Кіріспе

Мысыр әнші-әндер авторы, актриса (1904–1975)
Мысыр әншісі Умм Күлтум (4 мамыр 1904 ж. туған) Өз туған Мысырында Күлтум – ұлттық бедел; оны «Мысыр дауысы» және «Мысырдың төртінші пирамидасы» деп атаған. 2023 жылы Rolling Stone журналы Күлтумды барлық уақыттардағы 200 ең ұлы әншінің тізімінде 61-орынға қойды.

Ерте өмір

Умм Күлтум Нил өзенінің дельтасындағы Дакахлия облысының Сенбеллавейн қаласына қарасты Тамай-э-Захайра ауылында дүниеге келді. Ол әкесінің үлкен ағасы Халидке сабақ беруін тыңдап, ән айтуды үйренді. Кішкентай кезінен-ақ ән айтуда ерекше дарыны болды. Әкесі арқылы ол Құранды жаттап, бүкіл кітапты жатқа алды деседі. 12 жасқа келгенде, ән айтудағы қабілетін байқаған әкесі оны отбасылық ансамбльге қабылдауды ұсынды, сонда ол бастапқыда басқалар айтқанды қайталайтын қосалқы дауыс ретінде қосылды. Сахнада ол әкесінің оның абыройы мен қоғамдық өнер көрсетуіне қатысты алаңдауын басу үшін ұл баланың жамылғысын және бедуин бас киімін киді. Әкесі тек Әмин Әл-Махдидің көндіруімен ғана ойын өзгертті. 1923 жылы ол Odeon Records компаниясымен келісімшарт жасады, ал 1926 жылға қарай ол әрбір жазбаға басқа египеттік музыканттан гөрі көп ақы төленді.

Кәсіби мансап

Амин әл-Махди оны Каирдегі мәдени ортаға шақырды. 1924 жылы ол ақын Ахмед Рамимен танысты, ол оған 137 ән жазды және оны француз әдебиетімен таныстырып, ақырында араб әдебиеті мен әдеби талдаудағы бас ұстазы болды. 1926 жылы ол Odeon Records-тен Gramophone Records-ке ауысты, онда оған әр жазба үшін шамамен екі есе көп төленді және қосымша 10,000 доллар жалақы берілді. 1930 жылға қарай ол халыққа соншалықты танымал болды ki, жас әнші қыздарға үлгі-өнеге болды. Одан кейін қырық жыл бойы әр айдың бірінші бейсенбісінде концерттер берді. Кейін Насер сөздерін Умм Күлтумның радиодағы сөйлеуіне кедергі келтірмейтіндей етіп жоспарлады. Кейбіреулер Умм Күлтумның танымалдығы Насердің саяси мақсаттарына көмектескенін айтады. Мысалы, Насердің сөздері мен үкіметтік хабарламалар жиі Умм Күлтумның ай сайынғы радиоконцерттерінен кейін тікелей эфирге шығарылатын. Ол Насерді қолдап көптеген әндер орындады және олармен жақын достық қарым-қатынас орнатты. Оның Насермен байланысты әндерінің бірі – «Wallāhi Zamān, Yā Silāḥī» («О, менің қаруым, уақыт өтеді») – 1960 жылдан 1979 жылға дейін Мысырдың мемлекеттік әнұраны болды, бірақ президент Садат Израильмен бейбіт келісімдерге байланысты оны алып тастап, қазіргі Мысыр әнұраны болып табылатын «Билади, Билади, Билади» әнімен ауыстырды. Умм Күлтум Мысыр армиясының күш-жігерін қолдауға үнемі үлес қосып, белгілі болды. Умм Күлтумның ай сайынғы концерттері әлемдегі ең көп халқы бар қалалардың көшелерін босату қабілетімен танымал болды, өйткені адамдар үйде радио тыңдауға асықты. Өмірінде ол тағы бес фильмде түсті, оның төртеуін Ахмад Бадрахан түсірді.

Алтын дәуірі

1940-шы жылдар мен 1950-шы жылдардың басында Умм Күлтумның музыкалық бағыттары мен оның жетілген орындау стилі осы кезеңді Умм Күлтумның "алтын ғасыры" деп атауға әкелді. 1940-жылдардың басында ол композитор Закария Ахмад пен әдеттегі ақын Махмуд Байрам әл-Түнсиден египеттік деп саналатын стильдердегі әндерді сұрады. Бұл негізінен Мохаммад Эль Касабги бастаған 1930-шы жылдардағы модернисттік романтикалық әндерден күрт ауытқуды білдірді. Умм Күлтум 1940-шы жылдардың басынан бастап Қасбгидің әндерін орындаудан бас тартты. Олардың 1941 жылы сахнадағы соңғы әндері "Raq el Habib" ("Ғашықтың жүрегі жұмсалады"), оның ең танымал, күрделі және жоғары сапалы әндерінің бірі болды. Бөлек болу себебі белгісіз. Бұл, ішінара, Аида фильмінің сәтсіздігіне байланысты болды деп болжанады, онда Умм Күлтум көбінесе Қасбгидің композицияларын, соның ішінде операның бірінші бөлігін орындады. Қасбғи классикалық еуропа музыкасының ықпалымен араб музыкасымен тәжірибе жасады және Асмахан үшін көптеген шығармалар жазды. Асмахан 1944 жылы автокөлік апатынан қайтыс болғанға дейін Умм Күлтумның жалғыз басты бәсекелесі болды. Сонымен қатар, Умм Күлтум бірнеше жыл бұрын өзінің көркемдік командасына қосылған жас композитор Риад әл-Сүнбатиге көп сенді. Сонбатидің алғашқы жылдарындағы шығармаларына Қасбгидің ықпалы анық байқалды, бірақ ол жазған әуендік жолдар лирикалық және Умм Күлтумның тыңдаушыларына көбірек ұнады. Рами/Сүнбати және әл-Түнси/Ахмадпен бірлесіп жұмыс істеудің нәтижесі египеттік аудиторияға ұзақ уақыт бойы әсер еткен популистік және танымал репертуар болды. 1946 жылы Умм Күлтум классикалық араб тілінде діни өлеңді орындау арқылы барлық күмәнге қарсы тұрды. "Салу Қалби" ["Жүрегімнен сұра"] әнін Ахмад Шауки жазды, ал композиторы Риад әл-Сүнбати болды. Тағы бір деректе соғыс әнінің жазылуы туралы айтылған. Лора Ломан сол кезеңде оған арналған бірнеше соғыс әндерін анықтады. 1969 жылы "Асбаха әл-Ана инди Бундуқия" ["Менде енді мылтық бар"] атты тағы бір ән жарық көрді. 1967 жылы Мысырдың алты күндік соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейін оның әндері жан тебіренуге толы болды. Мұхаммед Икбалдың "Шиква" өлеңінен аударылған "Хадис әл-Рух" ["жанның уағызы"] терең ойларға жетеледі. Көрермендер арасындағы генералдардың көздерінен жас шығып, қиын жағдайға түскендері айтылады. 1971 жылы Біріккен Араб Әмірліктері (БАӘ) құрылғаннан кейін ол БАӘ-нің алғашқы президенті Зайд бин Сұлтан әл-Нахайянның шақыруымен осы оқиғаны тойлау үшін бірнеше концерттер берді. Умм Күлтум Мохаммад Эль Муги, Саид Мекави және Балиг Хамди композиторларының әндерін де орындады.

Өлім және жерлеу

Умм Күлтум 1975 жылы 3 ақпанда 70 жасында бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Ол өзінің екі әнін – «Аукатты бтехвал ма'аак ва хяти бтекмал б'редак» және тағы бір әнін аяқтап, орындау мүмкіндігін алмай кетті. Ол ақын Салех Гудеттен Египеттің Израильге қарсы қазандық соғысындағы (сондай-ақ Йом Киппур соғысы) жеңісін тойлау үшін ән жазуды сұраған. Ол соғыстың екінші жылдығында оны орындамас бұрын қайтыс болды. Оның жаназасы Омар Макрам мешітінде өтіп, ұлттық оқиғаға айналды. Көшелерде оның шеруін көру үшін шамамен 4 миллион мысырлық жиналды. Жаназа шеруі өткен аймақта жол қозғалысы шеру басталғанға екі сағат бұрын тоқтатылды. Аза тұтушылар табытты көтерушілердің иығынан тартып алып, шеру бағытын өзгертуге мәжбүр етті, бұл араб әлеміндегі және одан тыс жерлердегі көптеген музыканттарға айтарлықтай әсер етті. Жах Уоббл оны өзінің шығармаларына зор ықпал еткен тұлға деп атады, ал Боб Дилан да оны жоғары бағалаған. Мария Каллас, Мари Лафорэ, Боно және тағы да көптеген суреткерлер Култумның музыкасына құрметпен қарады. Бала кезінен оның жанкүйері болған Юссу Н'Дур 2004 жылы египеттік оркестрмен бірге «Египет» альбомын жазды, осы арқылы оның мұрасына құрмет көрсетті. Оның ең танымал әндерінің бірі – «Enta Omri» көптеген рет орындалып, жаңаша түсіндірілді. «Альф Лейла ва Лейла» әні 2015 жылы француз-ливандық трубашы Ибрагим Маалуфтың «Kalthoum» альбомында джаз стилінде орындалды. Шарль де Голль оны «Ханшайым» деп атаса, Мария Каллас оны «Теңдесі жоқ дауыс» деп сипаттады. Оның дауыс диапазонын дәл өлшеу қиын, өйткені оның көптеген әндері тікелей эфирде жазылған. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін ол Мысыр жастары мен барша араб әлемінде мифтік тұлға ретінде саналады. 2001 жылы Мысыр үкіметі әншінің есімімен «Шығыс жұлдызы» (Kawkab al Sharq) мұражайын ашты. Қайырдағы Манестерли сарайының аумағындағы павильонда Умм Култумның жеке заттары, оның танымал күн көзілдірігі мен шарфтары, сондай-ақ фотосуреттер, жазбалар және басқа да мұрағаттық материалдар қойылған. Оның өнерлері шикі сезім мен саяси риториканы үйлестірді, ол зор ықпалға ие болды және музыкасы арқылы саясат туралы айтты. Мұның мысалы – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі музыкалық туындылары. Сырттай қарағанда тақырыбы махаббат болғанымен, мәтіннің терең мағынасы – мысалы, «Salue Qalbi» әнінде – саяси шиеленістер кезінде саяси мотивтерге күмән тудырады.

Дауыс

Умм Култум контральто әншісі болған. Контральто әншілері сирек кездеседі және әйел дауысының ең төменгі регистрінде әндейді. Кейбір деректер бойынша, ол дауысының ең жақсы кезеңінде екінші октавадан бастап сегізінші октаваға дейін ән айта алған. Оның керемет дауыс қуаты, дауыс шымырларының секундына 14 000 діріл тудыру қабілетіне байланысты, микрофоннан үш фут (шамамен 90 см) қашықтықта тұруын талап еткен. Ол импровизациялау шеберлігімен белгілі болды және ол бір шумақты екі рет бірдей орындамайтыны айтылған.

Есте сақтау

Ол "The Band's Visit" мюзикліндегі басты баллада "Омар Шариф" сөзінде кеңінен еске алынады. Ол Зайед бин Сұлтан Әл Нахайяннан алған 1888 инжу-маржаннан құралған алқа Абу-Дабидегі Лувр мұражайында қойылған. Мысырдың Мәдениет министрі Инас Абде Дейем оның есімін еске алу үшін Каир операсы мен Дубай операсында голограммалық концерттер ұйымдастырды.