Burning coal or carborundum dust was tried. A proposal was made to equip front line sentries with diving helmets, air being pumped to them through a 100 ft (30 m) hose. The effectiveness of all countermeasures is apparent. In 1915, when poison gas was relatively new, less than 3% of British gas casualties died. In 1916, the proportion of fatalities jumped to 17%. By 1918, the figure was back below 3%, though the total number of British gas casualties was now nine times the 1915 levels.

Жеткізу жүйелері

Газды жаппай жеткізудің алғашқы жүйесі газ баллондарын қолайлы желмен босатуды қамтиды, нәтижесінде газ жаудың окоптарының үстінен өтетін еді. 1899 жылғы Гаага конвенциясы оқ-дәрілермен жеткізілетін уытты газдарды қолдануға тыйым салды. Бұл әдістің басты артықшылығы – оның салыстырмалы түрде қарапайымдығы және қолайлы атмосфералық жағдайда газ маскасының қорғанысын жеңе алатын тығыз бұлтты құру мүмкіндігі еді. Цилиндрлерді қолданудың көптеген кемшіліктері болды. Біріншіден, жеткізу желдің бағытына тәуелді еді. Егер жел тұрақсыз болса, мысалы, Лус сияқты, газ кері соғып, өз әскерлеріне зиян келтіруі мүмкін еді. Газ бұлттары жауға ескерту беруге жететін, оларға қорғануға уақыт беруге мүмкіндік берді, бірақ көптеген сарбаздар жақындап келе жатқан газ бұлттарының көрінісін қорқынышты деп тапты. Газ бұлттарының әсер ету радиусы шектеулі болды, олар тек алдыңғы қатардағы окоптарға ғана әсер ете алатын және одан кейін тарап кететін. Соңында, цилиндрлер газ тікелей ешкімнің жеріне жіберілуі үшін окоп жүйесінің ең алдыңғы бөлігіне орналастырылуы керек еді. Бұл цилиндрлерді байланыс окоптары арқылы, көбінесе тоңған және сулы, тасымалдауды және оларды алдыңғы қатарда сақтауды талап етті, онда бомбалау кезінде цилиндрлердің ерте зақымдану қаупі әрқашан болды. Ағзасынан газ шығып тұрған цилиндр көзге түскен жағдайда, әртілдеу оған сәуле түсіруіне әкеп соқтыратын еді. Британдық хлор цилиндрі, «оожа» деп белгілі, 190 фунт (86 кг) салмақты, оның 60 фунты (27 кг) хлор газы болды және оны тасымалдау үшін екі адам қажет болды. Кейіннен фосген газы «тышқан» деп аталатын 50 фунт (23 кг) салмақтағы цилиндрде енгізілді. Газды артиллериялық снарядтар арқылы жеткізу цилиндрлермен жұмыс істеудің көптеген тәуекелдерін жойды. Мысалы, немістер артиллериялық снарядтарды қолданды. Газ снарядтары желге тәуелсіз болды және газдың тиімді радиусын арттырды, қарудың жете алатын кез келген жерді осал етті. Газ снарядтары ескертусіз жеткізілуі мүмкін еді, әсіресе түссіз, иіссіз фосген – көптеген жағдайларда газ снарядтары жарылмастан, «жапырақ» түсіп, бастапқыда жарамсыз жарылғыш заттар немесе шрапнель снарядтары ретінде қабылданып, солдаттар ескертіліп, сақтық шараларын қолданғанға дейін газға әсер етуге уақыт берді. Газды артиллерия арқылы жеткізудің басты кемшілігі – өлтіруге жеткілікті концентрацияға қол жеткізудің қиындығы еді. Әрбір снарядта аз мөлшерде газ болды, сондықтан цилиндрлермен салыстыруға болатын бұлтты жасау үшін аумақты қанықтырып бомбалау қажет болды. Мұстард газына тығыз бұлт құрудың қажеті болмағандықтан, артиллерия осы шайқас алаңындағы ластаушы затты жеткізу үшін өте қолайлы құрал болды. Цилиндрлерден шығармай, өлімге әкелетін концентрацияға жетудің шешімі – «газ проекторы», негізінен зымыран ретінде бүкіл цилиндрді атып жіберген үлкен калибрлі миномет болды. Британдық Ливенс проекторы (1917 жылы капитан У.Х. Ливенс ойлап тапқан) қарапайым құрылғы болды: жерге бұрышпен орнатылған диаметрі бар түтік, электр сигналымен тұтандырылатын қозғалтқыш, 30 немесе 40 фунт (14 немесе 18 кг) газды қамтитын цилиндрді 1900 метрге дейін атып жіберді. Осы проекторлардың батареясын орнатып, бір уақытта оқ ату арқылы газдың тығыз концентрациясына қол жеткізуге болады. Ливенс алғаш рет 1917 жылғы 4 сәуірде Арраста қолданылды. 1918 жылғы 31 наурызда британдықтар Ленске 3728 цилиндрді атып, тарихтағы ең ірі «газ атысын» өткізді.

The first system employed for the mass delivery of gas involved releasing the gas cylinders in a favourable wind such that it was carried over the enemy's trenches. The Hague Convention of 1899 prohibited the use of poison gasses delivered by projectiles. The main advantage of this method was that it was relatively simple and, in suitable atmospheric conditions, produced a concentrated cloud capable of overwhelming the gas mask defences. The disadvantages of cylinder releases were numerous. First and foremost, delivery was at the mercy of the wind. If the wind was fickle, as was the case at Loos, the gas could backfire, causing friendly casualties. Gas clouds gave plenty of warning, allowing the enemy time to protect themselves, though many soldiers found the sight of a creeping gas cloud unnerving. Gas clouds had limited penetration, only capable of affecting the front line trenches before dissipating. Finally, the cylinders had to be emplaced at the very front of the trench system so that the gas was released directly over no man's land. This meant that the cylinders had to be manhandled through communication trenches, often clogged and sodden, and stored at the front where there was always the risk that cylinders would be prematurely breached during a bombardment. A leaking cylinder could issue a telltale wisp of gas that, if spotted, would be sure to attract shellfire. A British chlorine cylinder, known as an "oojah", weighed 190 lb (86 kg), of which 60 lb (27 kg) was chlorine gas, and required two men to carry. Phosgene gas was introduced later in a cylinder, known as a "mouse", that weighed 50 lb (23 kg). Delivering gas via artillery shell overcame many of the risks of dealing with gas in cylinders. The Germans, for example, used artillery shells. Gas shells were independent of the wind and increased the effective range of gas, making anywhere within reach of the guns vulnerable. Gas shells could be delivered without warning, especially the clear, nearly odourless phosgene—there are numerous accounts of gas shells, landing with a "plop" rather than exploding, being initially dismissed as dud HE or shrapnel shells, giving the gas time to work before the soldiers were alerted and took precautions. The main flaw associated with delivering gas via artillery was the difficulty of achieving a killing concentration. Each shell had a small gas payload and an area would have to be subjected to a saturation bombardment to produce a cloud to match cylinder delivery. Mustard gas did not need to form a concentrated cloud and hence artillery was the ideal vehicle for delivery of this battlefield pollutant. The solution to achieving a lethal concentration without releasing from cylinders was the "gas projector", essentially a large bore mortar that fired the entire cylinder as a missile. The British Livens projector (invented by Captain W. H. Livens in 1917) was a simple device; an diameter tube sunk into the ground at an angle, a propellant was ignited by an electrical signal, firing the cylinder containing 30 or 40 lb (14 or 18 kg) of gas up to 1,900 metres. By arranging a battery of these projectors and firing them simultaneously, a dense concentration of gas could be achieved. The Livens was first used at Arras on 4 April 1917. On 31 March 1918 the British conducted their largest ever "gas shoot", firing 3,728 cylinders at Lens.

Жарылмайтын қарулар

Соғыс аяқталғаннан кейін Францияның көп бөлігі жарылмаған оқ-дәрілердің болуына байланысты қоршауға алынуға тиіс болды. Химиялық снарядтардың шамамен 20 пайызы жарамсыз болды және олардың 13 миллионға жуығы сол жерде қалды. Бұл, соғыс аяқталғаннан бастап бүгінгі күнге дейін, бұрынғы шайқас алаңдарындағы маңызды мәселе болып табылады. Мысалы, фермерлер егістіктерін жырғанда ("темір жинау" деп аталады) қабықтар табылған, сондай-ақ қоғамдық және құрылыс жұмыстары кезінде де олар жиі кездеседі. Тыныш тұрғындарға қауіптің алдын алу және металл құны үшін адамдар соғыстан кейін жарылмаған қару іздеді. Снарядтардан уытты заттар шығарылып, көптеген өлім мен денсаулыққа зиян келтірді. Тағы бір қиындық – қазіргі экологиялық заңнаманың қатаңдығы. Бұрын жарылмаған химиялық оқ-дәрілерді жоюдың әдеттегі тәсілі оларды жару немесе теңізге тастау болды, бірақ қазір көптеген елдерде мұндай іс-әрекетке тыйым салынған. Бұл мәселе Францияның солтүстік аймақтарында ерекше өзекті. Франция үкіметі енді теңізде химиялық қаруды жойламайды. Осы себепті, тазартылмаған химиялық қару үйінділері жиналды. 2001 жылы Вимидегі қоймада сақталған үйіндінің қауіпсіз емес екені анықталды, көршілес қала тұрғындары эвакуацияланды және үйінді суытқыш жүк көліктерімен және күшті күзетпен Суипстегі әскери лагерьге көшірілді. Зауыттың қуаты жылына 25 тоннаны құрайды (бастапқыда 80 тоннаға дейін арттыруға болады), ал қызмет ету мерзімі 30 жылға есептелген. Германия 1919 жылы оқ-дәрі пойызының жарылуынан туындаған жарылмаған оқ-дәрілермен және ластанған жерлермен күресуге тиіс.