Кіріспе

Мүнир Бәшир (منير بشير; 1930 – 28 қыркүйек, 1997) – ирактық ассириялық музыкант және 20 ғасырдағы Таяу Шығыстағы ең танымал музыканттардың бірі. Ол араб мақамат шкаласының ең көрнекті шеберлерінің бірі саналды. Ол араб уд аспабының түрлі стилдерін жасады. Еуропа мен АҚШ-қа танымал болған алғашқы орта шығыс музыканттарының бірі болды. Бәширдің музыкасы шығыс үлгілерімен қатар үнді және еуропалық тональдік өнерді зерттеуінің нәтижесінде пайда болған, жаңа импровизация стилімен ерекшеленеді. Иракта дүниеге келген ол көптеген төңкеріс әрекеттері мен соғыстарды бастан өткерді. Соңында ол Еуропаға эмиграцияға кетіп, алғаш рет Венгрияда танымал болды.

Ерте өмір

Мунир Башир Солтүстік Иракта орналасқан Мосулда ассириялық христиан отбасында дүниеге келді. Әр түрлі деректерге сәйкес, ол 1928-1930 жылдар аралығында туған. Оның әкесі Абд әл-Азиз және ағасы Джамиль ауд орындаушылары және вокалистер ретінде жақсы танымал болды; Джамиль ауд туралы маңызды оқулық жазды. Отбасы бес жасында Баширге музыкалық білім беруді бастады, оның әкесі оны және үлкен ағасы Джамильді ауд негіздерімен таныстырды. Ақын болған әкесі араб музыкасының таза дәстүрі Бағдадта бұзылғанына сенді. Ол алдымен виолончельді, яғни 19 ғасырдың соңында араб музыкасында кең таралған еуропалық бас аспапты ойнауды үйренді. Осымен қатар, ол ауд ойнауға да үйренді. Араб музыкасында аудтың рөлі еуропалық музыкадағы фортепиано рөліне ұқсас: ол музыканың ең маңызды теориялық аспектілерін түсіндіру үшін қолданылатын аспап. Солтүстік Иракта көптеген стильдер мен дәстүрлердің қосылуының арқасында бай музыкалық тарих қалыптасқан. Осындай ортада Башир византиялық, күрд, ассириялық, түрік, парсы және дәстүрлі Аббаси музыкасымен танысты.

Бағдадқа көшу

Алты жасында дарынды Башир 1934 жылы көрнекті түрік музыковеді Шариф Мухи ад Дин Хайдар Тарган (1892–1967) құрған Бағдад консерваториясына жіберілді. Оқу кезінде, әсіресе бітірген соң Башир өз елінің дәстүрлі музыкалық үлгілерін құжаттау және сақтап қалуға ерекше мән берді. Ирактың алабұрлы тарихы және басқа да себептерге байланысты бұл үлгілер "батыстық", әсіресе коммерциялық үлгілермен ығыстырылды. 1951 жылы Башир Бағдадта жаңадан ашылған Көркем өнер академиясында оқытушылық қызметке кірісті, сонымен қатар Ирак радиосы үшін редакторлық жұмыстарын атқарды.

Ирактан тыс жерлерді зерттеу

Баширдің өз еліне деген қарым-қатынасы әрқашан екіұшты болды: бір жағынан ол Месопотамияның бай мәдени мұрасына терең байланысты сезінді, екінші жағынан, музыканттың өмірінде Ирактың тұрақтылық кезеңдері болған жоқ. Әсіресе 1950-1960 жылдар – Хашимит монархиясының соңғы жылдары және 1958 жылы Фейсал II құлағаннан кейін әскери төңкерістердің кезі – Баширді шетелде жұмыс істеуге мәжбүр етті. Оның даңқы Бейрутке жеткен еді, сондықтан ол 1953 жылы Ливан астанасына келгеннен кейін бірден легендарлық ливандық әнші Фейрузбен аккомпаниатор ретінде және "жұлдызды солист" ретінде келісімшартқа отырды. Ол АҚШ және Латын Америкасының танымал музыкасын танып білді, бірақ сонымен қатар Таяу Шығыс музыкасының дәстүрлерін зерттеуге ұмтылысын күшейтті. Музыкатанудағы терең білімі арқасында Бағдад және Бейрут музыка колледждерінде оқытушылық қызметке алынды. 1953 және 1954 жылдар Баширдің аспап шебері ретіндегі мансабының басталуын белгіледі. Оның солист ретіндегі алғашқы концерті 1953 жылы Стамбулда өтті, келесі жылы 24 жастағы музыкант Ирак теледидарында өнер көрсетті. 1957 жылы ол Еуропаның көптеген елдеріне турнелер ұйымдастырды. Елінің қиын саяси жағдайы және музыканттар үшін жұмыс жағдайларының қиындығы оны елден түңғыш рет кетуге мәжбүр етті.

Будапешт

Бейрутте болғаннан кейін, 1960 жылдардың басында Башир Будапештте қоныстанды және өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Ол венгр қызына үйленді, оның ұлы Омар 1970 жылы Венгрия астанасында дүниеге келді. Бұл қала ирактық үшін еуропалық музыкалық мегаполис ретіндегі мәртебесімен ғана емес, сонымен қатар 1965 жылы Золтан Кодалының жетекшілігімен Франц Лист консерваториясында музыкатану бойынша докторлық диссертациясын қорғауға мүмкіндік бергені үшін де тартымды болды. Оның стилі басқа ауд ойнаушылардан айқын түрде ерекшеленеді, мысалы, Фарид Аль Аттрахтың «типик мысырлық» стиліндегі қалалық «шоумендігінен» немесе Еуропада кең танымал ливандық Рабих Абу Халилдің джазға бағытталған музыкасынан. Әсіресе араб музыкасындағы ортақ масштабтар (мақам) негізіндегі сололық импровизация (тақсим) саласында әріптестері оны теңдесі жоқ шебер деп есептеді. Риша алақанда ұсталады, бұл ойнау техникасын үйренуді қиындатады; сонымен қатар, қос ішектердің шабуылы бір ішектен әлсіз болады. Сондықтан, ең жылдам, асимметриялық акценттелген мелодиялардағы сөзсіз ырғақтық тұрақтылық – виртуоздың ерекше белгісі. Жалпы алғанда, араб музыкасы еуропалық музыкаға қарағанда күрделі ырғақтық үлгілерге көбірек қызығушылық танытады. Баширдің ойнау шеберлігін жоғарыда аталған скордатураны, октаваларда реттелген ішек жұптарын жылдам 10/8 өлшемінде импровизациялау кезінде қолдану қабілеті арқылы оңай түсінуге болады, бұл әдістің тоқтату қиындықтары естілмейді. Баширдің шетелдік музыкалық формалармен жұмыс істеуі оның баламалы ойнау техникаларымен тәжірибелерінде де көрінеді. Ол гитарада, әсіресе фламенкода дамыған саусақпен ойнауды өзінің жетілген стилінің маңызды атрибутына айналдырды. Бірақ бірнеше тәжірибеден кейін ол үнді ситарын зерттеген кезде танысқан бас бармаққа арналған медиаторды (мезраб) пайдаланудан бас тартты.

Әшекейлеу

Баширдің сүйікті импровизациялық түрі – тақсим импровизациясы, өзінің тартымдылығын әуендердің немесе таныс әуендік үзінділердің зиялы және қатаң реттелген безендіруінен шығарады. Сондықтан тақсим қазіргі джаздағы импровизациядан өзгеше, бірақ одан кем емес көркемдік өлшемдерге негізделеді, онда импровизация салыстырмалы түрде қатаң ритмикалық, гармониялық және формалық жүйе ішінде жүзеге асады. Алайда, джаз импровизациясындағыдай, нақты белгілі бір үлгілерді оның авторымен байланыстыруға болады. Осыған орай, араб музыкасын білетін адам көптеген "баширлік ерекшеліктерді" тани алады, дәл сол сияқты джаз әуеленушісі Луи Армстронг немесе Чарли Паркердің ерекше мелодиялық фразаларындағы ықпалын анықтай алады.

Амбитустың кеңейуі

Жоғарыда айтылғандай, уд қысқа тақталы люттер отбасына жатады. Ашық ішек пен саусақ тақтасының соңы арасындағы ең кең интервал – квинта; бірақ, корпустың үстіңгі бөлігінде дыбыстарды басып, сол ішекте одан кең интервалдарды ойнауға болады. Бәшир бұл сәл ерекше техниканы ойлап таппағанмен, оны өзінің стиліне үлгілі түрде енгізді. Сонымен қатар, Бәширден бұрын флажолеттерді пайдалану удді ойнаудың дәстүрлі тәсілдеріне жатпады, бірақ бұл техника ішекті аспаптарға тән еді.

Араб музыкасының маңыздылығы

Мунир Башир араб музыкасы үшін аса қолайлы емес кезеңде көзге түсті. Кәсіби тәжірибесінің арқасында ол осы қиындықтарды көптеген әріптестерінен гөрі жақсырақ сезінді, олар көбінесе өзіне жеке орын іздеуге немесе осы жағдайға мойынсұнуға бейімделген. Британдық тарихшы Бернард Льюис осы музыкантты Батыс мәдениетінің ықпалына тең құқықтар негізінде қарсы тұрған Таяу Шығыстың бір үлгісі ретінде көрсетеді. Башир "өзінің" музыкасының дәстүрлерін сақтап, көне үлгілермен жұмыс істеу арқылы музыкалық өнерде жаңа мүмкіндіктерді іздеді де тапты. Техникалық жағынан алғанда, Башир өзінің импровизацияларын мақаматтар шеңберінде жүзеге асырды, олар ешқашан Ирактан тыс қолданылмаған немесе 20-шы ғасырда ұмытылып кеткен.

Сын

Бәширдің стильдегі шетелдік элементтерді енгізуі дәстүрді сақтаушылардың түсінбеушілігіне және сынауына себеп болды. Музыка журналисі Сами Асмардың мәлімдеуінше, Башир батыс тыңдаушыларын бауырластыру үшін әдейілеп өте қарапайым мақамдарда музыка жасады деген айып тағылды. Осылайша Башир Раст және Шадд Арабан мақамдарын теріс пайдаланады деп айтылды. Ол Францияның Құрмет Легионының рыцары және Бағдадтағы араб музыка академиясының бас хатшысы.