Кіріспе

Ижебу (Джебу, Гебу немесе Ксабу деп те аталады) – Оңтүстік-Батыс Нигериядағы йоруба патшалығы. Ол 15 ғасырда шамамен құрылған. Аңыз бойынша, оның билеуші әулетін Обанта негіздеген, оның жеке есімі – Огбороган Иле Ифеден. Оның қазіргі кездегі мұрагері – елдің дәстүрлі мемлекеттерінің бірі.

Ерте тарих

Иджебу патшалығы Батыс Африкада құрылған ең ерте патшалықтардың бірі деп саналады. Иджебу-Оде қаласы Ифеден келген басшының негізін қалаған, дәл сияқты Йоруба аймағындағы көптеген ерте мемлекеттердің де бастауы болды. Олар қаланың айналасына қабырғалар мен бекіністер салуға кірісті, осы қабырғалардың құрылысы 800–1000 жылдары басталды. Бұл қабырғалар Сунбоның Эредосы деп белгілі болды. Қабырғалар соңында Иджебу патшалығының барлық аумағын қамтыды. Қабырғалардың құрылысына шамамен 3,5 миллион текше метр жер және құм жұмсалған, және олар Африкадағы ең ірі қолмен салынған топырақ құрылыстарының бірі болып табылады.

Еуропалықтар да Иджебу туралы бірінші қолдан айғақтар келтірді және оны жазбаға түсірді. Португалия теңізшілері мен саудагерлері Батыс Африка жағалауында Иджебу патшалығымен алғаш 1508 жылы кездесті, сол кезде оны Гебу деп атады: «Осы өзен бойымен он екі немесе он үш лига жоғарыда үлкен ормен қоршалған Гебу деп аталатын үлкен қала бар; және біздің заманымыздағы осы жердің билеушісі Агусале деп аталады». Иджебу туралы 1620 жылы португал саудагері Xabu деп айтқанда қайта еске салынды. Британдықтар қақтығыста жеңіске жетіп, Иджебу астанасын басып алды, Осугбоның кеңес залын өртеп жіберді. Колониялық губернатор Фредерик Лугард, 1-ші барон Лугард атап өткендей, британдықтар осы қақтығыста Максим пулеметін тиімді пайдаланды. Лугард өзінің командасының Уганда протекторатындағы әскери наурыздарында қолданған Максим пулеметтерінен туған жоғары қаза тапқандарға қатысты сынға жауап бергенде былай деді: «Батыс жағалауда, үкімет жүргізген «Джебу» соғысында маған Максим «бірнеше мыңдаған» адамды қырған деді». Британдық отарлаудан кейін астана колониялық шенеуніктер үшін әкімшілік орталық ретінде қызмет етті, себебі патшалық Оңтүстік Нигерия колониясына қосылды. Бүгінде ол Нигерияның дәстүрлі штаттарының бірі болып табылады. Иджебу патшалығын патша және оның құрметті ақсақалдар тобы басқарады, олар әдетте жоғары мәртебелі және зор ықпалға ие адамдар. Кеңес аймақты басқарды және одан әрі өкілеттік берілмеген кеңестердің өкілдеріне ие болды. Лорд Лугардтың басып кіргенінен бері бұл кеңестер Обанта патшаларына кеңес беруді жалғастырды, алайда олардың билігі колониялық әкімшілік құрылғаннан бері көбінесе рәсімдік сипатта болып табылады. Ақсақалдар өздерінің әртүрлі ауылдарын және халықтың еркін білдіретіндігі белгілі болды, ал қазір олар рәсімдер процесінде бұрынғыдай маңызды емес. Ақсақалдардың барлығына жеке атақтар берілді, ал жетекші ақсақалға ханзада атағы берілді, бірақ ол тек ерекше жағдайларда ғана патшалық таққа мұрагер бола алады. Монархияны басқарған дәстүрлі сенім Қытайдың «Көк мандаты» сияқты болды.