Кіріспе

Бразилияда исламның рөліне шолу. Бразилия көбінесе христиан ел, ислам – азшылық дін. Оны алғашқыда африкалық құлдар, кейін ливандық және сириялық иммигранттар әкелді. Бразилия конституциясының діни бейтараптығына сәйкес, мұсылмандар елде дін таратқанға және құлшынатын орындар салғанға құқылы. Дегенмен, ислам Бразилиядағы діндерді көрсететін кестелер мен суреттерге жеке түрде енгізілмейді, себебі оның үлесі өте шағын. Ол әдетте ел халқының шамамен 1% құрайтын "басқа діндер" тобына біріктіріледі. 2010 жылғы халық санауы бойынша Бразилиядағы мұсылмандардың саны 191 миллионға жуық халықтың ішінде 35 207 адамды құрады. Бұл Бразилия халқының 0,018% деуге болады.

Африка иммиграциясы

Бразилиядағы мұсылмандар тарихы елге африкалық құл еңбек күшінің әкелінуімен басталады. Бразилия барлық африкалық құлдардың 37%-ын алды. Бразилияға 3 миллионнан астам құл жеткізілді. 1550 жылдардан бастап португалдар туған жергілікті тупи халқының әлсіреуінен кейін, қант плантацияларында жұмыс істеу үшін африкалық құлдарды саудалауды бастады. Ғалымдар Бразилияның Америкадағы басқа аймақтарға қарағанда көбірек мұсылман құлдарды қабылдағанын айтады. Барбария соғыстары кезінде кейбір бразилиялықтар мұсылман елдерімен байланысқа түсті. 1570 жылдары Солтүстік Африкада тұтқынға алынған португал дін қызметкері доктор Антонио Соса Алжир портының әлемдегі ең этникалық түрлі қалалардың бірі екенін, оның ішінде Жаңа дүниенің ибериялық колонияларынан келген үндістер де бар екенін атап өтті. Барбариялық қарақшылардың Америкадан келген тұтқындарды ұстап, құлдар мен тауарлар тасымалын шабуылға ұшыратқаны белгілі болды. 1673 жылы Рио-де-Жанейро флотынан 140 тұтқын алынды, ал 1674 жылы бразилиялық кеме ұсталғаннан кейін теңіз қорғанысын күшейту туралы шешім қабылдалды.

Мале көтерілісі

1835 жылғы Баиядағы мұсылман көтерілісі Малес қауымдастығының қарсылық жағдайы мен мұрасын көрсетеді, өйткені 19 ғасырда Баияда африкалық мұсылмандар осылай аталды. Көтерілісшілердің көп бөлігі Наго тайпасынан шыққан, бұл жергілікті йоруба этносының атауы. Пацифико Ликутан көтерілістің басшыларының бірі болды. "Малес" қауымының көптеген мүшелері 19 ғасырдың басында Ойо, Илорин және басқа йоруба қала-мемлекеттері арасындағы соғыстарда сарбаздық қызмет өткерген немесе тұтқынға алынған адамдар еді. Көтерілісшілердің арасында хауса және нупе дін қызметкерлері, сондай-ақ ислам дініне өткен немесе мұсылмандармен одақтас болып соғысқан джедже немесе дахомеялық сарбаздар да болды. 1835 жылдың 24 қаңтарынан басталып, келесі күні таңға дейін Африкадан келген құлдар Сальвадор қаласының көшелерін басып алып, үш сағаттан астам уақыт бойы әскерлермен және қарулы азаматтармен қақтығысты. Көтеріліс қысқа болғанымен, Бразилия тарихындағы ең ірі құл көтерілісі және Америка құлықтағы ең ірі қалалық құл көтерілісі болып табылады. Оған шамамен 300 африкалық қатысты, ал қаза тапқандардың саны елуден жүзге дейін жетеді деген болжам бар, бірақ нақты саны белгісіз. Түрмелерде немесе ауруханаларда көз жұмған жаралылардың санын ескергенде бұл көрсеткіш одан да артады. Дегенмен, африкалық мұсылман қауымы бірден құрылысқа ұшырамады, тіпті 1910 жылы Бразилияда 100 000-ға жуық африкалық мұсылман тұрып жатқандығы анықталды.

Бразилиядағы мұсылман иммигранттары

Афро-бразилиялық мұсылман қауымының көтерілісінен кейін, елдегі исламның келесі кезеңі негізінен Таяу Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядан мұсылман иммиграциясының нәтижесі болды. Бразилияда шамамен 11 миллион сириялық және ливандық (көбінесе маронит және православие христиандары) тұрады. Мұсылмандардың ең көп шоғырланған жері – Үлкен Сан-Паулу аймағы. Мыңдаған адамды құрайтын бразилиялық бангладеш қауымы да қарқынды өсіп келеді. Арабтар бұл жарты шарға әкелген мәдениеттің іздерін сәулет және ас ішімдерінде де көруге болады. Мысалы, Бразилиядағы екінші ірі жылдам тамақ желісі – араб тағамдарын ұсынатын «Хабибс». Сонымен қатар, Сирия және Ливаннан шыққан саудагерлер (көбінесе христиан дінін ұстанатындар) басқаратын тоқыма өнеркәсібі сияқты бизнестер де ықпал етеді. Сан-Паулу қалалық кеңесінде Мұхаммед Мурад есімді мұсылман кеңесшісі бар, ол заңгер. Үлкен Сан-Паулу аймағында көптеген мешіттер бар, олардың ең ескісі және ең танымал мешіті Авенида-ду-Эстадо көшесінде орналасқан. Құрылғаннан бері мешітке Құран оқу мектебі, кітапхана, ас үй және түрлі шаралар үшін жиналыс залы қосылды.

Халық саны

2010 жылғы Бразилия халқының санағына сәйкес, елде 35 167 мұсылман тұрды, олар негізінен Сан-Паулу және Парана штаттарында шоғырланған, ал 1990 жылы 22 450, 2000 жылы 27 239 мұсылман болған. Сан-Паулу қаласының индустриалды аймақтарында және Сантос портында, сондай-ақ Парана штатының жағалау аймағында, Куритиба және Фос-ду-Игуасу қалаларында, Аргентина, Бразилия және Парагвай елдерінің үштік шекарасындағы аймақта маңызды мұсылман қауымдастықтары бар. Қауымның көп бөлігі сүнниттерді құрайды; сүнниттер кеңінен тараған қоғамға толыққанды сіңісіп кеткен. Жақында келген шииттер Сан-Паулу, Куритиба және Фос-ду-Игуасудағы шағын, жабық қауымдастықтарға жиналады. Соңғы кезде араб емес азаматтардың ислам дініне өтуі көбейіп келеді. Бір мұсылман дерегі бойынша, Бразилияда шамамен 10 000 мұсылман дінге кіргендер бар. Бразилияда исламның өсіп келе жатқанын көрсетіп тұратыны – португал тіліне аударылған үш Құранның екеуі Сан-Паулудағы мұсылман аудармашылардың еңбегімен жасалған.

Инфрақұрылым

Бразилияда 150-ден астам мешіт бар және олардың саны артып келеді. Оңтүстік Америкадағы көптеген ірі қалалық мешіттерде болғандай, шетелдік көмек және жеке күш-жігерлер Сан-Паулу аймағындағы мешіттердің тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Мысалы, Av. Do Estado мешітінің имамы Таяу Шығыстан келген, ал имамдарды көбінесе мешіттердің басқару комитеттері мен имамның қызметін төлейтін араб үкіметтері бірлесіп тағайындайды. 1956 жылы Бразилияға келген Оңтүстік Африкалық Исмаил Хатия көп жыл бұрын Кампинас қаласында мешіт салған. Сондай-ақ тіл үйрету мектебін басқаратын Хатия, Кампинастағы шамамен 50 мұсылман отбасының мұсылман қауымын біріктіру және оларға бағыт-бағдар беру үшін бірлескен ұйымға зор қажеттілік бар екенін сезінген. Қазір Кампинас мешітінде үнемі жұма намазы оқылады.

Белгілі мұсылмандар

Пацифико Ликутан, Мале көтерілісіндегі көшбасшы. Ройс Грейси, аралас жекпе-жектің шебері, алғашқы Ultimate Fighting Championship турнирінің жеңімпазы.