Кіріспе

Одудуа – йоруба құдай патшасы, Ифе империясының аңызға толы негізін қалаушы және йоруба дініндегі құдай (ориша). Оның жердегі тегі Оке Ора ауылынан. Дәстүр бойынша, ол йорубалардың қасиетті қаласы Иле Ифедегі Олофин атағын иеленген. Ол Ифеде қысқа ғана уақыт билік етті, сондай-ақ Йоруба еліндегі бірнеше тәуелсіз патшалық әулеттердің арғы тегі болды. Йоруба діни дәстүрлерінде Одудуа – жаратушы құдай Олодумаренің көктен су бетіне жерді жарату үшін жіберген құдай немесе жартылай құдай тұлғасы саналады. Бұл сенім йоруба дәстүрлерін сақтаушылар үшін олардың жаратылыс туралы әңгімесінің негізгі тасы болып табылады. Одудуаның інісі Обатала және Одудуа символдық түрде кальбаша арқылы бейнеленеді, Обатала жоғары жағын, ал Одудуа төменгі жағын алып жатады. Осы әңгімеде Одудуа Олодумареден өмірдің кальбасын (Igbá Ìwà) алған Олофин Отете деп те аталады. Тарихи мәліметтерге сәйкес, ол Ифе аңғарына Ифе қаласының шығысындағы Оке Ора қауымынан көшіп келген. Оның билік ету мерзімі мен ұзақтығы белгісіз, бірақ йоруба руханияты Одудуаның өзінің уақыттан бастап бар екеніне сенеді. Одудуа – біріккен Ифеде билік еткен алғашқы билеуші, оған дейін он үш Элудан тұратын, еркін одақтасқан қауымдар тобы ретінде болған. Ол сондай-ақ Йоруба еліндегі түрлі тәуелсіз патшалық әулеттердің негізін қалаушы және бүгін "йоруба халқының батыры, жауынгері, көшбасшысы және әкесі" ретінде құрметтеледі.

Этимология

Одудува есімінің этимологиялық шығу тегі: Оду ти о да уа (яғни Оду ти о да ива).

Ife дәстүрлері

Қазіргі йоруба тарихшылары басымдық беретін Ифе дәстүрі Одудууаның Оке Ора қауымынан көшіп келген тұлға екендігін айтады, ол – Elu деп белгілі болған Ифедегі алғашқы қауымдастықтардың шығысындағы төбедегі елді мекен. Ife болып қалатын он үш қауым арасындағы конфедерациялық келісім басшылығы, әрбір қауымның Обаларының төрағалық ету кезегімен алмаса келетін жүйе бойынша құрылған. Осы қауымдардың есімдері: Илорому, Имоджуби, Идета (Идита), Оке Оджа Паракин, Идо, Ивинрин, Один, Иджугбе, Ирае, Оке Аво, Илоран және Омологун. Одудууа мен оның ізбасарлары Ифе аңғарына түскен кезде, қауымдар арасында Обаталаның билігіне қатысты наразылық күшейді, ол кейбіреулерге қанағаттандырмас еді. Одудууа мен оның тобы 13 қауымның саяси құрылымын 6 (Elu Mefa) қауымның қолдауы арқылы бұзған деп есептеледі. Обаталаны тақтан түсірудің орнына, қала екіге бөлінді, және екеуі де өз топтарының патшалары ретінде билік етті. Оның билігі көбінесе Идиомен шектелді. Алайда, Ифе дәстүрі бойынша, ол ешқашан Оони деп танылмаған және Ифе дәстүрлі тәжін де кимеген. Одудууаның тек бір ұлы болды, оның есімі Оканби, ол сондай-ақ Идекосераке деген атпен де белгілі болды. Оканби өз кезегінде жеті балаға әке болды: алғашқы екеуі – ханшайымдар, одан кейін бес ханзаде дүниеге келді. Ұзақ жылдарға созылған соғыс арқылы Одудууа Ифедегі 13 туған қауымның күштерін, Обатала (ең күшті және адал құдай) басшылығымен жеңіп, осы қауымдарды біртұтас Ифе мемлекетіне біріктірді. Ол Olofin Adimula, Olofin Aye және Olufe деген мақтау аттарын алды. Йоруба халқы оны көптеген тәжді патшаларының ата-бабасы деп есептейтіндіктен, оның есімі, йоруба тілінде Одудува, Одудуа немесе Оодуа деп жазылатын, Йорубаның ата-бабалық әулеттеріне жатқызылады. Тарихи мәліметтерде айтылғандай, өлгеннен кейін құдайландырылып, ол йоруба пантеонына сол аттас бастапқы құдайдың бір бөлігі ретінде қосылды.

Кейінгі жылдар

Басшылыққа талас Обатала, Орунмила және Ова Иларэнің бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде аяқталды. Бұл үш тұлға Одудуаның қазасына мүмкіндік жасады. Осыдан кейін Одудуаның көптеген қолдаушылары шашырады – бұл оның балалары мен немерелерінің Ифеден бұрынғыда негізін қалаған немесе ықпалына енген елді мекендерге таралуы деп түсіндіріледі. Огунның ұлы, бірақ көбінесе Одудуамен байланыстырылатын Оранмиян саяхатынан оралғанда, Обалуфон II Алайморе тақта отырған еді. Оранмиян Обалфуонның билігіне қарсы шықты. Ладжамисанның Оранмиянның ұлы екені нақты емес, алайда ол тақты зорлықпен басып алып, Ифеде одан бері билік еткен барлық Оонилердің бабасы саналады. Осы себепті тарихшылар бұл кезеңді Ладжамисан әулеті деп атап, ол шамамен 700 жылдан бері үзіліссіз жалғасып келеді.

Оранмиян

Оранмиян Огунның биологиялық ұлы болған, ал Огун өз кезегінде Одудуа мен оның әскери капитанының ұлы еді, сондықтан Оранмиянның екі әкесі болған деген жаңылыс пікір қалыптасқан. Ол йоруба тарихындағы ең тәуекелге баратын тұлғалардың бірі болды. Оның тууына қатысты дау-дамай Одудуа мен Огунның бір әйелмен, оның анасы Лакангемен қарым-қатынаста болғандығынан туындады. Огун – жаугершілікке шыққан батыр, ол Лакангені соғыс олжасы ретінде қолға түсіріп, онымен қарым-қатынас жасады. Одудуа да сол әйелге құмарлық танытып, ол жүкті болған кезде онымен жақындыққа түсті. Қалай болғанда да, бұл қарым-қатынастың нәтижесінде Оранмиян деп аталған Одеде дүниеге келді. Кейін Оранмиян Ойоның алғашқы алафині, содан кейін Ифедің оониі болды. Ол Огиамианмен болған жанжалға байланысты Бенин патшалығын ешқашан билемеді, Огиамиан бұл кезде тақта отырған еді. Бенин патшалығынан ашумен кетіп бұрын, ол Бениннің басшыларының қызына үйленді, одан Бениндегі Оба әулетінің негізін қалаушы Эвека дүниеге келді.

Мореми мен угболар

Одудуа отбасының көптеген мүшелері тарағаннан кейін, жергілікті тұрғындар басқаруға келмейтін болды және Ифе қаласының өмір сүруіне қауіп тудырды. Оранмиян келгенге дейін бұл жерді басқарған Обалуфон Огбободиньер (Осанганган Обамакин) арқылы Оранфеден тараған ұрпақтар деп есептелген олар, қарақшыларға айналды. Олар қалаға сыпыра киімдермен, қорқынышты түрде келіп, үйлерді өртеп, базарларды тонап алатын. Осы кезде Іле-Ифедегі Игуннан Мореми Ажасоро атты әйел оқиғаға араласты. Ол Лукугбаға, Обалуфон Алаймореге және Оранмиянға әр түрлі уақытта үйленген; кейін ол тыңшылық миссиясы арқылы жағдайды қалыпқа келтіруде маңызды рөл атқарды. Ол өзін тұтқынға алуға және қарақшылармен бірге алып кетуге рұқсат берді. Содан кейін ол Угбо патшасына үйленді. Жаңа күйеуі одан ләззат алуды қалаған, бірақ ол оған мойын бұрмады, себебі ол үйленген және міндеттемесі болған. Ол оған қарақшылардың құпиясын айтуын өтінді; ол бастапқыда бас тартты, бірақ оның қысымынан кейін келісті. Ол оған олардың тек оттан ғана қорқатынын айтты; егер олар отты көрсе, шегінетін еді. Осы ақпаратты пайдаланып, ол қашу жоспарын жасады. Ол апельсин шырынынан және сарайдағылардың терең ұйқыға кететін у қолданды. Олар оянғанда, ол қашып кеткенін көрді және халқына олардың әлсіздігі туралы хабарлады. Осы ақпаратты пайдаланып, Ифе халқы қарақшыларға қарсы тұруға жақсы дайындалды.

Одудуа және оның жаратылыстағы рөлі

Ерте заман туралы йорубаның діни дәстүрлері Одудуаның Олодумаренің сүйікті Орисасы болғанын айтады. Осылайша, ол (немесе ол, себебі бастапқы Одудуа бастапқыда құдайлық әйелдік жақ және Обатала құдайлық еркектік жақты білдірген) аспаннан су үстінде жерді жаратуға жіберілді, бұл миссияны ол өз жұбайынан және бауырынан – Обаталадан тартып алды. Обатала құммен толтырылған шаян қабығымен және құмды шашып, құрлық жасау үшін әтешпен жабдықталған болатын. Йоруба дәстүрлілері ұстанатын осы сенімдер олардың жаратылыс туралы айтудың негізгі тасы болып саналады. Обатала мен Одудуа осында символдық түрде кальбаша арқылы бейнеленеді, Обатала жоғары жағын, ал Одудуа төменгі жағын алып жатады. Бұл аңызда Одудуа Олодумареден өмірдің тоғасын алған Олофин Отете деп те аталады. Одудуаның Обаталаның әйелі ретінде бейнеленген тағы бір жағы Ифа оракулының Оду Ифа Оса Меджи тармағында келтірілген. Бұл Одуда Обатала әйелінің құпиясын ашып, маскарадтық киімдерін өзі кию үшін ұрлайды. Бұл матриархаттан патриархатқа ауысудың тарихи бейнесі деп есептеледі. Алғашқы дәстүрлерде гендерлік ағымдылығы немесе тікелей әйел Одудуа бейнесі Геледе дәстүрінде көрінеді. Геледеге қатысқандар Одудуаға арналған киелі орынмен қатар Геледе костюмі мен маскасын алады. Бұл Одудуаның Авон ия ва немесе Иями деп аталатын құдайлық ата-ана аналарымен байланысты екенін көрсетеді. Осылайша, Одудуа йоруба халқының анасы ретінде құрметтеледі.

Мұсылман йорубаның пікірі

Одудуа туралы йоруба дәстүрлерін сынағандардың арасында Лондонда тұратын мұсылман йоруба ғалымы, шейх доктор Абу Абдулла Аделабу бар. Нигерияның бір баспасөз органына берген сұхбатында Лондондағы Awqaf Africa Society қоғамының негізін қалаушы және рухани жетекшісі, йорубалардың барлығы Одудуаның ұрпақтары деген кең таралған сенімді "Ориша табынушыларының исламның таралуына және христиан дініне жалдау арқылы әділетсіз үстемдік алу үшін жасаған жалған ұғымы" деп жоққа шығарды. Мұсылман ғалымы өзінің ізбасарларына Омо Одудуа (немесе Одудуаның балалары) және Иле Одудуа (немесе Одудуаның жері) сияқты тіркестерді қолданбауға кеңес берді. Ол, йорубалардың барлығы Одудуаның ұрпақтары деген әңгіме тек ауыз әдебиетіне негіделгенін айтты (Сэмюэл Джонсонның 19 ғасырда жазған жазбалары бойынша), Одудуа – Дамерудудың ұлы, йорубалар оны Ламуруду деп атайды, ал ол өзі сиқыршы патша Кисраның ұлы еді. Кисра мен оның одақтастары Мұхаммедпен Бадр шайқасында соғысқан деген аңыз бар. Кисра 624 жылы джихадшыларға соғыста жеңілгеннен кейін Арабиядан Африкаға көшіп кетуге мәжбүр болды. Аңыз бойынша, ол және оның ізбасарлары Батыс Африкаға көшіп келе жатқанда көптеген патшалықтар мен билеуші династияларды құрды. Бұл дәстүр, кейбір мұсылмандар арасында кең таралған, Одудуаның Меккеден шыққан ханзада екендігіне қатысты сенімнің бір түрі. Дегенмен, кейбір ғалымдар оның ислам мен басқа да Ибраһим діндерінің йоруба мәдениетіне кейінірек тигізген әсерінен және йоруба дәстүрлі әдебиетіндегі басқа дәстүрлермен келіспеушіліктен туындағанын айтады.