Кіріспе

Электрондық музыкалық аспап

Термен (/θ//ɛr//əm//ɪ//n/; бастапқыда этерфон, эфирфон, терменофон немесе терменвокс/терменвокс деп аталған) – орындаушымен (терменші деп аталатын) физикалық байланыссыз басқарылатын электрондық музыкалық аспап. Ол 1928 жылы құрылғыға патент алған Леон Терменнің есімімен аталған. Аспаптың басқару бөлімі әдетте екі металл антеннадан тұрады, олар радиоантенналар ретінде емес, позиция сенсорлары ретінде жұмыс істейді. Әр антенна конденсатордың бір жартысын құрайды, ал терменшінің әр қолы конденсатордың екінші жартысы болып табылады. Бұл антенналар қолдардың салыстырмалы орнын сезіп, бір қолмен жиілікті, екіншісімен амплитуданы (көлемді) басқаратын генераторларды басқарады. Терменнен түсетін электр сигналдары күшейтіліп, динамикке жіберіледі. Аспаптың дыбысы көбінесе қорқынышты жағдайлармен байланыстырылады. Термен Миклош Розаның «Spellbound» және «The Lost Weekend», Бернард Херрманның «The Day the Earth Stood Still» және Джастин Хурвицтің «First Man» фильмдерінің саундтректерінде, сондай-ақ ITV теледрамасы «Midsomer Murders» және Disney+ сериалы «Loki» сериалының тақырып әндерінде қолданылған, соңғысын Натали Холт жазған. Термен концерттік музыкада (әсіресе авангард және 20-шы және 21-ші ғасырлардағы жаңа музыкада) да қолданылады; мысалы, Мано Дивина Джанноне – өзінің оркестрімен, The Divine Hand Ensemble бірге, мұндай концерттерді үнемі өткізетін танымал американдық терменші. Ол рок сияқты танымал музыка жанрында да қолданылады.

Тарих

Термен – Кеңес үкіметінің қолдауымен жақындық сенсорларын зерттеу нәтижесінде пайда болған аспап. Бұл аспапты 1920 жылғы қазан айында орыс физигі Лев Сергеевич Термен ойлап тапты, Батыста Леон Термен ретінде танымал. Еуропа бойынша ұзақ гастрольдік сапарда, өнертабысын толған залдарда көрсеткеннен кейін, Термен 1928 жылы АҚШ-қа көшіп, өнертабысын патенттеді. Кейіннен Термен коммерциялық өндіріс құқығын RCA компаниясына берді. RCA Thereminvox (1929 жылғы қор нарығының күйреуінен кейін бірден шығарылған) коммерциялық сәттілікке жете алмаса да, Америка мен шетелдегі көрермендерді қызықтырды. Белгілі терменші Клара Рокмор кеңінен танылып, АҚШ-тың концерт залдарында классикалық репертуар орындады, көбінесе Пол Робсонмен бірге сахна бөлісті. 1930 жылдары Люси Бигелоу Розен де терменге қызығушылық танытып, күйеуі Уолтер Бигелоу Розенмен бірге аспапты дамытуға және насихаттауға қаржылық және рухани қолдау көрсетті. 1938 жылы Термен АҚШ-тан кетіп қалды, бірақ оның кетуіне байланысты мән-жайлар әлі де даулы. Көптеген деректерде ол Нью-Йорктегі пәтерінен НКВД агенттері (КГБ құрылғанға дейін) алып кетіліп, Кеңес Одағына қайтарылып, Магадандағы Сибирдегі шарашка зертханалық түрмесінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол 30 жылдан кейін қайтадан көзге түсті. 2000 жылы жарық көрген Альберт Глинскидің «Термен: Эфирлік музыка және тыңшылық» атты өмірбаянында ол жеке қарыздардан құтылу үшін қашқан, содан кейін Сталиннің саяси тазалауларына іліккен деген болжам айтылды. Дегенмен, Термен 1991 жылға дейін АҚШ-қа оралмады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Америкада қызығушылық артып, бірақ жаңа электронды аспаптардың пайда болуына байланысты термен музыканттар арасында қолданыстан шығып қалды. Алайда, электроникамен айналысатын және жиынтықтар құрастыратын хоббишілер арасында терменге деген қызығушылық сақталды. Осы хоббишілердің бірі Роберт Муг 1950 жылдары, оқушы кезінде термендер құрастыруды бастады. Муг термендер жасау туралы бірқатар мақалалар жариялап, клиенттер өздері құрастыра алатын термен жиынтықтарын сатты. Муг осы тәжірибеден алған білімін өзінің революциялық синтезаторы – Мугтің жасалуына тікелей себеп болды деп есептейді. (1955 жыл шамасында Мугтың әріптесі, электрондық музыканың пионері Реймонд Скотт, Мугтың терменнің бір бөлігін сатып алып, жаңа өнертабысы – Clavivox-қа енгізді, ол қолдануға оңай клавиатуралы термен болды.) 1993 жылы «Термен: Электрондық Одиссея» фильмі жарық көргеннен кейін аспапқа қызығушылық қайта жанданып, қазіргі музыканттар оны жиі қолдана бастады. Көптеген термен дыбыстарын қазіргі синтезаторларда дамуды мүмкін болғанымен, кейбір музыканттар нағыз терменнің экспрессивтілігін, жаңалығын және ерекшелігін бағалайды. Фильмнің өзі де жағымды пікірлерге ие болды. Термен аспаптары мен жиынтықтары қолжетімді. Швейцариялық микроинженер Урц Гауденц Open Theremin жобасын жасады, ол Arduino-мен үйлесімді жақсы ойнау үшін түпнұсқа гетеродиндік осциллятор архитектурасын қолданады. Open Theremin-ге бірнеше қосымша компоненттерді қосып, MIDI интерфейсін орнатуға болады, бұл ойыншыға терменін арқылы әртүрлі аспап дыбыстарын басқаруға мүмкіндік береді. Терменнің ерекше жұмыс істеу әдісі мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін музыка жасауға қолжетімді мүмкіндік беретіні үшін мақталады.

Жұмыс істеу қағидалары

Термен музыкалық аспаптардың арасында физикалық жанасусыз ойналатынымен ерекшеленеді. Терменші аспаптың алдында тұрып, екі металл антеннаның жанында қолын қозғалтады. Көбінесе антенна деп аталғанымен, олар радио толқындарды қабылдау немесе тарату үшін радио антенна ретінде пайдаланылмайды, керісінше конденсаторлардың пластиналары ретінде қызмет етеді. Бір антеннадан қашықтық жиілікті (биіктікті) анықтайды, ал екіншісінен қашықтық амплитуданы (көлемділікті) басқарады. Жоғары ноталар қолды биіктік антеннасына жақындату арқылы ойналады. Көлемді ноталар қолды дыбыс антеннасынан алыстату арқылы ойнатылады. Көбінесе оң қол биіктікті, сол қол көлемді басқарады, бірақ кейбір орындаушылар бұл тәртіпті кері бұрады. Кейбір арзан термендерде әдеттегідей, түймемен жұмыс істейтін көлемді басқару жүйесі қолданылады және тек биіктік антеннасы болады. Термен пайдаланғанда гетеродиндік принцип қолданылады. Аспаптың жиіліктік тізбегінде екі радиожиілік осцилляторы 500 кГц-тен төмен орнатылған. Бір осциллятор тұрақты жиілікпен жұмыс істейді. Екінші осциллятордың жиілігі шамамен бірдей және оны орындаушының биіктікті басқару антеннасынан қашықтығы арқылы басқарады. Орындаушының қолы дене сыйымдылығына ие, сондықтан оны L C (индуктивті-сыйымдылық) тізбегіндегі өзгермелі конденсатордың жерленген пластинасы ретінде қарастыруға болады, ол осциллятордың бөлігі болып табылады және оның жиілігін анықтайды. Ең қарапайым конструкцияларда антенна тікелей осциллятордың күйлендірілген тізбегіне қосылады және «биіктік өрісі», яғни нотаның қашықтықпен өзгеруі, өте сызықтық емес, өйткені сыйымдылықтың қашықтықпен өзгеруі антеннаның жанында әлдеқайда көп. Мұндай жүйелерде антенна алынып тасталғанда осциллятор жиілігі жоғарылайды. Биіктік өрісін ішінара сызықтыққа келтіру үшін антеннаны сериялы түрде индуктормен сыммен жалғап, сериялы түрде күйделген тізбек құруға болады, антеннаның ішкі сыйымдылығы мен антеннаға жақын жердегі орындаушының қолының сыйымдылығы параллель үйлесімді резонанс жасайды. Бұл сериялы күйделген тізбек содан кейін ауыспалы биіктігі бар осциллятордың параллель күйделген тізбегімен қатар қосылады. Антенна тізбегі ажыратылған кезде осциллятор антенна тізбегінің жеке резонанстық жиілігінен сәл жоғары жиілікке күйленіп тұрады. Бұл жиілікте антенна мен оның сызықтық катушкасы индуктивтік кедергіні көрсетеді; және қосылған кезде, осцилляторға параллель индуктор ретінде әрекет етеді. Осылайша, антеннаны және сызықтық катушканы қосу осциллятор жиілігін көтереді. Антенна тізбегінің резонанстық жиілігіне жақын, тиімді индукция кіші, ал осцилляторға әсері үлкен; одан алыста, тиімді индукция үлкен, ал осциллятордағы үлестік өзгеріс азаяды. Қол антеннадан алыстағанда, антенна сериясы тізбегінің резонанстық жиілігі ең жоғары; яғни, ол осциллятордың бос жұмыс істеу жиілігіне жақын, ал антенна сыйымдылығының кішкентай өзгерістері ең үлкен әсер етеді. Бұл жағдайда резервуар тізбегіндегі тиімді индукция ең төменгі деңгейінде болады, ал осциллятор жиілігі ең жоғары деңгейінде болады. Шант кедергісінің өзгеруінің қарқындылығы қолдың орналасуымен байланысты, қолдың алыстауының әсерін азайтады. Дұрыс күйлендіру арқылы, орталық екі немесе үш октавада ойнату кезінде биіктік өрісінің сызықтық аймағын құруға болады. Оптимизацияланған биіктік өрісінің сызықтықтандырылуын пайдалана отырып, орындаушы мен аспап арасындағы сыйымдылықтың 0,01 пикофарадтар ретімен өзгеруі жиілік ауысуының толық октавасын тудыратын тізбектер жасалуы мүмкін. Микшер әр сәтте екі осциллятордың жиіліктерінің арасындағы дыбыс диапазонының айырмашылығын шығарады, бұл содан кейін толқын пішіндегі және күшейтеді және динамикке жіберіледі. Көлемді басқару үшін орындаушының екінші қолы басқа өзгермелі конденсатордың жерленген пластинасы ретінде әрекет етеді. Тональды тізбектегідей, орындаушының қолы мен көлемді реттеу антеннасының арасындағы қашықтық LC тізбегінің сыйымдылығын және сондықтан да индуктивті түрде басқа бір LC осциллятор тізбегімен жұмыс істейтін, сәл жоғары резонанстық жиілікпен қосқан табиғи резонанстық жиілігін анықтайды. Антеннаға қол жақындаған кезде, бұл тізбектің табиғи жиілігі қосымша сыйымдылықпен төмендейді, бұл осцилляторды сөндіреді және оның резонанстық пластина тогын төмендетеді. Алғашқы термендерде осциллятордың радиожиілік пластина тогы басқа орамамен алынады және басқа диодты қосылған триодтың сүтімен қуаттандыру үшін қолданылады, ол осылайша шығыс...

Орындау техникасы

Терменді орындауда маңыздысы – дыбыс деңгейін реттеу антеннасын қолдану. Қолмен ұсталатын аспаптардан айырмашылығы, онда ойнауды тоқтату немесе резонаторды дәстүрлі мағынада басу аспапты үнсіз қылады, терменшіл Клара Рокмор атап өткендей, "ноталармен қатар үнсіздікті де ойнатуы керек". Егер биіктік қол ноталар арасында дыбыс деңгейін төмендетпестен қозғалса, "сырғып кететін" дыбыс пайда болады, ол суық сыбызғының немесе скрипкада ойналатын глиссандоның дыбысына ұқсайды. Вибрато әсерін шығару үшін биіктік қолдың шағын қозғалыстарын пайдалануға болады. Нақты ноталарды шығару үшін дыбыс деңгейін өшіру үшін дыбыс деңгейінің қолымен "шабу" әрекеті қажет, ал биіктік қол позициялар арасында қозғалады. Каролина Эйк сияқты терменшілер әр октава үшін белгілі бір қол позициясын пайдаланады және октава ішінде ноталарды жасау үшін саусақтардың белгілі бір позицияларын қолданады, бұл жақын ноталар арасында өте жылдам ауысуға мүмкіндік береді. Дыбыс биіктігін реттеу техникасы дыбыс деңгейін реттеу техникасынан кем дамыған болса да, кейбір терменшілер оны кеңейтуге тырысты, әсіресе Памелия Курстин өзінің "бас жүрісі" техникасымен және Руперт Чаппель. Сынақшы Харольд Шонберг терменнің дыбысын "[тығыз тұманға адасқан виолончельдің, үйіне қалай бару керектігін білмей жылағаны]" деп сипаттаған.

Концерт музыкасы

Термен үшін жазылған алғашқы оркестрлік композиция Андрей Пащенконың «Симфониялық құпиясы» болды, ол 1924 жылы тұңғыш рет орындалды. Алайда, ноталардың көп бөлігі екінші орындалысынан кейін жоғалып кетті. Термен үшін жазған тағы бірнеше концерттік композиторлардың қатарында Бохуслав Мартиню, Перси Грейнджер, Ираида Юсупова және Фазил Сай бар. Калеви Ахоның «Сегіз маусым» атты термен мен камералық оркестрге арналған тағы бір ірі масштабты концерті (2011) Каролина Эйк үшін жазылған. Эдгард Варез 1934 жылы екі термен виолончелі мен соққы аспаптарына арналған «Экваториал» композициясын аяқтады. Оның туындылары Фрэнк Заппаның өнер жолына үлкен әсер етті, ол да термен үшін шығармалар жазды. Өзгеше композитор Перси Грейнджер аспаптың толыққанды «сырғанау» мүмкіндігіне байланысты, өзінің алғашқы екі тәжірибелік «еркін музыка» композициялары үшін (1935–1937) төрт немесе алты терменнен тұратын ансамбльдерді (квартетке қарағанда) пайдалануды жөн көрді. Музыкант Жан-Мишель Жарр өзінің «Мәскеудегі оттегі» және Гданьскідегі «Бостандық кеңістігі» концерттерінде осы аспапты қолданды, сонымен қатар Леон Терменнің өмір жолы туралы қысқаша тарихты ұсынды. Бес мүшеден тұратын «Spaghetti Western Orchestra» тобы Эннио Морриконенің «Батыста бір кезде» туындысын орындағанда Эдда Делл'Орсоның вокалын терменмен алмастырады. Қазіргі кездегі танымал терменшілердің қатарында Памелия Курстин, Питер Термин, Наташа Термин, Катица Ильеньи және Лидия Кавина бар. Голланд классикалық музыканты Торвальд Йоргенсен «термендегі классикалық музыканың ең маңызды өкілдерінің бірі» деп сипатталды. 2019 жылы Жапонияның Кобу қаласында 289 термен ойнаушысынан (Matryomin ансамблі) құралған топ (Леон Терменнің қызы, немересі және шөбересі – Наташа Термин, Маша Термин және Питер Термин де олардың арасында болды) ең ірі термен ансамблі ретінде Гиннестің рекордтар кітабына енді. «Matryomin» атауы – аспапты ойлап тапқан адамның «матрешка» және «термен» сөздерін біріктіру арқылы жасаған жаңа сөзі. Француз композиторы Режис Кампоның «Dancefloor With Pulsing» термен концерті Каролина Эйк үшін жазылған және 2018 жылы Брюссель филармониясымен тұңғыш рет орындалды.

Халықтық музыка

Термендер мен терменге ұқсас дыбыстар 1940 жылдардың соңынан бастап танымал музыкаға енгізіле бастады (Сэмюэл Хоффман мен Гарри Ревелдің бірлескен жұмыстарының сериясымен) және әртүрлі деңгейде танымалдылығын сақтап, қазірге дейін жалғасуда. 1965 жылдың қараша айында Lothar and the Hand People тобы тікелей эфирде терменмен орындаған алғашқы рок-тобы болды. Шындығында, «Лотар» деген атты олар өздерінің Moog терменіне берген. The Beach Boys тобының 1966 жылғы «Good Vibrations» синглы – техникалық тұрғыдан терменді қамтымаса да – поп-музыкада аспаптың ең көп айтылатын мысалы. Әннің ішінде Пауль Таннер ойлап тапқан, терменге ұқсас дыбыс беретін «Электротермен» деп аталатын аспап бар. Жарыққа шыққаннан кейін, бұл сингл термендерге күтпеген жаңа қызығушылықты тудырып, аналогты синтезаторлардың танымалдығын арттырды. Топтың өтініші бойынша Moog Music терменнің дыбысын имитациялайтын лентамен басқарылатын аспаптардың өз брендін шығара бастады. Фрэнк Заппа да терменді «Freak Out!» (1966) және «We're Only in It for the Money» (1967) альбомдарына енгізді. The Rolling Stones тобының гитаристі Брайан Джонс 1967 жылғы «Between the Buttons» және «Their Satanic Majesties Request» альбомдарында да осы аспапты қолданды. Tesla тобының гитаристі Фрэнк Ханнон 1991 жылғы «Psychotic Supper» альбомындағы «Edison's Medicine» әнінде терменді пайдаланды. Ханнон осы әннің музыкалық видеосында 2:40 минутта аспапты ойнап тұрғанын көруге болады. The Lothars – 1997 жылдың басында құрылған Бостон аймағындағы топ. Олардың CD-лерінде бір уақытта төрт терменмен орындалған нұсқалар бар – поп-музыка үшін бұл алғашқы рет. «Dummy» альбомындағы «Mysterons» трекінде терменмен ойнаған деп көрсетілген Portishead тобы, шындығында, термен сияқты эффект алу үшін монофониялық синтезаторды қолданған, бұл туралы аспапты ойнаған Адриан Утли растады; «Half Day Closing», «Humming», «The Rip» және «Machine Gun» әндерінде ол арнайы жасалған терменді қолданды. Америкалық Phish рок-тобының клавишшісі Пейдж Макконнелл сирек жағдайларда терменмен ойнайды. Оның соңғы есімді қойылымы 2017 жылдың 6 тамызында, топтың 13 күндік резиденциясы Медисон Сквер Гардендегі соңғы кешінде болды. Саймон мен Гарфунк 2003 жылдың желтоқсан айында Мэдисон Сквер Гардендегі концертте «The Boxer» әнін орындағанда терменді пайдаланды. Әннің түпнұсқа жазбасында соло бөлімінде бірге сталь гитара мен пикколо трубасы ойнаған, бірақ осы орындау үшін терменші Роб Швиммер соло орындады.

Фильм музыкасы

Орыс композиторы Дмитрий Шостакович терменді оркестрлік шығармаларға енгізген алғашқылардың бірі болды, оның ішінде Леонид Трауберг пен Григорий Козинцевтің "Одна" (1931) фильміне де қолданды. Термен классикалық музыкада кеңінен таралмаса да, ол көптеген фильмдерде сәтті пайдаланылды, атап айтқанда, "Spellbound", "Қызыл үй", "Жоғалған демалыс" (олардың барлығын Голливудта бұл аспапты пайдалануды бастаған Миклош Роза жазған), "Шпиллярлы баспалдақ", "Rocketship X M", "Жер тоқтаған күн", "Басқа әлемнен келген нәрсе", "Ауадағы сарай" және "Он өсиет". Термен Джерри Льюис фильмі "Жай қылмыскерде" орындалады және осылай танылады. 1956 жылғы "A Short Vision" қысқа фильмінде термен маңызды рөлде ойнайды, бұл фильм сол жылы "The Ed Sullivan Show" бағдарламасында көрсетілді және мажар композиторы Матиас Сейбер де оны пайдаланды. Жақындағы фильмдердің саундтректерінде "Monster House", "Ed Wood", "The Machinist" және "Луи Уэйннің электрлік өмірі" (2021) (соңғы үшеуінде Лидия Кавина қатысқан), сондай-ақ "First Man" (2018) фильмдерін атауға болады. "Құйылған планета" фильмінің саундтрегі үшін термен қолданылмады, оның орнына Бебе мен Луи Баррон бір рет қолданылатын осциллятор схемаларын және фильмдегі электрондық дыбыстарды жасау үшін сақиналық модуляторды құрастырды. Лос-Анджелестегі терменші Чарльз Ричард Лестер "Monster House" саундтрегінде ойнады және 2007 жылы Лос-Анджелес филармониясымен және Эса Пекка Салоненмен Гавриил Поповтың 1932 жылғы "Комсомол – Электрлендірудің қамқоршысы" шығармасының АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімін өткізді. Ленни Абрахамсонның 2014 жылғы "Фрэнк" фильмінде Мэгги Джилленхол ойнаған Клара кейіпкері "Soronprfbs" тобында терменде ойнайды.

Театр және сахналық өнер

Чарли Розен, «Be More Chill» Бродвей мюзиклінің оркестршісі, осы шоуды оркестрінде термен аспабы болған Бродвейдегі алғашқы туынды деп санайды.

Теледидар

2007 жылдың мамыр айында «White Castle» американдық гамбургерлер желісі музыкант Джон Бернхардт пен «The Lothars» тобының тікелей теремінмен орындалған телерекламасын ұсынды. Тереміннің жарнаманың негізгі бөлігі болған жалғыз белгілі мысалы осы. Силия Шин «Мидсомердегі кісі өлтірулер» сериалында теремінмен ойнайды. 2008 жылдың қазан айында комедияшы, музыкант және теремінге құмар Билл Бейли Корольдік Альберт залында «Билл Бейлидің оркестрге арналған тамаша нұсқаулығы» қойылымында теремінмен орындады, бұл оқиға кейін теледидарда көрсетілді. Ол бұрын да мақала жазып, радиошоу жүргізген, сондай-ақ теледидардағы комедиялық гастрольдерінің кейбіреулеріне теремінді енгізген. Чарли Дрейпер Дисней+ телеарнасындағы «Локи» сериалының саундтрегінде (авторы Натали Холт) теремінмен ойнайды.

Жарияланымдар

Рокмор, Клара (1998). Терменге арналған әдіс. Дэвид Миллер мен Джеффри Макфарленд Джонсон редакциялаған. «Clara Rockmore Method for Theremin» [pdf] форматында қолжетімді.