Кіріспе

Мысыр әншісі және композиторы (1892–1923)

Саид Дарвиш (سيد درويش, ; 17 наурыз 1892 – 14 қыркүйек 1923) – египеттік әнші және композитор, ол египеттік халық музыкасының әкесі деп есептеледі және Египеттің ең ұлы музыканттарының бірі, кейбірлер оны ең ұлы композитор деп санайды.

Ерте өмір

Саид Дарвиш 1892 жылғы 17 наурызда Александриядағы Ком эль Дикка қаласында дүниеге келді. Бала кезінде оның отбасы біліміне төлеуге шамасы келмегендіктен, оны діни мектепке берді. Мұнда ол Мұхаммед Саламадан Құранды жатқа оқуды үйренді. Діни мектепті бітіріп, шейх Саид Дарвиш атағын алғаннан кейін, ол әлемдегі ең танымал діни университеттердің бірі – әл-Азхарда екі жыл оқыды. Ол оқуын тастап, өмірін музыка жазуға және ән айтуға арнады, содан кейін музыка мектебіне түсті, онда оның музыка ұстазы оның қабілетіне тәнті болды және Дарвишті музыка саласында одан әрі дамуға ынталандырды. Дарвиш сол кезде муншид (әнші) болуға да даярланды. Ол отбасын асырау үшін кірпіш қалаушы болып жұмыс істеді, сонда Сириялық Атала ағайындыларының театр труппасының директоры оның әріптестері үшін ән салып тұрғанын естіп, оны дереу жұмысқа алды. Сирияда гастрольдік сапарда ол музыкалық білім алуға мүмкіндік алды, бірақ толыққанды табысқа жете алмады. Ұлы соғыс басталғанға дейін ол Египетке оралды және 19 ғасырдың ұлы композиторларының репертуарын оқып, кафелер мен түрлі сахналарда ән айту арқылы белгілі бір деңгейде танымалдыққа ие болды. Ол өзінің ʾadwār (музыкалық ладтар) және muwashshaḥāt (араб поэзиясының формалық композициялары) шығармаларын қосты. Композицияларының шеберлігіне қарамастан, ол Салих Абд әл-Хайй немесе Заки Мурад сияқты замандастарымен салыстырғанда сахнадағы өнерінің жетілмегендігінен көпшіліктің құрметіне ие бола алмады.

Мансап

Көптеген ән айтудағы сәтсіздіктерден кейін, 1918 жылы араб лирикалық театрының негізін қалаушы (AAA 085) шейх Салама Хегазидің жолын ұстап, опералық мансапқа бет бұрды. Каирде қоныстанды және Нагиб әл-Рихани (1891–1949) сияқты жетекші компаниялармен танысты, оған жеті оперетта жазды. Бұл дарынды комедия актері драматург және ақын Бади Хайримен бірге Қиш-Қиш бейдің күлкілі бейнесін жасады – байлығын Каирде жаман беделді әйелдерге ысыраптайтын бай провинциялық мэр. Әлеуметтік мәселелердің көтерілуі және отаршылдық Мысырдың саяси жағдайына (1919 жылғы «революция») сілтеме жасау трионың оперетталарының сәттілігін арттырды, мысалы «әл ‘Ашара әл-Тайиба» (Алмаздың ондығы, 1920) – «Көк Жолақтың» ұлттық бейімделуі. Ол ерте египеттік модернистік әдеби қозғалыс – Әл-Мадраса әл-Хадитамен байланысты болды. Саид сонымен қатар Эль-Риханидің бәсекелесі ‘Али Эль-Кассар труппасында жұмыс істеді және, ақырында, сахна королевасы, әнші және актриса Мунира әл-Махдиямен (1884–1965) бірлесіп жұмыс істеді. Ол «kullaha yawmayn» («Барлығы екі күн», 1920) сияқты комедиялық оперетталар жазды және 1927 жылы Мұхаммед Абд әл-Ваххабтың басты рөлде ойнауы тиіс «Клеопатра және Марк Антоний» операсын бастады. 1920 жылдардың басында барлық компаниялар оның көмегін сұрады. Ол өз компаниясын құруға шешім қабылдады және, соңғы рет сахнада басты рөлде ойнады. Оның екі туындысы («Шахразад» және «Эль Барука», 1921) жоспарланғандай сәтті болмады, сондықтан ол 1922 жылдан бастап 1923 жылдың 15 қыркүйегінде ерте қайтыс болғанға дейін басқа компаниялар үшін шығармалар жазуға мәжбүр болды. Дарвиштің сахналық өндірісі көбінесе батыстық стильде: дәстүрлі такт еуропалық ансамбльмен алмастырылады, оны Дарвиштің маэстросы il Signore Casio басқарады. Оның оперетталық мелодияларының көпшілігі фортепианоға үйлесімді музыкалық режимдерді қолданады, тіпті кейбір вокалдық бөлімдер басқа интервалдарды қолданса да, ал осы композицияларда қолданылатын ән салу техникалары шығыстық мелизмалардың каскадымен еліктелген итальяндық операға деген құштарлықты көрсетеді. Комедиялық пьесалардың жеңіл әндері қазіргі көзқараспен алғанда, опера стиліндегі ариялардан гөрі әлдеқайда қызықты. Алғашқыда египет фильмдері мен театрлары үшін жазылған осы әндердің көпшілігі қазір египет халық мұрасының бір бөлігі болып табылады. «Салама я Салама», «Зоруни кол сана марра» немесе «Эл хельва ди амет те’ген» сияқты әндер барлық Таяу Шығыс халқына танымал және Файруз бен Сабах Факхри сияқты қазіргі заманғы әншілер оларды қайта ұйымдастырылған нұсқаларда орындаған. Осы жеңіл өндірістен басқа, Саид Дарвиш білімді репертуарды да естен шығармады, ол жиырмаға жуық мувашшахат жазды, оларды көбінесе қазіргі консерваториялар орындайды және Файруз орындайды. Бірақ оның ғасыр басындағы білімді музыкаға қосқан үлесі он адвар (еркін араб тіліндегі ұзақ метрикалық композиция) арқылы жақсы түсініледі. XIX ғасырдың екінші жартысында қалыптасқан дәстүрлі эстетикада дор жартылай композиция ретінде, шығармашылық интерпретатор жеке орындауын дамытуға тиіс холст ретінде салынған болса, Дарвиш әнші мен аспаптық актерлерге қалдырылған импровизациялық міндетті күрт қысқартқан алғашқы египеттік композитор болды. Тіпті «ахат» – ыңқылдардың дәстүрлі түрде импровизацияланған бөлігі, Дарвиштің қияли фигуративтік әрекетімен құрастырылды. Оның замандастары үшін анекдотикалық арпеджолар мен хроматизм модернизмнің белгісі болды, бірақ қазіргі кезде оларға қатаң баға беру мүмкін. Саид Дарвиштің өзі үш компания жазды: 1914–1920 жылдар аралығында армян иммигранты құрған шағын жергілікті жазба компаниясы Мечиан, Шейхтің дауысын жазған; Odeon, неміс компаниясы, 1922 жылы оның жеңіл театр репертуарын кеңінен жазған; Baidaphon, 1922 жыл шамасында үш адвар жазған. Оның басқа да дауыстармен орындалған шығармаларын 20 ғасырдың басында Мысырда жұмыс істеген барлық компаниялар жасаған көптеген жазбаларда табуға болады.

Музыкалық стиль

Дарвиш шынайы өнер адамдардың арман-тілектері мен сезімдерінен туындайды деп сенді. Ол өзінің музыкасы мен әндерінде халықтың құштарлығын, көңіл күйін, сондай-ақ өмірінде болған оқиғаларды шындықпен бейнеледі. Британдық басқыншыларға қарсы оянған ұлттық сезімді, халықтың құлшынысын, әлеуметтік әділдікті көрсетті және египет қоғамының кемшіліктерін жиі сынады. Оның шығармалары, батыс аспаптары мен гармониясын классикалық араб формаларымен және египеттік фольклормен үйлестіре отырып, әлеуметтік және патриоттық тақырыптарының арқасында зор танымалдыққа ие болды. Дарвиштің көптеген ұлтшыл әуендері, британдық басқыншыларға қарсы күресті жетектеп отырған ұлттық көшбасшылармен тығыз байланысын көрсетеді. Оның музыкасы мен әндері әлеуметтік жіктелуге жатпай, кедей де, бай да оны бірдей ұнатып тыңдайтын. Оның музыкалық пьесаларында тартымды музыка мен танымал тақырыптар үйлесімді түрде біріктірілді. Дарвиш араб музыкасын классикалық стильдің шеңберінен шығарып, оны жаңартып, болашақ дамуына жаңа мүмкіндіктер ашты. 260 ән жазғаннан өзге, ол 26 оперетта жазды. Бұл оперетталар араб классикалық музыкасының баяу, қайталамалы және әшекейлі ескі стилін жаңа, жеңіл және көркем стильмен алмастырды. Дарвиштің осы саладағы ең танымал туындылары – "Әш-Шарағұл-Тайиба", "Шахразад" және "Әл Барука". Бұл оперетталар, Дарвиштің өзге де шығармалары сияқты, египеттік халық музыкасын еске түсіріп, әлеуметтік және патриоттық тақырыптарының арқасында үлкен сұранысқа ие болды. Ол араб музыкасының классикалық қазынасына енген 10 давр және 21 мувашат жазды. Оның "Білади! Билади!" ("Менің елім! Менің елім!") атты композициясы Египеттің мемлекеттік әнұранына айналды, ал оның көптеген өзге де шығармалары бүгінде де оның тірі кезіндегідей танымал. Қазіргі Таяу Шығыста.

Өлім

Саид Дарвиш 1923 жылдың 10 қыркүйегінде отыз бір жасында дүниеден өтті. Оның қайтыс болу себебіне қатысты көптеген әңгімелер бар, соның ішінде оның есірткінің артық дозасынан қайтыс болғаны да айтылады, бірақ оның немерелері оның қолжазбасындағы хатына сүйене отырып, бұл әңгімені жоққа шығарды. Хатында ол достарына сыртқа шығуды және осымен байланысты кешкі ой-сарындарды тоқтатқанын, ескерту ретінде айтады. Немерелері сондай-ақ Бади Хаиридің естеліктерінде шейх Саид Дарвиш есірткіден бас тартқаны жайлы айтылғанын да келтіреді. Олар оның адамдарды есірткіден аулақ болуға шақыратын әндерін қосымша дәлел ретінде пайдаланады.

Мұра

30 жасында Дарвиш жаңа египет музыкасының әкесі және араб музыкасының қайта жаңғыруының батыры деп мойындалды. Журналист және тарихшы Самир Кассир Дарвиштің араб музыкасына "мүлдем жаңа оркестрлеуді" әкелгенін айта келіп, осы арқылы жанрды жаңартып, модернизациялады. Ол өзінің шығармаларында әлі де тірі. Оның музыканың тек ойын-сауық емес, адамның құштарлығын көрсететін өнер екендігіне сенуі өмірге мән берді. Ол – көшелерге ат қойылып, ескерткіштері орнатылған, мерекелік маркасы шығарылған, опера театры ашылған және көркем фильмі түсірілген аңызға айналған композитор. Ол өзінің әуендерін египеттік және жалпы араб күресіне арнады, соның нәтижесінде араб музыкасын толыққанды байытты. Палестиналық әнші және музыка зерттеушісі Рим Келани 2011 жылы Египеттегі көтеріліс кезіндегі музыкалық тәжірибесі туралы BBC Radio Four арнасының "Тахрирге арналған әндер" бағдарламасында Саид Дарвиштің рөлі мен оның әндерін зерттеді. 2011 жылдың 17 наурызында Google Саид Дарвиштің туған күнін doodle арқылы тойлады.

Мысырдың ұлттық әнұраны

Дарвиш "Билади, Билади, Билади" атты Мысырдың ұлттық әнұранына музыка қойды, оның сөздері Мустафа Камильдің танымал сөзінен бейімделген. Қызыққа қарай, оның қайтыс болған күні Мысырдың ұлттық көшбасшысы Саад Загхул жер аударылудан оралды; мысырлықтар Дарвиштің "Mesrona watanna Saaduha Amalna" атты жаңа әнін орындады, бұл Саид Дарвиштің тағы бір ұлттық әні, ол "Саадқа" арналып, оның оралуын мерекелеу үшін жазылған.

Ескерткіштер

Саид Дарвиш театры оның құрметіне берілді.