Кіріспе

Түтінсіз ұшқыш, оқ-дәрінің орнына қолданылады.

Кордит – 1889 жылдан бері Ұлыбританияда қара ұнтақты әскери қарудың ұшқыш ретінде алмастыру үшін жасалған түтінсіз ұшқыштар отбасы. Қазіргі оқ-дәрі сияқты, кордит те жарылғыш заттардың қатарына жатады, себебі оның жану жылдамдығы төмен, демек, жарылғыш күші де аз. Олар жарылғыш заттардың тудыратын дыбыстан асып түсетін жарылыс толқыны емес, субсоникалық дефлаграция толқынын тудырады. Оқ-дәрі немесе кордиттің жануынан пайда болатын ыстық газдар оқтың немесе снарядтың нысанаға жеткеніне жеткілікті қысымды жасап, бірақ қарудың түтігін үнемі бұзуға жеткілікті жылдамдықпен емес. Кордит бастапқыда 1891 және 1915 жылдар аралығында .303 British, Mark I және II стандартты мылтық патронында қолданылған. Бірінші дүниежүзілік соғыста кордит тапшылығы ағылшын-шотланд шекарасында "Шайтанның қамыры" (HM Factory, Gretna) атты қару-жарақ фабрикасының құрылуына әкелді, ол аптасына шамамен 800 тонна кордит өндірді. Ұлыбритания сонымен қатар мылтық патрондарына қолдану үшін АҚШ-та жасалған кейбір түтінсіз ұнтақтарды импорттады. Кордит ірі қару-жарақтар үшін де қолданылды, мысалы, танктердің қарулары, артиллерия және теңіз қарулары. Оны негізінен осы мақсатта 19-шы ғасырдың соңынан бастап Ұлыбритания және Британ Достастығы елдері қолданды. Оның қолданылуы Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және әуе шабуылына қарсы қаруды іске қосу үшін айналдырылмаған снарядтар ретінде дамыды. Мартин Бейкер компаниясы жасаған катапульді орындықтар үшін кішкентай кордит зымырандық зарядтары да жасалды. Кордит 1945 жылдың тамызында Хиросимаға тасталған "Little Boy" атом бомбасының жарылу жүйесінде де қолданылды. "Кордит" термині соғыс аралық жылдары ресми жарияланымдардан көбінесе жоғалып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қос негізді ұшқыштар кеңінен қолданылды, ал артиллерияда үш негізді ұшқыштар қолданылды. Үш негізді ұшқыштар соғыстан кейінгі оқ-дәрілерді жасауда қолданылды және Ұлыбритания қарулары үшін өндірісте қалды; екінші дүниежүзілік соғыс қоры соғыстан кейін жұмсалғандықтан, көптеген қос негізді ұшқыштар қызметтен шықты. Шағын қару үшін олар басқа ұшқыштармен алмастырылды, мысалы, Improved Military Rifle (IMR) экструдированный ұнтақтарының желісі немесе қазіргі 5.56×45mm NATO патронында қолданылатын WC844 шар ұшқышы. Ұлыбританияда өндіріс 20-шы ғасырдың соңында, екінші дүниежүзілік соғыс кордит зауытының соңғысы ROF Bishopton жабылған кезде тоқтатылды. Ұлыбританиядағы қызмет үшін үш негізді ұшқыш (мысалы, 105 мм L118 жеңіл зеңбірегі) қазір Германияда өндіріледі.

Батырманың орнына (қара ұнтақ)

Оқ-дәрі – күкірт, көмір және калий нитратының (тұздық деп те аталады) жарылғыш қоспасы. Ол қару және фейерверктерде бастапқы итергіш ретінде қолданылды. Шамамен 10-шы немесе 11-ші ғасырдан бастап пайдаланылғанмен, көп мөлшерде түтін шығару сияқты кемшіліктері болды. 19-шы ғасырда азот қышқылының қоспалары целлюлоза және глицерин сияқты материалдармен әрекеттесуіне негізделген түрлі "нитрожарылғыш заттар" дамығаннан кейін, оқ-дәріні алмастыру іздестіріліне бастады.

Еуропаның алғашқы түтiнсiз ұнтақтары

Алғашқы түтiнсiз ұнтақты 1865 жылы Иоганн Эдвард Шульце жасаған. Осы үлкен жетістікке қол жеткізген кезде Шульце Пруссия артиллериясының капитаны болды. Ол кейін полковник шеніне дейін көтерілді. Оның құрамында нитролигноза (нитратталған ағаш ұнтақтарынан алынған) және тұздық немесе барий нитраты болды. 1882 жылы Стоумаркеттегі «Жарылғыш компаниясы» EC ұнтағын ұсынды, ол эфир спиртімен желатинденген дәнге нитро мақта және калий мен барий нитраттарын қамтиды. Оның дәншелері басқа нитроцеллюлоза ұнтақтарына қарағанда ірілеу болды. Ол мылтықтар үшін жарамсыз болып шықты, бірақ ұзақ уақыт бойы оқ атуға қолданылып, кейін гранаталар мен сынық бомбаларында пайдаланылды. 1884 жылы француз химигі Пол Вийль біршама сәттілікке жеткен түтiнсiз қозғалтқыш құралды жасады. Ол коллодионнан (этанол мен эфирде еріген нитроцеллюлозадан) жасалды, нәтижесінде пластикалық коллоидты зат пайда болды, ол өте жұқа қабаттарға оралды, содан кейін кептіріліп, ұсақ сынықтарға бөлінді. Француз әскері оны дереу өздерінің Mle 1886 жылғы жаяу әскер мылтығына қабылдады және қара ұнтақтан (доңғалақтан) ажырату үшін Poudre B (powdre blanche немесе ақ ұнтақ) деп атады. Осы ұнтақты пайдалану үшін жасалған мылтық пен оқ 8 мм Лебель деп аталды, оның 8 мм толық металл қаптамалы оғын жасаған офицердің құрметіне. Келесі жылы, 1887 жылы Альфред Нобель түтiнсiз қозғалтқыш құралды ойлап тапты және патенттеді, оны «Баллистит» деп атады. Оның құрамында 10% камфора, 45% нитроглицерин және 45% коллодион (нитроцеллюлоза) бар. Уақыт өте келе камфора буланып, тұрақсыз жарылғыш қалдыратын болды.

Даму

Сэр Фредерик Абель төрағалық еткен "Жарғыш заттар комитеті" деп аталатын Ұлыбритания үкіметі комитеті жарылғыш заттардың шетелдік дамуын бақылап, Poudre B және Ballistite үлгілерін алды; бұл түтiнсіз ұнтақтардың ешқайсысы жарылғыш заттар комитетімен қабылдануға ұсынылмады. Абель, сэр Джеймс Дьюар және комитетте де болған В. Келнер 1889 жылы жаңа баллиститке ұқсас, 58% нитроглицериннен, 37% мақта матасынан (нитроцеллюлозадан) және 5% вазелиннен тұратын ұшқышты (Абел мен Дьюардың аттарымен No 5,614 және 11,664) әзiрлеп, бiрлесiп патенттеді. Ацетонды еріткіш ретінде пайдаланып, ол спагетти тәрізді таяқшалар түрінде шығарылды. Алғашында оны "табан ұнтағы" немесе "Баллиститтің Комитет модификациясы" деп атады, бірақ бұл тез арада "Кордит" деп қысқартылды. Кордит екі негізді ұшқыш ретінде пайда болды. 1930 жылдары нитрогуанидиннің едәуір мөлшерін қосу арқылы үш негізді ұшқыш жасалды. Үш негізді ұшқыш қос негізді ұшқыштың кемшіліктерін азайтты – оның салыстырмалы түрде жоғары температурасын және маңызды жарқырауын. Imperial Chemical Industries (ICI) 2-дүниежүзілік соғыстың қос негізді AN формуласы да әлдеқайда төмен температураға ие болды, бірақ оған N және NQ үш негізді ұшқыштардың жарқырауды азайту қасиеттері жетіспеді. Кордит жарылғыш ретінде саналатын болса да, ол күшті жарылғыш ретінде қолданылмайды. Ол жоғары қысымды газдар шығаратын күйдіруге (жағуға) арналған.

Нобель мен Абель патенттік даулары

Альфред Нобель патентті бұзуы үшін Абель мен Дьюарды сотқа берді. Оның патенты нитроцеллюлозаның "жақсы еритін түріне" жататынын нақты көрсетеді. Істі ұтып алғаннан кейін ол апелляциялық сотқа шағымданып, кейін дау 1895 жылы Лордтар палатасына дейін жетті, бірақ ол соңында ұтылды, себебі оның патентындағы "жақсы белгілі еритін түр" деген сөздер еритін коллодионды білдірді, демек, еритін емес мақта қолданылуынан мүлдем шығарылды. Бұл сөз тіркесінің мағынасы "эритін нитроцеллюлоза" болды: еритін нитроцеллюлоза коллодион деп аталды және спиртте ериді. Ол негізінен медициналық және фотографиялық мақсаттарда қолданылды. Керісінше, спиртке еритін емес нитроцеллюлоза мақта деп аталды және жарылғыш зат ретінде қолданылды. Нобельдің патенты камор және еритін нитроцеллюлозаны қолдана отырып, целлулоид өндіруге қатысты; және бұл Нобельдің еритін және еритін емес нитроцеллюлозаны қолдану арасында нақты айырма жасағанын көрсетеді. Ингрид Карлберг Абель мен Дьюарға Нобельдің Париждегі жұмысын қаншалықты жақыннан бақылауға рұқсат етілгенін және Нобельдің осы сенімге қалай опасыздық жасалғанына қаншалықты көңіл көшіргенін айтады. Кітап Нобельді бастапқы ойлап табушы ретінде көрсетеді және іс маңызды емес техникалық себептерге байланысты ұтылғанын дәлелдейді.

Құралымдары

Көп ұзамай, кордиттің беткі ауданын өзгерту арқылы жану жылдамдығын өзгертуге болатыны анықталды. Жұқа таяқшалар шағын қаруларда қолданылып, салыстырмалы түрде жылдам жанатын, ал жуан таяқшалар баяу жанып, артиллерия және теңіз қаруларындағы сияқты ұзын стволдарда қолданылды.

Кордит (Mk I) және Кордит MD

Бастапқы Абель Девар формуласы көп ұзамай қолданудан шығарылды, себебі ол қару трубкасының тым көп тозуына себеп болды. Кейін ол Cordite Mk I деп аталды. Кордиттің құрамы 65% зеңбіл, 30% нитроглицерин (5% вазелин сақтала отырып) және Екінші Бур соғысы аяқталғаннан кейін 0,8% ацетонға өзгертілді. Бұл Cordite MD (өзгертілген) деп аталды. Cordite MD патрондарының салмағы, оларды алмастырған Cordite Mk I патрондарына қарағанда шамамен 15% ауыр болды, себебі Cordite MD-нің өзіндік қуаты төмен болғандықтан, бірдей бастапқы жылдамдыққа қол жеткізу қажет болды.

Кордит РДБ

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияда ацетон тапшылығы болды, сол себепті Корольдік теңіз флоты үшін жаңа тәжірибелік формула әзірленді. Бұл Cordite RDB (= Research Department formula B) болды; құрамында 52% коллодион, 42% нитроглицерин және 6% вазелин болды. Ол Гретнадағы HM зауытында, сондай-ақ 1889 жылдан бастап Уолтем Аббидегі Корольдік ұңғын зауытында өндірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде кордит Уолтхам Аббидегі Корольдік ұңғын зауытында және тағы жеті жеткізушіде (British Explosives Syndicate Ltd, Chilworth Gunpowder Company Ltd, Cotton Powder Company Ltd, Messrs Curtis's and Harvey Ltd, National Explosives Company Ltd, New Explosives Company Ltd және Nobels Explosive Company Ltd) өндірісте болды. Бар болған зауыттар кеңейтілді және жаңалары салынды, әсіресе Нобельдің Ардиердегі, Гретнадағы HM зауыты (Гретнадағы Шотландия мен Англия шекарасында орналасқан) және Корольдік теңіз флотының кордит зауыты Холтон Хитте. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Гретна мен Холтон Хит кордит зауыттары жабылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Холтон Хит қайта ашылды, ал Уэльстегі Кэрвентте Корольдік теңіз флотының жанармай зауыты, Корольдік теңіз флотының қозғалтқыш зауыты ашылды. Шотландияда британдық армия мен Корольдік әуе күштері үшін кордит өндіруге арналған ірі Корольдік қару-жарақ зауыты ROF Bishopton ашылды. Уолтем Аббиде жаңа кордит зауыты, сондай-ақ екі қосымша ROF – ROF Ranskill және ROF Wrexham ашылды. Бұл зауыттарда өндірілген кордит оқ-дәріні толтыру үшін арнайы зауыттарға жіберілді.

ІІ дүниежүзілік соғыста MoS Agency Factories және ICI Nobel

Британ үкіметі Корольдік қару-жарақ фабрикасының бақылауында емес, Өнімдер министрлігінің (MoS) атынан Агенттік фабрикалары ретінде басқарылатын қосымша кордит зауыттарын құрды. 1939 жылы Ардердегі ICI Nobel компаниясына Шотландияның оңтүстігінде алты зауыт салу және пайдалану тапсырылды. Олардың төртеуі кордит немесе атыс қаруы үшін ұңғын өндірумен айналысты. MoS Друнганс (Дамфрис) зауытында отын мақтасы өндірілді, ол MoS Далбетиде (үш негізді кордит) және MoS Поуфутта (шағын қарулар үшін монобазалы ұңғын мақтасы) кордитке айналдырылды. Грант дистилляциясы орналасқан Оңтүстік Айрширдегі Гирвандағы кішкентай алаңда кордит және ТНТ өндірілді. ICI Ardeer-де сонымен қатар Бірінші дүниежүзілік соғыста үкіметке тиесілі кордит зауыты болды. 1942 және 1945 жылдар аралығында өндірілген британдық кордиттің 35% -ы Ардер мен осы агенттік зауыттарынан шықты. ICI Австралиядағы Мельбурнге жақын және Оңтүстік Африкадағы Deer Park (көршілес қалашыққа байланысты кейде Ардер деп те аталатын) сияқты ұқсас жұмыстарды жүргізді. Императорлық оқ-дәрілер кеңесі Канадада қосымша жарылғыш заттар зауыттарын құрды. Ол 1916/1917 жылдары Онтариодағы Нобельде кордит өндіру үшін The British Cordite Ltd зауытын салды. Өндіріс 1917 жылдың ортасында басталды.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін британ үкіметі қолданған кордиттің көп бөлігі оның өзінің зауыттарында өндірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бірнеше бұрын Ұлыбританиядағы жеке өндірушілер жылына 6000-8000 тонна кордит өндірді; Ардиердегі Нобельдің жарылғыш заттары зауыты жылына 1000-1500 тонна өндірді. 1910 жылы Canadian Explosives Limited компаниясы Квебек Арсеналы үшін Белуил зауытында айына 3000 фунт (1362 кг) мылтық кордитін өндірді. 1915 жылдың қараша айына қарай өндіріс айына 350 000 фунт (159 000 кг) кордитке дейін ұлғайды (шамамен жылына 1900 тонна). Онтариодағы Нобельдегі Canadian Explosives Limited кордит зауыты айына 1 500 000 фунт (681 тонна) кордит өндіруге жоспарланған (шамамен жылына 8170 тонна).

Соғыс аралығында

Гретнадағы HM зауыты және Корольдік теңіз күштерінің Холтон Хиттегі кордит зауыты соғыс аяқталғаннан кейін жабылды, ал Гретна зауыты демонтаждалды. Бұл Уолтем Аббей және Ардиер зауыттарын өндірісте қалдырды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Жоғарыда айтылғандай, өзінің өндіріс орындаларынан бөлек, британ үкіметі ICI Nobel компаниясымен бірге Шотландияда, Австралияда, Канадада және Оңтүстік Африкада кордит шығаратын бірнеше агенттік заводтарды ұйымдастырды.