Кіріспе

Калий дихроматы, |K2Cr2O7|auto=1, – көп қолданылатын бейорганикалық химиялық реагент, көбінесе әртүрлі зертханалық және өнеркәсіптік қолданыстарда тотықтырғыш ретінде қолданылады. Барлық алты валентті хром қосылыстары сияқты, ол денсаулыққа жедел және созылмалы зиян келтіреді. Бұл өте жарқын қызыл-қызғылт сары түсті кристалл ионды қатты зат. Бұл тұз зертханаларда кеңінен таралған, себебі ол натрий дихроматы тұзына қарағанда ылғалдылыққа ұшырамайды, ал натрий дихроматы өнеркәсіптік маңызы зор.

Қолданылуы

Калий дихроматының маңызды қолданыстары аз, өйткені өнеркәсіптік тұрғыдан натрий тұзы басым. Басты қолданысы – былғары өңдеуде қолданылатын калий-хромты тотықтың алдындағы зат ретінде пайдалану.

Тазалау

Басқа хром (VI) қосылыстарындай (хром триоксиді, натрий дихроматы), калий дихроматы да шыны ыдыстарды тазалау және материалдарды тегістеу үшін "хром қышқылын" дайындауға қолданылып келген. Гексавалентті хроммен байланысты қауіпсіздік алаңдаушылықтарына байланысты, бұл практика көбінесе тоқтатылды.

Құрылыс

Ол цемент құрамына қосылатын ингредиент ретінде қолданылады, ол қоспаның қатаюын тежейді және оның тығыздығы мен құрылымын жақсартады. Осылай қолдану құрылысшыларда контактты дерматит тудыруы мүмкін.

Фотография және баспа

1839 жылы Мунго Понтон калий дихроматының ерітіндісімен өңделген қағаздың күн сәулесіне ұшырағанда айқын түрде күйіп, түсі өзгергенін, ал калий дихроматы шайылып кеткеннен кейін де түс өзгерісі сақталатынын анықтады. 1852 жылы Генри Фокс Талбот калий дихроматының қатысында ультракүлгін сәулеге ұшыратудың желатин және араб тілді сағыз сияқты органикалық коллоидтарды қатайтатынын, оларды аз еритінетіндей ететінін анықтады. Бұл жаңалықтар көп ұзамай көміртекті баспа, бихроматты баспа және басқа да фотосурет басып шығару процестеріне әкелді. Әдетте, суға түскеннен кейін, қатаймаған бөлігі жылы сумен шайылады, өндіріс кезінде қосылған пигмент немесе кейіннен боялған жұқа рельеф қалдырылады. Кейбір процестер тек қатаюға негізделген, қатайған немесе қатаймаған аймақтардағы белгілі бір бояулардың әртүрлі сіңірілуімен бірге. Бұл процестердің кейбіреулері көміртек сияқты өте тұрақты бояулар мен пигменттерді пайдалануға мүмкіндік бергендіктен, мұрағаттық тұрақтылығы жоғары және ұзақ уақыт жарыққа ұшырағаннан кейін де сарғаюға төзімді баспалар жасауға болады. Дихроматты коллоидтар түрлі өнеркәсіптік қолданымдарда фоторезист ретінде де қолданылды, ең көп қолданылатыны – фотомеханикалық баспа процестерінде қолданылатын металл баспа тақталарын жасау. Хромды күшейту немесе Фотохромос қара-ақ фотосурет пленкасының нашар және жұқа негативтерін өңдеу үшін калий дихроматын концентрацияланған тұз қышқылының тең бөліктерімен, шамамен 10%-ға дейін сұйылтылған ерітіндісімен қолданады. Бұл ерітінді пленкадағы элементар күміс бөлшектерін күміс хлоридіне айналдырады. Мұқият жуғаннан кейін және актиникалық жарыққа ұшыратқаннан кейін пленканы оның соңғы нүктесіне дейін қайта өңдеуге болады, нәтижесінде қанағаттанарлық баспа түсірілімін беретін күшті негатив алынады. Күкірт қышқылындағы калий дихроматының ерітіндісі кері негатив жасау үшін қолданылуы мүмкін (яғни, негативті пленкадан оң мөлдірлік). Бұл қара-ақ пленканы дамыту арқылы жүзеге асырылады, бірақ даму процесінің аяқталуына жақындауға рұқсат етіледі. Даму процесі көптеген жуу арқылы тоқтатылады, содан кейін пленка қышқыл дихромат ерітіндісімен өңделеді. Бұл күміс металлын жарыққа сезімсіз күміс сульфатына айналдырады. Мұқият жуғаннан кейін және актиникалық жарыққа ұшыратқаннан кейін пленка қайтадан дамытылады, бұл бұрын жарыққа ұшырамаған күміс галоидын күміс металлына айналдыруға мүмкіндік береді. Алынған нәтижелер болжамсыз болуы мүмкін, бірақ кейде керемет нәтижелерге қол жеткізіледі, әйтпесе алуға болмайтын суреттер жасалады. Бұл процесті соляризациямен біріктіруге болады, сонда түпкі өнім негативке ұқсайды және әдеттегідей басып шығаруға жарамды болады. Cr(VI) қосылыстары күшті жарыққа ұшырағанда жануарлардың ақуыздарын күйдіру қасиетіне ие. Бұл қасиет фотографиялық экрандық басып шығаруда қолданылады. Экрандық басып шығаруда, бояу алдындағы кенептің дайындалуына ұқсас, болт жібінен немесе ұқсас материалдан жасалған ұсақ экранды рамаға созылады. Дихроматпен сезімталдандырылған коллоид тығыз экранға біркелкі жағылады. Дихромат қоспасы құрғағаннан кейін, толық өлшемдегі фотопозитив экранның бетіне берік бекітіледі, ал бүкіл жиын күшті жарыққа ұшыратылады – уақыты ашық күнде 3 минуттан жарты сағатқа дейін өзгереді, бұл жарыққа ұшыраған коллоидты қатайтады. Позитивті алып тастағаннан кейін экрандағы қатаймаған қоспаны жылы сумен жуып тастауға болады, қатайған қоспаны бұзбай қалдырып, қажетті үлгінің дәл маскасы ретінде қызмет етеді, содан кейін оны әдеттегі экрандық басып шығару процесінде басып шығаруға болады.

Аналитикалық реагент

Гигроскопиялық емес екендігіне байланысты, калий дихроматы аналитикалық химиядағы дәстүрлі "ылғалды сынақтарда" кеңінен қолданылатын реагент болып табылады.

Күміс сынақ

Шамамен 35% азот қышқылы ерітіндісінде еріген кезде ол Швертер ерітіндісі деп аталады және әртүрлі металдардың болуын тексеру үшін, әсіресе күмістің тазалығын анықтау үшін қолданылады. Таза күміс ерітіндіні жарқыраған қызыл түске айналдырады, стерлинг күмісі оны қою қызыл түске айналдырады, төмен сапалы монета күмісі (0,800 пробалы) қоңыр түске айналады (көбінесе ерітіндіні қоңыр түске айналдыратын мыс болуына байланысты) және тіпті 0,500 пробалы күміс үшін жасыл түске айналады. Латунь қоңыр түске, мыс қоңыр түске, қорғасын мен қалайы сары түске айналады, ал алтын мен палладий өзгермейді.

Ағаш өңдеу

Калий дихроматы ағаштың кейбір түрлерін бояу үшін, ағаштағы таниндерді қараңғылату арқылы қолданылады. Ол қазіргі түсті бояулармен қол жеткізе алмайтын терең, толыққанды қоңыр түстерді береді. Бұл ем магоганы ағашы үшін ерекше тиімді.

Табиғи пайда болуы

Калий дихроматы лопезит сирек кездесетін минерал түрінде табиғатта кездеседі. Ол тек Чилидің Атакама шөліндегі нитрат кендерінің қуыстарында және Оңтүстік Африканың Бушвельд магмалық комплексінде кездесетіні хабарланған.

Қауіпсіздік

2005–2006 жылдары калий дихроматы пластырь сынақтарында ең көп таралған аллергендердің 11-і болды (4,8%). Калий дихроматы – хромий дерматитінің ең көп кездесетін себептерінің бірі; хромий дерматитке, әсіресе қол мен алқаның созылмалы және емдеуге қиын дерматитіне әкелетін сезімталдық тудыруға бейім. Токсикологиялық зерттеулер оның жоғары уытты екенін көрсетті. Қоян және кеміргіштерде 14 мг/кг сияқты төмен концентрацияда сынақ топтарының 50% өлім-жітімге ұшырағаны анықталды. Судағы ағзалар осы затқа ұшыраған жағдайда әсіресе осал болады, сондықтан жергілікті экологиялық ережелерге сәйкес дұрыс кәдеге жарату қажет. Басқа Cr(VI) қосылыстары сияқты, калий дихроматы да қатерлі ісік тудырушы. Бұл қосылыс сондай-ақ коррозиялық әсерге ие, оған ұшырау көзге ауыр зақым келтіруі немесе соқырлыққа әкелуі мүмкін. Адамдардың осы затқа ұшырауы сперматогенездің бұзылуына да алып келуі мүмкін.