Кіріспе
Йоруба болжау амалы
Негізгі 16 Оду Аты 1 2 3 4 Огбе I I I I Ойеку II II II II Ивори II I I II Оди I II II I Иросун I I II II Овонрин II II I I Обара I II II II Оканран II II II I Огунда I I I II Оса II I I I Ика II I II II Отурупон II II I II Отура I II I I Ирете I I II I Оше I II I II Офун (Орангун) II I II I Негізгі 16 Афа ду(Йеве Воду) Аты 1 2 3 4 Эджи Огбе I I I I Ойеку Меджи II II II II Ивори Меджи II I I II Оди Меджи I II II I Иросун Меджи I I II II Ованрин Меджи II II I I Обара Меджи I II II II Оканран Меджи II II II I Огунда Меджи I I I II Оса Меджи II I I I Ика Меджи II I II II Отурупон Меджи II II I II Отура Меджи I II I I Ирете Маджи I I II I Оше Меджи I II I II Офун меджи II I II I
Ифа – Батыс Африкадағы йоруба халқы арасында пайда болған болжау жүйесі. Ол йоруба дінінде және одан туындаған кейбір африкалық диаспоралық діндерде, мысалы, Кубаның Сантериясында маңызды рөл атқарады. Дәстүрлі сенім бойынша, Ифа Орунмиламен байланысты, ол йоруба дінінің басты ориша рухтарының бірі. Оның оракул әдебиеті 256 томнан (белгілерден) тұрады, олар екі топқа бөлінеді: біріншісі – Оjú Odù немесе негізгі Оду, ол 16 тараудан тұрады. Екінші топ 240 тараудан тұрады, олар Amúlù Odù (omoluos) деп аталады және негізгі Odù-дың бірігуі арқылы құрастырылады. Ифада қолданылатын болжау жүйесі – әдебиет корпусына, Оду Ифаға кіру коды. Орунмила әлемге алғашқы 16 Одуды, негізгі құдайлықты және болжамды ашқан Бас діни қызметкер ретінде танылады. Бабалавос немесе Ìyánífás әдетте Ифа діни қызметкерлері деп аталады, бірақ шын мәнінде олар ғалымдар, классикалық университет жүйелеріндегі профессорларға тең. Олар математикалық есептер жүргізу үшін Ọ̀pẹ̀lẹ̀ деп аталатын тізбекті, немесе Elaeis guineensis пальмасын, немесе Ikin деп аталатын кола жаңғақтарын Ọpọ́n Ifá деп аталатын ағаш табақта пайдаланады.
Тарих
16 принциптік жүйе Батыс Африкада туындаған. Оны қолданатын әр Нигер-Конго тілінде сөйлейтін этникалық топтың өзіндік мифтері бар; Йоруба діні оның Орунмиланың Ilé Ifẹ̀ қаласында өзін бастауымен және одан кейін Акода мен Аседа шәкірттерін бағыштауымен құрылғанын айтады. Басқа мифтерде бұл дәстүрді Иле Ифеге көшіп келген нупелік Сетиу әкелгені айтылады. Нигериялық тарихшылар Сэмюэл Джонсон мен Обадия Джонсонның 1921 жылғы «Иоруба халқының тарихы – ежелгі заманнан британдық протекторатына дейін» кітабында айтылғандай, 1400 жылдардың соңында Ойо қаласына Ифаны енгізген Онибогидің анасы Аругба болды. Ол Атоның Аладосын бағыштап, оған басқаларды бағыштау құқығын берді. Ал Аладо өз кезегінде Ойоның дін қызметкерлерін бағыштады, осылайша Ифа Ойо империясына келді. Орунмила дін қызметкерлер мен олардың клиенттерінің әңгімелерін, тәжірибелерін және нәтижелерін қамтитын ауызша әдебиеттер жинағын құру үшін келді. Бұл Оду жинағы Ифа дәстүрі туралы маңызды деректер жиынтығы ретінде пайда болып, тарихи мұраға айналды.
Йоруба дәстүрі
Йоруба елінде, болжау ділдерге Орунмиланың үйретулеріне толыққанды қол жеткізуге мүмкіндік береді. Ешу – оракулға бағыт беру және/немесе кеңесті нақтылау кезінде ашэ беретін күш деп есептеледі. Ешу сондай-ақ адамның иресінің (бақыт немесе нығмет) кілтін ұстайды, сондықтан Олувинни (адамның қарыздары) ретінде әрекет етеді: ол ире беріп, немесе алып тастауға қабілетті. Ифа болжау рәсімдері рухтар әлемімен және адам тағдырының мақсатымен байланысуға арналған жол ашады.
Оду Ифа
Оду Ифа әдебиетінің корпусында он алты негізгі кітап бар. Олардың біріктірілген саны – 256 Оду (әрқайсысы он алты нұсқасы бар он алты жиынтықтан тұрады, яғни 162, немесе 44), және олар 256 Оду кодтамасына сәйкес өмірдегі барлық жағдайларды, оқиғаларды, амалдарды және олардың салдарларын қамтиды деп саналады. Бұл дәстүрлі йоруба рухани білімінің негізін құрайды және барлық йоруба болжау жүйелерінің базасы болып табылады. Ифа мақалдары, әңгімелері мен поэзиясы жазбаға түспейді, олар ауызша түрде бір бабалаводан екіншісіне беріліп отырады. Йоруба халқы Ифаға құдайдан көмек сұрау және рухани кеңес алу үшін жүгінеді.
Ифа шіркеуі (Нигерия, Бенин)
Уильям Баскомның айтуынша, "Ифаның [йоруба] діни жүйесі үшін маңыздылығын көрсететін бір көрсеткіш – 1934 жылы Лагоста құрылған Ижо Орунумила Адулава шіркеуінде еуропалық байланыстар нәтижесінде пайда болған ең айқын діни синкретизмдер осы шіркеуде кездеседі. Бұл шіркеу Ифаның үйретіктері йорубаның Киелі кітабын құрайды деген қағидаға негізделген. Сол жылы Порто-Ново (Бенин) қаласында да құрылды. Адебаньо Олорунфунми ОṢИГА йоруба мәдениеті мен мифологиясына негізделген, протестант шіркеулерімен салыстыруға болатын діни институт құру мақсатымен Қара халықтар үшін Орунумила шіркеуін (Ijọ Ọ̀rúnmila Adulawọ) құрды. Ол Ифа шіркеуінің ережелерін жасады және Ифа пасторларын тағайындады. Оның үйретіктеріне он алты заң мен "Ортақ дұға кітабынан" және Ифа мифологиясынан шабыттанған литургия кіреді. Бірінші жобашы Ọ̀rúnmila, Еламен (Исамен) бірге шіркеудің пайғамбары саналады. Ифа шіркеуінің тарихы – Африка мен Еуропа арасындағы діни аккультурацияның моральдық, ритуалдық және институционалдық процесінің бірегей мысалы. Ерван Диантейлдің мәліметінше, 2024 жылы Ифа шіркеуі Нигерия мен Бенинде әлі де активті, Лагос, Порто-Ново және Котонуда шамамен 2000 жақтасы бар.
Халықаралық танылу
2005 жылы ЮНЕСКО Ифа болжау жүйесін "Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлері" тізіміне енгізді.
Сантериядағы Ифа
Ифа Сантерияның афрокубалық дінінде қолданылады; бұл дінде қолданылатын ең күрделі және беделді болжау жүйесі. Екеуі тығыз байланысты, ортақ мифология мен әлем туралы түсініктерді бөліседі, бірақ Ифа Сантериядан тәуелсіз де бар. Ифаның бас жұмалары бабалаво деп аталады және олардың қатысуы Сантерия рәсімдері үшін міндетті болмаса да, көбінесе болжаушы ретінде қатысады. Көптеген сантеролар сонымен қатар бабалаволар болып табылады, бірақ бабалаволар көбінесе өздерін көптеген сантеролардан жоғары санайды. Дәстүр бойынша, тек гетеросексуалды ерлер ғана бабалаво бола алады, бірақ Сантерияға жаңадан кірушілерге ашық саясаттың арқасында қазір гомосексуалды ерлер де бабалаво болып табылады. Әйелдерге бұл рөлге ие болуға тыйым салынған, бұл шектеу Оруланың (испан тілінде "ориша" немесе "орича" деп айтылады) әйелі Йемаяның оның болжау тақтасын қолданғанына ашуланып, одан кейін әйелдерге оған ешқашан тиіспеуге тыйым салғандығы туралы әңгімемен түсіндіріледі. Осы аңызға қарамастан, 21-ші ғасырдың басына қарай аздаған әйелдер бабалаво ретінде қабылданды. Бабалаво ретінде қабылданғанда бастаушыға төлем жасау қажет, және бұл әдетте өте қымбат саналады. Ифаның оришасы, Орула немесе Ọ̀rúnmila, Сантерияда да маңызды орынға ие. Ол болжауды бақылайды деп есептеледі; біреу бабалаво ретінде қабылданғаннан кейін, оған пальма жаңғақтарын қоса алғанда, әртүрлі заттар бар ыдыс беріледі, бұл Оруланың өзінің бейнесі деп саналады. Бабалаволар Орулаға, соның ішінде мал құрбандығы мен ақшалай сыйлықтар ұсынады. Кубада Ифа әдетте сұраққа жауап алу үшін қасиетті пальма жаңғақтарын тастауды қамтиды. Бабалаво содан кейін жаңғақтардың түсуіне байланысты хабарламаны түсіндіреді; Ифа жүйесінде 256 мүмкін конфигурация бар, оларды бабалаво жаттап білуі керек. Адамдар кеңес алу үшін, көбінесе қаржылық мәселелер бойынша бабалавоға келеді, онда болжаушы белгіленген әдіс арқылы Оруламен кеңеседі. Ал бабалаволарға келгендер олардың қызметтері үшін ақы төлейді. Мексикада да әйелдердің осы салада қызмет ететіні туралы хабарлар бар.
was furious that Yemayá, his wife, had used his tabla divining board and subsequently decided to ban women from ever touching it again. In spite of this legend, by the early 21st century, a small number of women have since
been initiated as babalawos. Initiation as a babalawo requires a payment to the initiator and is typically regarded as highly expensive. The òrìṣà of Ifá, Orula or Ọ̀rúnmila, also has a prominent place within Santería. He is believed to oversee divination; once an individual is initiated as a babalawo they are given a pot containing various items, including palm nuts, which is believed to be the literal embodiment of Orula. Babalawos provide offerings to Orula, including animal sacrifices and gifts of money. In Cuba, Ifá typically involves the casting of consecrated palm nuts to answer a question. The babalawo then interprets the message of the nuts depending on how they have fallen; there are 256 possible configurations in the Ifá system, which the babalawo is expected to have memorised. Individuals approach the babalawo seeking guidance, often on financial matters, at which the diviner will consult Orula through the established divinatory method. In turn, those visiting the babalawos pay them for their services. Female practitioners have also been reported in Mexico.
Бразилиядағы Ифа
Кубалық Сантерияда сақталғанмен, Ифа йоруба дәстүрлеріне үлкен қарыз болған бразилиялық дін Кандомбле құрамына кірмеді. Кандомбледе дилогун оның бастамашылары қолданатын басты болжау әдісі болып табылады. Бразилияда Ифаны алғаш зерттегендердің бірі – батыс Африкада бабалаво болған және Кандомблемен де байланысы бар француз этнографы Пьер Вергер. Бразилия мен Нигерия арасындағы байланыстардың күшеюі нәтижесінде 1970 жылдары бразилиялық қалаларда йоруба мәдениетін түсінуді насихаттау мақсатында бірнеше білім беру жобалары іске қосылды. Олардың ішінде 1977 жылы Фернандес Португалия құрған Йоруба мәдениетін зерттеу және оқу орталығы да болды, ол Нигериядан шақырылған мұғалімдерді Ифаны оқытуға тартты. 1978 жылдың қаңтарында 14 студент қатысқан жабылу салтанаты өтті, оларға Ифаның ұлы (omo) мәртебесі берілді. Осы студенттердің бірі, Кандомбле бастауыш Хосе Нилтон Вианна Рейс (Тороде де Огун) тоғыз жылдан кейін бабалаво атанды, ал 1984 жылы өзінің Ифа оқыту курсын ашты.