Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африкадағы йоруба халқының мәдени аймағы.
Cultural region of the Yoruba people in West Africa
Елді мекен
Одудууа йоруба халқының мифтік атасы саналады, және йорубалардың дерлік барлық елді мекендері Нигерияның Осун штатындағы Иле Ифе князьдерінен бастау алады. Осыған байланысты, Ифе йоруба ұлтының мәдени және рухани отаны ретінде қарастырылады, Нигерия ішінде де, сыртында да. Ойо есебінде айтылғандай, Одудууа – йоруба елшісі болған; ол шығыстан келген делінеді, кейбір деректерде бұл кардиналдық бағыттар бойынша нақты шығысқа жақын жер ретінде түсіндіріледі, бірақ көбінесе Нигериядағы Йорубаландтағы Экити және Окун кіші тайпаларының аймағын білдіреді. Ал лингвистикалық деректер Йорубаның шығыс жартысы батыс аймақтарға қарағанда ертерек қоныстанғанын растайды, себебі Солтүстік-Батыс және Оңтүстік-Батыс йоруба диалектілері орталық және шығыс диалектілерімен салыстырғанда көбірек тілдік жаңалықтарды көрсетеді.
Oduduwa is regarded as the legendary progenitor of the Yoruba, and almost every Yoruba settlement traces its origin to princes of Ile Ife in Osun State, Nigeria. As such, Ife can be regarded as the cultural and spiritual homeland of the Yoruba nation, both within and outside Nigeria. According to an Oyo account, Oduduwa was a Yoruba emissary; said to have come from the east, sometimes understood by some sources as the "vicinity" true east on the cardinal points, but more likely signifying the region of the Ekiti and Okun sub communities in Yorubaland, Nigeria. On the other hand, linguistic evidence seems to corroborate the fact that the eastern half of Yorubaland was settled at an earlier time in history than the western regions, as the Northwest and Southwest Yoruba dialects show more linguistic innovations than their central and eastern counterparts.
Азамат соғысына дейінгі кезең
1100-1400 жылдар аралығында Ифе Корольдігінің алтын ғасыры болды, оның бір бөлігі – көркемдік және идеологиялық қайта жаралу кезеңі. 1700-1900 жылдар аралығында Ойо Империясы йорубалардың басым әскери және саяси күші ретінде оны басып өтті. Йоруба халқы, әдетте, оларды біріктіретін және оларды анықтауға көмектесетін терең мәдениет пен дәстүр сезіміне ие. Одудуаның тікелей ұрпақтары саналатын он алты ірі мемлекет бар. Қалған кіші патшалықтар мен биліктері – бастапқы он алты мемлекеттің екінші деңгейдегі тармақтары. Йоруба тілінің көптеген ерекше диалектілеріне сүйенген Йоруба елінде әртүрлі топтар мен кіші топтар кездеседі, олардың барлығы бір-бірін түсініксе де, нақты айырмашылықтары бар. Осы алуан түрлі халықтың басқару жүйелері өте күрделі, әр топ пен кіші топтың басқару үлгісі әртүрлі. Жалпы алғанда, басқару үйден, яғни жақын туыстардан басталады. Келесі деңгей – өз басшысы, Олори Эби болатын кеңейтілген отбасы. Бір-бірімен алыс туысқандық байланысы бар кеңейтілген отбасылардың жиынтығы қаланы құрайды. Қалаларға корпоративтік бірлік ретінде қызмет ететін жеке басшылар, Олойестер, оларға билік ететін Баалэске бағынады. Бір-бірімен алыс туысқандық байланысы бар қалалар тобы руды құрайды. Жеке ру билеушісі Обаға бағынатын Олойестердің жеке тобы бар, ал бұл Оба өзінің дәрежесіне байланысты тағы бір Обаға бағынуы мүмкін.
Between 1100 and 1400, the Yoruba Kingdom of Ife experienced a golden age, part of which was a sort of artistic and ideological renaissance. It was then surpassed by the Oyo Empire as the dominant Yoruba military and political power between 1700 and 1900. Yoruba people generally feel a deep sense of culture and tradition that unifies and helps identify them. There are sixteen established kingdoms, states that are said to have been descendants of Oduduwa himself. The other sub kingdoms and chiefdoms that exist are second order branches of the original sixteen kingdoms. There are various groups and subgroups in Yorubaland based on the many distinct dialects of the Yoruba language, which although all mutually intelligible, have peculiar differences. The governments of these diverse people are quite intricate and each group and subgroup varies in their pattern of governance. In general, government begins at home with the immediate family. The next level is the extended family with its own head, an Olori Ebi. A collection of distantly related extended families makes up a town. The individual chiefs that serve the towns as corporate entities, called Olóyès, are subject to the Baálès that rule over them. A collection of distantly related towns makes up a clan. A separate group of Oloyes are subject to the Oba that rules over an individual clan, and this Oba may himself be subject to another Oba, depending on the grade of the Obaship.
Үкімет
Ифе 1600-1800 жылдар аралығында йорубалардың басты әскери және саяси күші ретінде Ойо империясынан басым түсті. 1300 және 1850 жылдар аралығында жақын орналасқан Бенин патшалығы да зор күшке ие болды. Көптеген қала-мемлекеттерді Обалар – діни монархтар және Олойелерден құралған кеңестер басқарды. Олар патшалық, ақсүйек және тіпті қарапайым халықтан танылған көшбасшылар болатын, және гильдиялар мен секталар арқылы патшалықтарды басқаруға қатысты. Әртүрлі мемлекеттерде патша билігі мен әміршілер кеңесі арасындағы билік арақатынасы әртүрлі болды. Мысалы, Ойо сияқты мемлекеттерде күшті, автократтық монархтар болды, ал Иджебу қалаларында сенаторлық кеңестер басым болды, ал Оба көбінесе номиналды басшы ғана болды. Дегенмен, барлық жағдайда йоруба монархтары өз сайлаушыларының мақұлдауына мұқтаж болды және диктаторлық бейімділік көрсеткені немесе қабілетсіздік танытқан жағдайда тақтан басқаруға мәжбүр болуы мүмкін. Тақтан бас тарту туралы бұйрық әдетте ароко – символдық хабар арқылы берілетін, ол көбінесе сот жүйесіндегі Огбонилердің шешімінен кейін Ойомеси (заң шығарушылар) басшысы Басурун жеткізетін, жабық қазандықтағы попугай жұмыртқалары түрінде болатын. Көп жағдайларда бұл хабар Обаны өз-өзіне қол салуға міндеттейтін, ол ант берген болатын.
Ife was surpassed by the Oyo Empire as the dominant Yoruba military and political power between the year 1600 and 1800. The nearby kingdom of Benin was also a powerful force between 1300 and 1850. Most of the city states were controlled by Obas, priestly monarchs, and councils made up of Oloyes, recognised leaders of royal, noble and, often, even common descent, who joined them in ruling over the kingdoms through a series of guilds and sects. Different states saw differing ratios of power between the kingship and the chiefs' council. Some, such as Oyo, had powerful, autocratic monarchs with almost total control, while in others such as the Ijebu city states, the senatorial councils were supreme and the Ọba served as something of a figurehead. In all cases, however, Yoruba monarchs were subject to the continuing approval of their constituents as a matter of policy, and could be easily compelled to abdicate for demonstrating dictatorial tendencies or incompetence. The order to vacate the throne was usually communicated through an aroko or symbolic message, which usually took the form of parrot eggs delivered in a covered calabash bowl by the Basorun the head of Oyomesi (the lawmakers) after Judgements from the Ogbonis which were in the judiciary wing. In most cases, the message would compel the Oba to take his own life, which he was bound by oath to do.
Азаматтық соғыс
Усман Дан Фодио (1754–1817) бастаған джихад (Фулани соғысы деп белгілі) және қазіргі Солтүстік Нигерияның Хауса қала-мемлекеттерінің жылдам бірігуінен кейін, Фулани Сокото халифаты Нупе патшалығын аннексиялап, Ойо империясына қарай оңтүстікке қарай ықпал етуді бастады. Ұзақ өтпей, олар йорубалардың Илорин қаласын жаулап алды, содан кейін Ойо империясының астанасы – Ойо Иле қаласын тонады. Сокото халифатының оңтүстікке қарай кеңею әрекеттері Ибадан қала-мемлекетінің әскери жетекшілігімен біріккен йорубалардың қарсылығына тап болды. Дегенмен, Ойоның гегемониясы күйреп қалды. Басқа йоруба қалалары Ойо үстемдігінен азат болды және одан кейін миллиондаған адамдар Америка мен Кариб теңізіне күштеп тасымалданды, соңында Багам аралдары, Куба, Доминикан Республикасы, Пуэрто-Рико, Бразилия, Гаити, Венесуэла, АҚШ және басқа да елдерге жетті, осы кезеңде көптеген ішкі соғыстар болды.
Following a jihad (known as the Fulani War) led by Uthman Dan Fodio (1754–1817) and a rapid consolidation of the Hausa city states of contemporary northern Nigeria, the Fulani Sokoto Caliphate annexed the buffer Nupe Kingdom and began to press southwards towards the Oyo Empire. Shortly after, they overran the Yoruba city of Ilorin and then sacked Ọyọ Ile, the capital city of the Oyo Empire. Further attempts by the Sokoto Caliphate to expand southwards were checked by the Yoruba who had rallied to resist under the military leadership of the city state of Ibadan, which rose from the old Oyo Empire, and of the Ijebu city states. However, the Oyo hegemony had been dealt a mortal blow. The other Yoruba city states broke free of Oyo dominance, and subsequently became embroiled in a series of internecine wars, a period when millions of individuals were forcibly transported to the Americas and the Caribbean, eventually ending up in such countries as the Bahamas, Cuba, the Dominican Republic, Puerto Rico, Brazil, Haiti and Venezuela, the United States, among others.
Британдықтардың Йорубаланды отарлауы
XIX ғасырда Британ империясы бірте-бірте Йорубаланды отарлап алды. 1892 жылы британдықтар саудаға кедергі келтіргеніне жауап ретінде Иджебу патшалығына соғыс жариялады. Британдықтар бұл қақтығыста жеңіске жетіп, Иджебу астанасын басып алды. Британдық отарлаудан кейін астана колониялық шенеуніктер үшін әкімшілік орталық ретінде қызмет етті, себебі патшалық Оңтүстік Нигерия колониясына қосылды. Колония біртіндеп протектораттық келісімдер арқылы кеңейтілді. Бұл келісімдер Йорубалендтің қалған бөлігін, содан кейін Оңтүстік Нигерияны және Камерунды анексиялауда шешуші роль атқарды. 1960 жылы Үлкен Йорубаланд Нигерия Федеративтік Республикасының құрамына енді. Йоруба тарихшыларының сөзіне сүйенсек, британдықтар Йорубаланды отарлап, алдымен өзіне, кейін Солтүстік Нигерияның фуланилеріне бағындырған кезде, йоруба халқы халық арасында «Йоруба азаматтық соғысы» деп белгілі болған жағдайдан қалпына келуге дайындалып жатқан еді. Йоруба ішкі соғыстарының бірі – Йоруба елінің фулани үстемдігіне ашылуы болды, олардың басты мақсаты Ескі Ойо Иле және қазіргі Илоринге сұлтандық деспотизмді орнату еді. Мұның ең айқын салдары – Оффадан Ескі Ойоға, Каббаға дейінгі Йорубаландтың шамамен бес бөлігінің сол кездегі Солтүстік Нигерияға, Лорд Фредерик Лугард басқаруына қосылуы және осы аймақтың Фулани феодализмінің бақылауына өтуі болды.
During the 19th century, the British Empire gradually colonized Yorubaland. In 1892, the British declared war on the Ijebu Kingdom in response to its barriers on trade. The British emerged victorious in the conflict and occupied the Ijebu capital. After British colonization, the capital served as an administrative center for colonial officials as the kingdom was annexed to the colony of Southern Nigeria. The colony was gradually expanded by protectorate treaties. These treaties proved decisive in the eventual annexation of the rest of Yorubaland and, eventually, of southern Nigeria and the Cameroons. In 1960, greater Yorubaland was subsumed into the Federal Republic of Nigeria. According to Yoruba historians, by the time the British came to colonize and subjugate Yorubaland first to itself and later to the Fulani of Northern Nigeria, the Yoruba were getting ready to recover from what is popularly known as the Yoruba Civil War. One of the lessons of the internecine Yoruba wars was the opening of Yorubaland to Fulani hegemony whose major interest was the imposition of sultanistic despotism on Old Oyo Ile and present day Ilorin. The most visible consequence of this was the adding of almost one fifth of Yorubaland from Offa to Old Oyo to Kabba to the then Northern Nigeria of Lord Frederick Lugard and the subsequent subjugation of this portion of Yorubaland under the control of Fulani feudalism.