Шеменнитцер концерттінасы: тарихы мен ерекшеліктері
Chemnitzer concertina
Чемницер концертina – қолмен тартқыш, жазбалы мүзік аспабы. Бандонеонға жақын, әрі аккордеонға ұқсас дыбысы бар, цилиндрлі түймелерімен ерекшеленеді. 🎶
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Музыкалық аспап
Musical instrument
Хемницер концертинасы – қолмен ұсталатын, желдеткішпен (балғамен) жұмыс істейтін, еркін қамысты музыкалық аспаптар санатына жатады, кейде "скрейзбокс" деп те аталады. Хемницер концертинасы ең жақын туысқан болып бандеонды (немісше: Bandonion) санайды, ал одан әлдеқашан бұрын – басқа түрлеріндегі концертиналар мен аккордеондарды. Бұл, негізінен, көп қатарлы қамыстарға ие болғандықтан аккордеонға көбірек ұқсайтын англо концертинасының үлкен нұсқасы.
A Chemnitzer concertina is a musical instrument of the hand held bellows driven free reed category, sometimes called squeezeboxes. The Chemnitzer concertina is most closely related to the bandoneón (German spelling: Bandonion), and more distantly, to the other types of concertinas and accordions. It's essentially a bigger version of the Anglo Concertina that sounds more akin to an Accordion due to having Multiple Ranks of Reeds.
Физикалық сипаттама
Ол қимасы бойынша шамамен төртбұрышты, ал клавиатуралары екі жағында иісті қатарларға орналасқан цилиндрлі түймелерден тұрады. Басқа концертиналар сияқты, түймелер аспаптың бүйінінде орналасқан, ал аккордеонның пернелері мен түймелері алдыңғы жағында болады. Ойыншының алақанын аспапқа жақын ұстау үшін әдетте былғарыдан жасалған белбеулер екі жағынан бекітіледі. Ағылшын концертинасымен салыстырғанда, онда бас бармақ белбеуді ұстап, кішкентай саусақ демалысқа орналасса, қалған үш саусақ пернелерді басады. Аспап бизонорикалық, яғни әрбір түйме екі нотаға сәйкес келеді: біреуі – балға қысылғанда, екіншісі – кеңейгенде. Көптеген аспаптарда әрбір нота үшін екі немесе одан да көп (беске дейін) қамыс дыбыс шығарады. Бұл дыбыстар октавалар, унисон немесе олардың әртүрлі комбинацияларында болады. Ішкі құрылысы басқа концертиналардан өзгеше, себебі оның механизмі аккордеонға көбірек ұқсайды, ал қамыстары болаттан (мыстан емес) жасалған және көбінесе жиырма немесе одан да көп санында жеке рамаларға емес, ұзын мырыш немесе алюминий тақталарына бекітіледі. Бұл құрылым орыс аккордеоны – баянды еске салады.
It is roughly square in cross section, with the keyboards consisting of cylindrical buttons on each end arranged in curving rows. Like other concertinas, the buttons are at the sides of the instrument, whereas the keys and buttons of an accordion are at the front. A strap, usually of leather, is fitted at each end to hold the player's palm against the instrument for playing. Compare to the English concertina where the thumb holds a strap, the little finger is held on a rest, and the remaining three fingers press the keys. The instrument is bisonoric, meaning that each button corresponds to two notes: one when the bellows is compressed, and another when it is expanded. On most instruments, two or more (and as many as five) reeds sound for each note. The tones produced are either in octaves, unison, or in some combination thereof. Internal construction is different from other concertinas in that the action more closely resembles that of an accordion, and that the reeds are of steel (rather than brass) and are often fixed in groups of twenty or more to long zinc or aluminum plates, rather than to individual frames. This arrangement resembles that of the Russian accordion, the bayan.
Тарих
Көздер Карл Фридрих Улигтің алғашқы концертинасын Чарльз Уитстоунның сол аттас аспабын көргеннен кейін жасады ма, әлде екеуі де аспаптарын бір уақытта және тәуелсіз түрде ойлап тапты ма деген мәселеде келіспейді. Улигтің патенты 1834 жылға дейін сақталады, ал Уитстоун 1829 жылы симфониум деп аталатын ұқсас аспапты патенттегенімен, "Концертина" деген атпен аспапты 1844 жылға дейін патенттемеген.
Sources differ whether German inventor Carl Friedrich Uhlig created his first concertina after seeing Charles Wheatstone's instrument of the same name, or whether the two men invented their instruments concurrently and independently. Uhlig's patent dates to 1834, and while Wheatstone patented a related instrument, the symphonium in 1829, he did not patent an instrument under the name "Concertina" until 1844.
Түрлері
Улигтің алғашқы аспаптарының әр жағында бес түйме болған, бірақ пернетақта тез кеңейді және осымен бірге әртүрлі тармақтарға бөлінді. Генрих Бандтың аспабы «Bandonion» деген атпен сатылды. Тағы бірнеше неміс аспаптары «концертина» (немесе «konzertina») деген атпен сатылды, ал олардың пернетақта жүйелері жасаушыларының атымен, мысалы Банд пен Шеффлер, немесе шыққан қалаларымен, Карлсфельдер және Кемницер жүйелері сияқты атаулар алды. Нақты айтқанда, Кемницердің құрылымы 38, 39, 51 немесе 52 түймелі немесе 52 түймелі жүйенің американдық кеңейтілген нұсқаларының бірі болуы мүмкін. Көбінесе ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде «Кемницер» термині бандеония емес, неміс тіліндегі шаршы концертиналардың кез келгеніне қолданылады. АҚШ-та, әсіресе Орта Батыста, басқа концертина түрлері жақсы танылмаған жерлерде, оны жай ғана «концертина» деп атайды. Альберт Неханики жасаған 65 түймелі (130 нота) Кемницер концертиналары да бар, олар «130 Key Concertinas» деп аталады. Дипазондық пернетақта A3-тен A6-ға дейін 3 октавалық диапазонды қамтиды, ал бас пернетақтада 12 хроматикалық бас нотасы мен 96 аккордты қамтитын толық бас және аккорд жүйесі бар, олардың барлығын тарту және итеру арқылы ойнатуға болады. Осындай аспаптар қайта жанданып, әртүрлі музыка жанрында одан да танымал болып келеді, себебі олардың мүмкіндіктері шексіз. 152 түймелі Chemnitzer 76 түймелі және 130-нан кеңейтілген құрылымды қолданады, бұл оның диапазонын және мүмкіндіктерін арттырады, сонымен қатар ол да қайта жанданып жатыр. Chemnitzer Concertinas-та 4 қатарлы қамыстар болады, бірақ 5 (немесе одан да көп) қамыс жиынтығы бар нұсқалары да бар және олар да қайта жанданып жатыр.
Uhlig's first instrument had five buttons on each side, but the keyboard was quickly expanded and as it did so, it diverged into different lineages. Heinrich Band's was sold under the name Bandonion. Several other German instruments were sold under the name concertina (or konzertina), and their keyboard systems were given names based on their creators, as with Band and Scheffler, or their city of origin, as with the Carlsfelder and Chemnitzer systems. Strictly speaking, the Chemnitzer layout is one of 38, 39, 51 or 52 buttons, or one of the American expanded versions of the 52 button system. Especially in English speaking countries, the term Chemnitzer is frequently applied to any of the square German concertinas that are not bandonions. In the United States, especially in the Midwest, where other concertina types are not as well known, it may be called simply a "concertina". There are also Chemnitzer concertinas with 65 buttons (130 notes in total) created by Albert Nechanicky which are called "130 Key Concertinas". The treble keyboard has a 3 octave range from A3 to A6 and the bass keyboard has a complete Bass and Chord System with all 12 chromatic bass notes and 96 chords all of which can be played on both push and pull. These types of instruments are being revived and are becoming more popular in every genre of music, due to their versatility. The 152 key Chemnitzer has 76 buttons and uses an extended layout from the 130, increasing its range and versatility, also being recovered. Chemnitzer Concertinas have up to 4 Ranks of Reeds, although versions w/ 5 (or more) sets of reeds exist & are being recovered.
Жаңалықтар
Хемницер концертинасының ішкі құрылысына ең маңызды жаңалықтарды Чикагодағы неміс-американдық аспап жасаушылар енгізді: Эрнест Гласс 1912 жылы алюминийден жасалған механизмге патент алды, ол бұрынғы ағаш механизмдерге қарағанда жылдамырақ және тыныш жұмыс істеді; оның ұлы Отто 1928 жылы осы механизмді одан да жетілдірді. Отто Шлихт 1932 жылы механизмнің бұрылу әдісін жақсартатын және металл иілу арқылы, штамптау арқылы емес, механизм рычагтарын жасауға мүмкіндік беретін механизмге патент алды. 1910 жылы, осы жақсартулардан бұрын, Роберт Лепертке патент берілді, оның сипаттамасында кілттер мен жалақтар арасындағы буынды рычагтарды қамтитын механизм егжей-тегжейлі сипатталған, бірақ патент талаптары тек экспрессияны басқару құралына қатысты; Леперт шын мәнінде осы механизмдік құрылымды ойлап тапқан-жоқпыны белгісіз. Альберт Г. Неханики (1909-1986) толық хроматикалық 130 пернелі Хемницер концертинасын ойлап тапты, оның арқасында оны кез келген тоналдықта ойнауға болады. Бұл инновациялық концертина әртүрлі тоналдықтағы бірнеше 104 пернелі концертиналарды алып жүру қажеттілігін жояды, кейде олардың тоналдығын анықтайтын белгілерсіз жасалған. Ол сонымен қатар аспаптың басқалардан қалай ерекшеленетінін түсіндіретін оқулық жариялады. 20-шы ғасырдағы көптеген американдық және итальяндық аспап жасаушылар (мысалы, Eagle Concertinas) шығындарды үнемдеу үшін, жөндеуді жеңілдету және дыбысты жақсарту мақсатында аккордеондардағы сияқты қамыстар мен қамыс блоктарын қолдана бастады.
The most notable innovations to the internal construction of the Chemnitzer concertina were made by German American instrument builders in Chicago: Ernest Glass patented an aluminum action in 1912 , which was quicker and quieter than earlier wooden actions; his son Otto further improved this action in 1928 Otto Schlicht patented an action in 1932 which improved the pivot method of the action levers and allowed action levers to be manufactured by bending metal stock rather than by die stamping. In 1910, prior to these improvements, Robert Leppert was issued a patent , the specification of which describes in detail an action containing jointed levers between keys and pallets, however the claims of the patent only relate to a means of expression control also described; it is not clear whether Leppert actually invented the action arrangement. Albert G. Nechanicky (1909 1986) invented the 130 key Chemnitzer concertina which is fully chromatic, allowing it to play in every key. This innovative concertina eliminates the need to carry several 104 key concertinas pitched in different keys, sometimes built without markings identifying their respective tonalities. He also published a method for his instrument which explains how its layout differs from others. Many American and Italian builders (such as Eagle Concertinas) of the 20th century began using reeds and reed blocks like the ones in accordions as a cost saving measure, to facilitate repair, and to improve the sound.
Репертуар
Хемницерлік концертина көбінесе халық музыкасында, әсіресе Орталық және Шығыс Еуропалықтар мен XIX және XX ғасырларда сол аймақтардан Америка Құрама Штаттарына көшіп келген иммигранттар орындаған полька музыкасында қолданылып келді. "Whoopee John" Вильфарт және Уолтер "Li'l Wally" Ягиелло – Хемницерлік концертинада ойнаған екі белгілі полька музыканты. Дегенмен, бұл аспап, әсіресе 52 түймелі және одан ірі нұсқалары, басқа да музыкалық стильдерде, мысалы классикалық музыкада да орындалуға қабілетті.
The Chemnitzer concertina has been predominantly used in folk music, especially polka music played by Central and Eastern Europeans and by nineteenth and twentieth century immigrants to the United States from those regions. "Whoopee John" Wilfahrt and Walter "Li'l Wally" Jagiello were two prominent examples of polka musicians playing Chemnitzer concertinas. However, the instrument, especially in its 52 button and larger versions, is capable of performing in other musical contexts, such as classical music.